I OSK 2325/19

I OSK 2325/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-10-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-08-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Kremer
Maciej Dybowski /sprawozdawca/
Zygmunt Zgierski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 254/18 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-01-30
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 1955 nr 18 poz 107
art. 15
Dekret z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 254/18 w sprawie ze skargi G. P., C. W. i B. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 stycznia 2018 r. nr GZ.rn.625.417.2014 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla zaskarżoną decyzję w całości
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 254/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę G.P., C.W. i B.W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 stycznia 2018 r. nr GZ.rn.625.417.2014 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z 2 stycznia 2018 r. nr GZ.rn.625.417.2014 (dalej decyzja z 2 stycznia 2018 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej Minister) odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r. (dalej orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r.) i utrzymującego go w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r. nr UR/U/Z/5-6563/57 (dalej orzeczenie z 11 października 1958 r.) w przedmiocie przejęcia z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa jako opuszczonego gospodarstwa rolnego położonego w K., pow. hrubieszowski, stanowiącego własność M.P.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że w wykonaniu dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13, dalej dekret z 1944 r.), aktem nadania ziemi z 15 listopada 1946 r., przyznano M.P. nieruchomość rolną położoną we wsi K. o pow. 5 ha 9924 m2, obejmującą działki nr [...] i [...], pochodzącą z rozparcelowanego majątku K.
Orzeczeniem z 30 sierpnia 1955 r. (dalej orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r.) [bez numeru - uw. NSA] Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie (dalej Prezydium PRN), utrzymanym w mocy orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie (dalej Prezydium WRN) z 11 października 1958 r. [nr UR/U/Z/5-6563/57 r.], wydanym w trybie art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. nr 18 poz. 107 ze zm., dalej dekret z 1955 r.), orzeczono o przejęciu tej nieruchomości na rzecz Państwa jako opuszczonej przez właściciela przed dniem wejścia w życie dekretu [k. 161, 162 akt archiwalnych - w błędnie nieponumerowanym czerwonym skoroszycie akt administracyjnych]. Niezależnie od ww. orzeczenia, 30 sierpnia 1955 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie podjęło, na tej samej podstawie, uchwałę [Nr 110; k. 111-113 czarnego skoroszytu i w błędnie nieponumerowanym czerwonym skoroszycie akt administracyjnych] o przejęciu na rzecz Państwa szeregu gospodarstw rolnych w tym m.in. ww. nieruchomości.
Na wniosek [z 30 czerwca 2017 r. - uw. NSA] G.P. (będącej jednym z następców prawnych [spadkobierców, k. 4, 3 początkowej części czerwonego skoroszytu akt administracyjnych - uw. NSA] M.P.), wszczęto postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności tych orzeczeń. Jako przyczynę nieważności wnioskodawczyni wskazała skierowanie ich do nieżyjącego wówczas M. P., który zmarł 20 października 1950 r.
W toku postępowania nieważnościowego, mimo podejmowanych czynności poszukiwawczych, nie udało się odnaleźć akt postępowania poprzedzającego wydanie orzeczeń. Rozpoznając sprawę organ dysponował jedynie odpisami tych orzeczeń i korespondencją dotyczącą odwołania wniesionego od orzeczenia z 30 sierpnia 1955 r. przez H.P. (żonę M.P.).
W efekcie przeprowadzonego postępowania nadzorczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 2 stycznia 2018 r. odmówił stwierdzenia nieważności ww. orzeczeń, nie dopatrując się by były one obarczone którąkolwiek z kwalifikowanych wad prawnych opisanych w art. 156 § 1 kpa, w tym wadą rażącego naruszenia prawa. Wskazując na materialnoprawną podstawę przejęcia gospodarstwa rolnego (art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r.), zwrócił uwagę, że z treści uzasadnień orzeczeń wynika, że przejęcie gospodarstwa determinowały ziszczenie się przesłanek ujętych w ww. przepisie, a więc opuszczenie gospodarstwa przed wejściem w życie dekretu z 1955 r. (29 kwietnia 1955 r.) To, że do jego opuszczenia doszło, potwierdza - zdaniem Ministra - treść postanowienia Sądu Rejonowego w Zamościu z 14 listopada 2013 r. I Ns 1300/13 o stwierdzeniu nabycia spadku po M.P. i H.P., gdzie podano, że przed śmiercią na stale zamieszkiwali oni w Zamościu. W aktach sprawy brak jest dowodów podważających ustalenia poczynione przez powiatowe i wojewódzkie prezydia rad narodowych.
Co się tyczy ewentualnego skierowania orzeczenia do nieżyjącego właściciela gruntu, Minister zauważył, że w orzeczeniu Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie nie podano stron postępowania, zatem nie sposób stwierdzić by doszło do skierowania decyzji do osoby nieżyjącej. Orzeczenie II instancji wydano w wyniku rozpoznania odwołania żony zmarłego, którą wprost wymieniono w jego treści. Przywołanie imienia i nazwiska właściciela w orzeczeniu I instancji nastąpiło w kontekście charakterystyki przejmowanej nieruchomości (obok numerów działek i ich powierzchni), a nie jej adresata [w błędnie nieponumerowanym czerwonym skoroszycie akt administracyjnych].
Skargę wniosła G.P., działając w imieniu własnym i jako pełnomocnik B.W. i C.W., zarzucając decyzji z 2 stycznia 2018 r. naruszenie:
1. art. 156 § 1 pkt 2 kpa przez odmowę stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r. i utrzymującego go w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r., podczas gdy dotknięte one były rażącym naruszeniem prawa, z pominięciem udziału strony (właściciela nieruchomości nr [...] i [...], ewentualnie jego następców prawnych);
2. art. 40 § 2 w zw. z art. 10 § 1 kpa polegającym na wysłaniu decyzji bezpośrednio do strony, mimo że była ona reprezentowana przez pełnomocnika (M.P.1) i wszelkie pisma winny być doręczane pełnomocnikowi, co skutkowało brakiem wiadomości przez pełnomocnika o wydanej decyzji;
3. art. 7, 77, 80 kpa przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i uznanie, że nie zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczeń w związku z rażącym naruszeniem prawa przez uznanie, że nieruchomość nie znajdowała się w użytkowaniu M.P. i jego żony H.P. gdyż została przez nich opuszczona, podczas gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego wskazuje, że wyżej wymieniony tam zamieszkiwał. Co więcej nie można uznać, że jego nazwisko było w kwestionowanym orzeczeniu przywoływane jedynie w kontekście charakterystyki przejmowanej nieruchomości.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty wnieśli oni o: uchylenie w całości zaskarżonej decyzji; zasądzenie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych; przeprowadzenie dowodów z: zaświadczenia Prezydenta Miasta Zamościa z 15 stycznia 2018 r. na okoliczność zamieszkiwania przez H.P. w Zamościu przy ul. [...] od 12 lutego 1969 r. do 7 lutego 1987 r.; pisma Urzędu Gminy Mircze na okoliczność braku dokumentów mających znajdować się w Archiwum Urzędu; pisma Starosty Hrubieszowskiego świadczącego o tym, że wszystkie dokumenty znajdują się w Archiwum Państwowym w Lublinie; pisma Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 27 lipca 2017 r., z którego wynika, że początkowo dokumentów żądano od skarżącej, z tym że w późniejszym okresie organ samodzielnie o nie występował (k. 3-5v akt sądowych).
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji (k. 15-17 akt sądowych).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 254/18 na podstawie art. 151 oddalił skargę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że postępowanie zakończone zakwestionowaną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi toczyło się w trybie nadzwyczajnym przewidzianym w art. 156 § 1 i n. kpa, a jego przedmiotem było, wydane w trybie art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. nr 18 poz. 107 ze zm.) orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r. i utrzymujące je w mocy orzeczenie Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r. o przejęciu na rzecz Państwa położonych we wsi K. gruntów o pow. 5 ha 9924 m2, oznaczonych w rejestrze pomiarowym nr [...] i [...], a przydzielonych M.P. z rozparcelowanego w ramach reformy rolnej majątku K.
Przywołany przepis stanowił, że gospodarstwo rolne (działka pracownicza, rzemieślnicza itp.) nabyte na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, lecz opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie niniejszego dekretu, przechodzi z mocy prawa na własność Państwa - bez odszkodowania i wolne od obciążeń z wyjątkiem służebności gruntowych. Dekret ów, stosownie do art. 23, wszedł w życie z dniem ogłoszenia (29 kwietnia 1955 r.).
Warunkiem przejęcia na własność Państwa nieruchomości rolnej w powyższym trybie, było spełnienie dwu przesłanek: 1. nabycie jej na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie; 2. opuszczenie przed 29 kwietnia 1955 r.
W rozpoznawanej sprawie niesporne jest spełnienie pierwszej przesłanki. Jest niekwestionowane, że M.P. stał się właścicielem przedmiotowej nieruchomości rolnej na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13). Potwierdza to wprost treść aktu nadania ziemi z 15 listopada 1946 r. [k. 214 akt archiwalnych - w błędnie nieponumerowanym czerwonym skoroszycie akt administracyjnych]. Sporna jest kwestia ziszczenia się drugiej przesłanki, odnosząca się do opuszczenie gospodarstwa przed wejściem w życie dekretu. Skarżący kwestionują ten fakt, odwołując się m.in. do zamieszkiwania przez małżonkę nieżyjącego już w dacie wydawania orzeczeń właściciela (H.P.), będącą także jednym z jego następców prawnych, poza miejscem położenia nieruchomości dopiero od lutego 1969 r. Co oznaczać ma, że przed tą datą zamieszkiwała w K. Potwierdzać tę okoliczność miałoby przyjęte jako dowód uzupełniający w sprawie zaświadczenie Prezydenta Miasta Zamościa z 15 stycznia 2018 r., wedle którego od 12 lutego 1969 r. ww. zameldowana była przy ul. [...] w Zamościu.
Sąd I instancji zauważył, że zaświadczenie to stwierdza jedynie fakt zameldowania od 1969 r. pod wskazanym w nim adresie. Nie może być przesądzający dla uznania, że na dzień 28 kwietnia 1955 r. jej centrum życiowe zlokalizowane było w K. Tym bardziej, że z zachowanych szczątkowych akt archiwalnych wynika, że w oddalonym o ok. 60 km w linii prostej od K. Zamościu małżonkowie P. zamieszkali już co najmniej w 1950 r., gdyż to właśnie to miasto, a nie K., było ostatnim miejscem zamieszkania zmarłego 20 października 1950 r. M.P. (pkt 7 odpisu skróconego aktu zgonu nr [...] [k. 22 czarnego skorowidza akt administracyjnych – uw. NSA]). Na adres przy ul. [...] w Zamościu była kierowana przed wydaniem ostatecznej decyzji w sprawie przejęcia nieruchomości korespondencja do H.P. (pismo z 14 sierpnia 1957 r. nr Zn.UR/U/Z/5-96563/57 Prezydium WRN w Lublinie). Powyższe czyni wiarygodnymi ustalenia organów orzekających o przejęciu nieruchomości, że do jej opuszczenia doszło przed 29 kwietnia 1955 r. Brak jest przy tym jakichkolwiek dowodów, które mogły by im przeczyć. Takowych nie przedkładają skarżący, brak ich także w dostępnych organowi archiwach. Skoro materiał dowodowy zgromadzony w aktach nie pozwala na wyprowadzenie jednoznacznych wniosków, że przed ww. datą gospodarstwo rolne przez byłego właściciela (jego następców prawnych) nie było opuszczone, to podjętemu na podstawie art. 15 dekretu z 1955 r. orzeczeniu Prezydium [Powiatowej] Rady Narodowej w Hrubieszowie i utrzymującym go w mocy orzeczeniu [Prezydium] Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie zarzutu naruszenia tego przepisu, a tym bardziej naruszenia go w sposób rażący w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa - co prowadzić by miało do ich nieważności - postawić nie sposób.
Sąd I instancji zgodził się z Ministrem, że w świetle zachowanej szczątkowej dokumentacji z postępowania zakończonego ostatecznym orzeczeniem z 11 października 1958 r., brak jest dowodów uzasadniających wyprowadzenie wniosku, że orzeczenie to, bądź poprzedzające je orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r. skierowane zostało do osoby nieżyjącej. Organ nadzoru słusznie zauważył, że orzeczenia te nie wskazują wprost ich adresatów. Właściciel przejmowanych nieruchomości został w nich ujęty li tylko jako osoba, na rzecz której grunty tej nieruchomości zostały pierwotnie przydzielone, na co explicite wskazuje zdanie pierwsze rozstrzygnięcia orzeczenia z 1955 r.: "Przydzielone grunty (...) Ob. P.M. zapisane w wykazie rozrachunkowym (...)". Nie można tracić z pola widzenia specyfiki regulacji prawnej będącej podstawą przejęcia objętego wnioskiem gospodarstwa, która powodowała, że mogły się zdarzać przypadki, gdy orzeczenia takie wydawane były także w stosunku do gruntów, których właściciel już nie żył, bądź był zaginiony, co nie czyniło ich przez to wadliwymi. Przejmowano wszak na własność państwa gospodarstwa opuszczone. Wszelkie informacje o ewentualnych osobach uprawnionych do nieruchomości je tworzących czerpano z ksiąg wieczystych lub ewidencji gruntów. Ówczesny prawodawca przewidywał, że mogą zachodzić sytuacje w których brak jest możliwości ustalenia informacji o miejscu pobytu właściciela gruntu przewidując, że w takim wypadku nie dokonuje się z nim rozliczeń z tytułu zniszczeń i ubytków w opuszczonym gospodarstwie (§ 9 ust. 2 zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 10 października 1956 r. w sprawie zasad i warunków rozliczenia się z byłymi właścicielami gospodarstw nabytych na podstawie przepisów o reformie rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, które jako opuszczone przeszły na własność Państwa - MP nr 87 poz. 1009, dalej zarządzenie). Można zakładać, że brak takich danych nie mógł być przeszkodą do podjęcia deklaratoryjnej decyzji na podstawie art. 15 dekretu z 1955 r.
By mogło dojść do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, jej kwalifikowane wady prawne opisane w art. 156 § 1 kpa (w tym przywoływana przez skarżących wada rażącego naruszenia prawa), muszą być ewidentne i znajdować potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Brak dowodów pozwalających na jednoznaczne ich stwierdzenie - jak ma to miejsce w sprawie - wyklucza możliwość eliminacji w tym trybie decyzji z obrotu prawnego. Korzysta ona z domniemania legalności, będącego konsekwencją ustanowionej w art. 16 kpa zasady trwałości decyzji administracyjnych. Ta zaś ma fundamentalne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego i stabilności ukształtowanych w przeszłości stosunków administracyjnoprawnych.
Wbrew zarzutom skargi, organ nadzoru w sposób wszechstronny dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Prowadząc postępowanie przedsięwziął wszelkie możliwe w okolicznościach rozpoznawanej sprawy działania mające na celu zrekonstruowanie zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej stanu faktyczno-prawnego istniejącego w dacie podejmowania kontrolowanych orzeczeń, przeprowadzając m.in. poszukiwania dokumentacji z przejęcia nieruchomości w rożnego rodzaju archiwach. W świetle zgromadzonego przez ten organ całokształtu materiału dowodowego, ocenianego we wzajemnej łączności, nie sposób zarzucić dowolności wyprowadzonym przezeń wnioskom i ocenom prawnym. Zarzut naruszenie przez Ministra art. 7, 77 § 1 i 80 kpa Sąd I instancji uznał za chybiony.
Całkowicie chybiony pozostaje zarzut naruszenia art. 40 § 2 w zw. art. 10 kpa, upatrywany przez skarżących w rzekomy skierowaniu przez Ministra decyzji bezpośrednio do rąk G.P. (jako strony postępowania) z pominięciem jej pełnomocnika (M.P.1). Z akt sprawy wynika niezbicie, że decyzja, której adresatem miała być wyżej wymieniona, przesłana została za pośrednictwem operatora pocztowego na adres jej pełnomocnika. Mimo dwukrotnej awizacji, nie została przez niego odebrana, w związku z czym z upływem 14 dnia została uznana za doręczoną (art. 44 § 4 w zw. z § 1 pkt 1 kpa). Do rąk G.P. doręczono jedynie egzemplarz decyzji skierowany do C.W. i B.W., których w postępowaniu administracyjnym G.P. reprezentowała, co pozostawało w zgodzie z dyspozycją art. 40 § 2 kpa (k. 106, 121-124 akt sądowych).
Skargę kasacyjną wywiodła G.P., reprezentowana przez adw. M.B., zaskarżając wyrok I SA/Wa 254/18 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:
1. przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy:
a. art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 156 § 1 pkt 4 kpa przez jego zastosowanie i w konsekwencji oddalenie skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 2 stycznia 2018 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r., utrzymanego w mocy orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r. zamiast uwzględnienia skargi i uchylenia decyzji z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, gdy z treści zaskarżonego orzeczenia wynika, że organ rozpatrując w 1955 r. przesłanki przejęcia gospodarstwa rolnego na własność Państwa badał jego opuszczenie przez nabywcę - nieżyjącego wówczas M.P. i wobec niego wydał decyzję o przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu państwa, tym samym wydał decyzję wobec osoby nieżyjącej, co stanowiło podstawę do stwierdzenia jej nieważności;
b. art. 233 § 1 kpc w zw. z art. 106 § 3 i 5 ppsa przez sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie: zaświadczenia Prezydenta Miasta Zamościa z 15 stycznia 2018 r. w zestawieniu z odpisem skróconego aktu zgonu M.P. nr [...] i orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r., i uznanie, że oboje małżonkowie P. zamieszkiwali w Zamościu co najmniej od 1950 r., podczas gdy z treści zaświadczenia o zameldowaniu wynika, że H.P. swym centrum życiowym uczyniła Zamość dopiero w 1969 r. a z faktu, że według aktu zgonu M.P. 20 października 1950 r. zamieszkiwał w Zamościu, a po wydaniu decyzji wywłaszczającej 30 sierpnia 1955 r., tj. w 1958 r. jego żona H.P. odbierała korespondencję w Zamościu nie można wyprowadzić wniosku, że oboje małżonkowie opuścili gospodarstwo rolne w K. już przed 29 kwietnia 1955 r., a w konsekwencji uznanie, że z uwagi na opuszczenie nieruchomości w niniejszej sprawie uzasadnione było zastosowanie art. 15 dekretu i następnie oddalenie skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 stycznia 2018 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności;
c. art. 151 w zw. z w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z w zw. z art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa przez jego zastosowanie i w konsekwencji oddalenie skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 2 stycznia 2018 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r., utrzymanego w mocy orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r. zamiast jej uchylenia z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy tj. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, w sytuacji gdy decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa - art. 15 dekretu, który zastosowano przy przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa, mimo że nie zostało ono opuszczone;
2. rażące naruszenie prawa materialnego - art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. nr 18 poz. 107) przez niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie, w sytuacji gdy w niniejszej sprawie nieruchomość nie została opuszczona, a warunkiem przejęcia na własność Państwa nieruchomości rolnej w trybie dekretu było nabycie nieruchomości na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym oraz jej opuszczenie przed 29 kwietnia 1955 r. i w konsekwencji oddalenie skargi na decyzję w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności zaskarżonych orzeczeń.
Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r. i utrzymanego w mocy orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r. nr UR/U/Z/5-6563/57 w całości; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; rozpoznanie sprawy na rozprawie; przyznanie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącym z urzędu w I i II instancji; pełnomocnik skarżącej oświadczyła, że opłata nie została zapłacona w całości lub w części (k. 157-166, 172-173 akt sądowych).
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Pismami z: 27 maja 2022 r. uczestnik M.S.; 2 czerwca 2022 r. uczestnik S.P.; 3 czerwca 2022 r. Starosta Hrubieszowski; 3 czerwca 2022 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, reprezentowany przez głównego specjalistę R.K., wyrazili zgodę na rozpoznanie sprawy ze skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Zarządzeniem z 19 sierpnia 2022 r. I OSK 1948/19 Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym (k. 217-248 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ppsa przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Istotą zagadnienia w kontrolowanej sprawie było to, czy trafnie Sąd I instancji uznał, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji słusznie przyjął, że kontrolowane w trybie nieważnościowym orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z 11 października 1958 r. i poprzedzające je orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie z 30 sierpnia 1955 r. nie było dotknięte wadą nieważności - w szczególności z uwagi na rażące naruszenie prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa).
Zarzuty naruszenia: art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 156 § 1 pkt 4 kpa (pkt 1.a) i art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa (pkt 1.c petitum skargi kasacyjnej), z uwagi na ich charakter, wymagały łącznego rozpoznania.
Zarówno orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r., jak i orzeczenie z 11 października 1958 r., zapadło pod rządem rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. nr 36 poz. 341 ze zm., dalej rpa), do którego Minister w zaskarżonej decyzji ani Sąd I instancji się nie odnieśli. Żadne z orzeczeń nie powołuje żadnego z przepisów rpa. Mimo to oba orzeczenia stosują instytucje znane rpa: używają pojęcia "orzeczenie"; powołują się na podstawę prawną - przy czym orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r. nie wskazuje żadnego konkretnego przepisu dekretu z 1955 r.; art. 16 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz.U. z 1950 r. nr 14 poz. 130 [zm. z 1951 r. nr 18 poz. 142, z 1952 nr 50 poz. 134 - uw. NSA]), wskazany przez Prezydium PRN jest wyłącznie przepisem kompetencyjnym; każde z orzeczeń zawiera osnowę decyzji; wskazuje, czy przysługuje od decyzji odwołanie; orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r. wskazuje władzę wyższą, termin i tryb zaskarżenia; orzeczenie z 11 października 1958 r. wskazuje wyraźnie art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. - Dz.U. nr 18 poz. 107 - w objaśnieniu wyraźnie zaznaczono, że decyzja jest ostateczna w administracyjnym toku instancji (art. 72 ust. 1 i 2; art. 75 ust. 1; art. 75 ust. 1 i 2 rpa; k. 161, 162 akt archiwalnych).
Pod rządem rpa ówczesna doktryna jednoznacznie wskazywała, że: "Jedna z ważniejszych części decyzji, to jej prawne i faktyczne uzasadnienie, jeśli decyzja jest w całości lub choćby w części odmowna. [...] Odmowną jest decyzja, która nie uwzględnia podania strony. [...] administracja państwowa działa jednak nie zawsze na skutek wniesionego podania, ale w przeważającej większości spraw z własnej inicjatywy, czyli z urzędu. Wówczas brak jest tego formalnego kryterium "decyzji odmownej", bo nie ma podania złożonego przez stronę. W przypadkach działania z urzędu należy jednak uzasadniać te decyzje, które tworzą niekorzystną dla adresata sytuację, tj. nakładają obowiązki lub ograniczają prawa. Taki jest niewątpliwie cel przepisu zawartego w art. 75 ust. 2 rpa" (B. Graczyk, Postępowanie administracyjne. Zarys systemu z dodaniem tekstów podstawowych przepisów prawnych, W.Pr. 1953; s. 136; M. Zimmermann w: Prawo administracyjne. Praca zbiorowa, 1952, cz. II, s. 122).
Dekret z 1955 r. nie zawierał definicji "gospodarstwa rolnego opuszczonego przez właściciela". Dopiero w § 1 ust. 1 i 2 oraz § 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 39 poz. 198, dalej rozporządzenie z 1961 r.) normodawca określił, że za takowe uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę. Warunkiem przejęcia gospodarstwa rolnego w myśl ww. przepisów było łączne spełnienie dwu przesłanek: faktyczne opuszczenie gospodarstwa przez właściciela (również małżonka, rodziców i dzieci) oraz zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub w większej części (wyrok NSA z 14.9.2010 r. I OSK 1482/09 Lex 745043). Art. 13 ówcześnie obowiązującej Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r. (Dz.U. nr 33 poz. 232, zm. z 1954 r. nr 43 poz. 190, z 1957 r. nr 61 poz. 329, dalej Konstytucja PRL) stanowił: "Polska Rzeczpospolita Ludowa poręcza całkowitą ochronę oraz prawo dziedziczenia własności osobistej obywateli.". Rozporządzenie z 1961 r. nie obowiązywało w dacie podjęcia obu orzeczeń. Jednakże okoliczności stanu faktycznego, istniejące przed dniem 29 kwietnia 1955 r., wskazujące że "gospodarstwo rolne [... było] opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie niniejszego dekretu" (veba legis; art. 15 ust. 1 i art. 23 dekretu z 1955 r.), ze wskazaniem jak je rozumiał organ orzekający, winny być wykazane przez ten organ w sposób niebudzący wątpliwości, skoro ich zaistnienie prowadzić miało do odjęcia prawa własności. Uzasadnienia obu orzeczeń nie zawierają żadnych koniecznych ustaleń w zakresie drugiej przesłanki art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r., poczynionych zgodnie z art. 44 rpa; nie wskazują dowodów, w oparciu o które uznano, że "gospodarstwo zostało opuszczone przez nabywcę przed dniem 29.IV.1955 r." ani że "(działka) [Prezydium WRN nie wskazuje która- uw. NSA] nie jest w użytkowaniu Ob. P.M. i żony jego H. i została przez nich opuszczona" (k. 161, 162 akt archiwalnych); nie wskazują, czy współwłaścicielka gospodarstwa rolnego H.P. i spadkobiercy nieżyjącego M.P. uczestniczyli w postępowaniu przed Prezydium PRN; jak odnieśli się do dowodów; jak organy obu instancji oceniły ewentualnie zabrane dowody.
Organ nadzoru, a w ślad za nim Sąd I instancji, nie dostrzegli, że oba orzeczenia rażąco naruszają art. 44 i 75 ust. 2 rpa w zw. z art. 156 1 pkt 2 kpa. Nawet przy 75 ust. 3 rpa Najwyższy Trybunał Administracyjny wskazywał, że "Kwestia zachowania granic swobodnego uznania [...] w żadnej kategorji spraw nie jest wyłączona z pod rozpoznania NTA (wyrok z 18.3.1929 L. rej. 1345/27, OSP 1932/1 /41, s. 43, aprobowany przez J. Pokrzywnickiego i Borkowskiego/Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kpa. Komentarz, Beck 2022, s. 705-706 nb 2 do art. 107 kpa); podobnie - co do obowiązku brania pod uwagę stanu faktycznego, który miał miejsce w rzeczywistości, a nie stan faktyczny, który niższa instancja formalnie przyjęła za podstawę swojej decyzji - wyrok NTA z 28.4.1933 r. L. rej. 362/32, OPA 1932/33; glosa R. Hausera OPA 1932/33, nr 384, s. 555, dalej wyrok NTA L. rej. 362/32, aprobowany przez Zespół pod red. A. Wróbla, Kpa orzecznictwo piśmiennictwo, Zakamycze 2002, s. 802-803 - poz. 141 do art. 156 § 2 kpa; NTA przywołał art. 101 ust. 1 lit. b rpa, stanowiący: "Władza nadzorcza [...] może uchylić z urzędu lub na wniosek osoby interesowanej, jako nieważną, każdą decyzję, która: [...] b) wydana została bez jakiejkolwiek podstawy prawnej [...]".).
Dzisiejsza doktryna wskazuje, że kryteria uznawania gospodarstw za opuszczone były więc dość jasno określone [dopiero po wejściu w życie rozporządzenia z 1961 r. - uw. NSA] i poza posiłkowym znamieniem "niepodawania gruntów właściwym zabiegom agrotechnicznym" nie przysparzały większej trudności w ich interpretacji stosowaniu. Okoliczność niezamieszkiwania właściciela ani członków jego rodziny na gospodarstwie wymagała jedynie ustalenia, czy chodzi o faktyczną ich obecność w gospodarstwie, czy też chodzi o stan prawny, a więc zameldowanie w rozumieniu ówcześnie obowiązującej [regulacji prawnej] (A. Jurcewicz, Prawne formy ingerencji państwa w sferę produkcyjnego wykorzystania gruntów rolnych, Ossolineum 1989, s. 52-53). Jak wyżej wskazano, rozporządzenie z 1961 r. nie obowiązywało w dacie podjęcia obu orzeczeń. Jednakże ani orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r., ani orzeczenie z 11 października 1958 r. nie zawiera żadnych rozważań, wskazujących na to, jak organy obu instancji rozumiały pojęcie "Gospodarstwo rolne [...] opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie niniejszego dekretu" (art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. - nawet nie przywołany przez Prezydium PRN), ani nie wskazuje dowodów i ich oceny, na podstawie których organy miały dokonać ustaleń w tej materii, a następnie dokonać subsumcji.
Czyni to zarzut rażącego naruszenia art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa usprawiedliwionym.
Zasadnym okazał się zarzut skierowania orzeczenia z 30 sierpnia 1955 r. do osoby nieżyjącej – M.P., zmarłego dnia 20 października 1950 r. w Zamościu (k. 4 czerwonego skoroszytu; k. 22 czarnego skoroszytu akt administracyjnych).
Decyzja administracyjna jest oświadczeniem wiedzy i woli organu (podobnie jak wyrok sądowy - K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993, s. 90-91) kompetentnego organu administrującego, podjęte w wyniku zastosowania normy materialnego prawa administracyjnego lub w określonym zakresie normy prawa procesowego do ustalonego stanu faktycznego, w trybie, formie, strukturze uregulowanej prawem procesowym, zakomunikowany stronie, w celu wywołania skutku prawnego w sferze stosunku materialnoprawnego (decyzja rozstrzygająca w sprawie co do jej istoty w całości lub części) bądź w sferze stosunku procesowego (decyzja w inny sposób kończąca sprawę w danej instancji; B. Adamiak, Wadliwość decyzji administracyjnej, Wrocław 1986, s. 22-23; Borkowski/Adamiak - op. cit., s. 661-662, nb 5).
Trafnie skarżąca kasacyjnie podnosi, że wskazanie w uzasadnieniu orzeczenia z 30 sierpnia 1955 r. "[...] w/w gospodarstwo zostało opuszczone przez nabywcę przed dniem 29.IV.1955 r. [...]", wskazuje, że to M.P. był adresatem decyzji. Nie przeczy temu przywołanie w tenorze orzeczenia "Przydzielone grunty [...] Ob. P.M. zapisane w wykazie rozrachunkowym i rejestrze pomiarowym pod Nr. [...] i [...] o pow. 5.00 ha 9924 m2 oraz uwidocznione na szkicu sporządzonym przez mierniczego Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie [...] przejąć na własność Państwa", gdzie istotnie można przyjąć, że to doprecyzowanie opisu gruntów. Z orzeczenia z 30 sierpnia 1955 r. wynika, że tyko M.P. jako "nabywca" był adresatem orzeczenia. Owo orzeczenie, jako prowadzące do utraty prawa własności właścicieli gospodarstwa rolnego, ze swej istoty musiało mieć adresata decyzji.
Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, że prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie wobec takiej osoby decyzji, stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Jest to uzasadnione ustaniem zdolności prawnej osoby fizycznej z chwilą śmierci, co w konsekwencji powoduje, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego i wydać decyzji (wyroki NSA z: 27.4.1983 r. II SA 261/83, z aprobującą glosą M. Stahl - OSP 1985/5/108 s. 262-263; 14.11.2001 r. I SA 2462/99; 20.9.2002 r. I SA 428/01, OSP 2004/3/33; 11.3.2008 r. I OSK 1959/06, Lex 505429; 30.9.2009 r. I OSK 1429/08; 27.4.2010 r. I OSK 901/09, Lex 59560; 27.10.2011 r. I OSK 1876/10, Lex 1069629; 16.6.2013 r. II OSK 383/12, Lex 1352914; 22.1.2014 r. I OSK 708/12, Lex 1452172; 26.10.2018 r. I OSK 238/17, Lex 2583503; wyrok WSA w Warszawie z 1.6.2010 r. I SA/Wa 1483/09, Lex 578784; wyrok WSA w Rzeszowie z 30.11.2021 r. II SA/Rz 1333/21, Lex 3284054)
Pogląd taki w pełni aprobuje doktryna (Borkowski/Adamiak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 1016, nb 61; M. Jaśkowska w: A. Wróbel, M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2020, s. 888-889, uw. 5; także M. Jaśkowska w: A. Wróbel, M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2023; Brak podstawy prawnej i rażące naruszenie prawa jako przyczyna nieważności, cz. III.C. uw. 5 i aprobowane przez Komentatorkę wyroki NSA, wojewódzkich sądów administracyjnych i poglądy doktryny; T. Kiełkowski w: red. H. Knysiak-Sudyka, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2019, s. 1079 uw. 11; s. 1085, uw. 13; K. Glibowski w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 1302, nb 56 p.1 i aprobowany przez Komentatora wyrok NSA z 20.9.2002 r. I SA 428/01, OSP 2004/3/ 33; op. cit. C.H. Beck 2015, s. 794, nb 55 p.1 i aprobowane przez Komentatora wyroki NSA z: 27.4.1983 r. II SA 261/83, OSP 1984/5/108; 20.9.2002 r. I SA 428/01, OSP 2004/3/33; wyrok WSA w Warszawie z 16.7.2008 r. I SA/Wa 359/08).
Art. 10 rpa stanowił: "Zdolność prawną i zdolność do działań prawnych osób interesowanych ocenia władza według prawa cywilnego, o ile przepisy administracyjne w poszczególnych wypadkach nie stanowią inaczej.". Zdolność prawną oceniano według przepisów ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (B. Graczyk - op. cit., s. 37). Odpowiednikiem art. 10 rpa jest obecnie art. 30 § 1 kpa. W dacie wydania obu orzeczeń - od 1 października 1950 r. - obowiązywał art. 6 § 1 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. nr 34 poz. 311, dalej popc) w zw. z art. XXIII ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. nr 34 poz. 312), który - w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy - zawierał normy prawne odpowiadające normom wywiedzionym z art. 8 § 1 kc. Z chwilą śmierci człowiek tracił zatem zdolność prawną (Borkowski/Adamiak - op. cit. 2022, s. 305, nb 7).
Przepisy prawa procesowego zawierają regulację na wypadek utraty zdolności prawnej przez stronę w wyniku śmierci. "Organ administracji publicznej zawiesza postępowanie: 1) w razie śmierci strony lub jednej ze stron, jeżeli wezwanie spadkobierców zmarłej strony do udziału w postępowaniu nie jest możliwe i nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 30 § 5, a postępowanie nie podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe (art. 105)" (art. 97 § 1 pkt 1 kpa).
Przepisy prawa procesowego nakazują w tych przypadkach zawieszenie postępowania, stanowiąc, że "Organ administracji publicznej zawiesza postępowanie" (art. 97 § 1 kpa). Prowadzenie postępowania wbrew ustanowionemu nakazowi jest rażącym naruszeniem prawa, obwarowanym sankcją nieważności. W razie śmierci strony skierowanie do niej decyzji administracyjnej jest kwalifikowanym naruszeniem układu podmiotowego; postępowanie prowadzone jest w sytuacji braku podmiotu, którego uprawnienia lub obowiązku miało dotyczyć. Utrata zdolności prawnej strony powoduje podstawowy brak w układzie podmiotowym. Uzasadnia to nakaz zawieszenia postępowania do czasu usunięcia tego braku. Wadliwość ciężka, kwalifikowana, obwarowana sankcją nieważności, która obejmuje naruszenie przepisów prawa powodujące podważenie układu podmiotowego postępowania przez brak bytu prawnego strony postępowania (B. Adamiak, Gradacja naruszenia procesowego prawa administracyjnego, PiP 2012/3/s. 50-51, 53; B. Adamiak, Brak zdolności prawnej jednostki jaki przesłanka nieważności decyzji administracyjnej. Glosa do wyroku NSA z dnia 24 lutego 2021 r. I OSK 3028/18, OSP 2021/2/105, s. 116).
Już z tego względu orzeczenie z 30 sierpnia 1955 r. rażąco naruszało prawo, czego Sąd I instancji z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 2 ppsa w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa nie dostrzegł. Autor skargi kasacyjnej wskazał co prawda w punkcie 1.a jako wzorzec kontroli "art. 156 § 1 pkt 4 kpa" (który w kontrolowanej sprawie nie był relewantny; Borkowski/Adamiak - op. cit. 2022, s. 1043-1045, nb 78-83), ale w punkcie 1.c i w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (s. 9) wskazał prawidłowo jako wzorzec kontroli art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Organ nadzoru ma w toku postępowania nadzorczego zbadać z urzędu wszystkie przesłanki nieważności decyzji, wskazane w art. 156 § 1 pkt 1-7 kpa.
Sąd I instancji z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa nie dostrzegł, że za rażącym naruszeniem prawa orzeczeniami obu instancji przemawiały dwie dalsze okoliczności.
W istocie właścicielami w ramach wspólności małżeńskiej w okresie od dnia 1 października do dnia 20 października 1950 r. byli oboje małżonkowie: M.P. i H.P. (art. XVIII i XXXII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. przepisy wprowadzające kodeks rodzinny - Dz. U. nr 34, poz. 309, dalej pwkr - oraz art. 21 § 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 308, zm. z 1953 r. nr 31, poz. 124).
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "ocena, które przedmioty stanowią dorobek małżonków i są objęte wspólnością ustawową, winna być dokonana na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego" (orzeczenie z 4.11.1950 r. Ł.C. 1194/50, OSN 1951, poz. 29 i PiP 1951/2/356, aprobowany przez S. Breyera i S. Grossa w: red. M. Grudziński, J. Ignatowicz, Kodeks rodzinny. Komentarz, W. Pr. 1955, s. 86-87, uw. 10).
Z mocy art. XVIII przepisów wprowadzających kodeks rodzinny przepisy kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego w chwili wejścia w życie tego kodeksu majątku dorobkowego powstałego kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego (uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 27.6.1955 r. I CO 25/55, OSN 1956, poz. 67, dalej uchwała I CO 25/55, aprobowana przez W. Święcickiego i K. Piaseckiego w: Orzecznictwo Sądu Najwyższego w składach powiększonych. Sprawy cywilne za lata 1945-1959, zebrali i opracowali W. Święcicki i K. Piasecki, W. Pr. 1964, poz. 24, s. 104-107, z uwagami Autorów 1-4, s. 107-110; dalej W. Święcicki i K. Piasecki, Orzecznictwo w składach powiększonych).
W uzasadnieniu uchwały I CO 25/55 Sąd Najwyższy wskazał w szczególności, że odmiennie niż to miało miejsce przy wprowadzeniu prawa małżeńskiego majątkowego, którego przepisy miały zastosowanie jedynie do stosunków majątkowych "powstałych po jego wejściu w życie" (art. X pwpmm), art. X pwkr ustanawiają zasadę ogólną, zgodnie z którą przepisy kodeksu rodzinnego regulują stosunki powstałe "przed jego wejściem w życie", jeżeli dalsze przepisy "inaczej nie stanowią". Taka zmiana ujęcia podstawowej normy przepisów wprowadzających wskazuje na tendencję szybkiego rozciągnięcia nowych zasad kodeksu rodzinnego na wszelkie stosunki kształtujące się w rodzinach istniejących pod rządem tego kodeksu i nie zezwala na honorowanie w tym zakresie jakichkolwiek praw nabytych, poza wyjątkami wyraźnie przewidzianymi w ustawie.
Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny wprowadziły jedynie dwa wyjątki od owej zasady w sferze stosunków majątkowych między małżonkami. Pierwszy (art. XIX pwkr) wyłączył stosowanie przepisów o wspólności majątkowej w wypadku, gdy stosunki majątkowe małżonków podlegały w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego ustrojowi przymusowemu przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym; ustrój ten polegał na rozdzielności majątkowej, która następowała z mocy prawa w razie ubezwłasnowolnienia lub upadłości jednego z małżonków (art. 55 pmm) albo na podstawie orzeczenia sądu wydanego na żądanie małżonka (art. 56 pmm). Drugi z wyjątków (art. XX pwkr) nakazał do majątkowych umów małżeńskich zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosować przepisy prawa obowiązującego w czasie ich zawarcia.
Poza owymi wyjątkami w małżeństwach istniejących w dniu wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków od chwili wejścia w życie tego kodeksu podlegają przepisom kodeksu rodzinnego. Zasadzie tej daje wyraz art. XVIII pwkr, ograniczając jednak działanie pwkr o wspólności ustawowej do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków. Ograniczenie to zmierza do wyeliminowania możliwości sporów o nie istniejący już dorobek, w szczególności taki, którym jeden z małżonków wcześniej rozporządził, do czego był uprawniony z mocy art. 15 § 1 pmm. Jest to jedyny zakres ograniczenia zawartego w art. XVIII pwkr, który poza tym dla usunięcia wszelkich wątpliwości, jakie mogłyby powstać na tle różnego dorobku w kodeksie rodzinnym i w prawie małżeńskim majątkowym, wyraźnie zastrzega, że chodzi o majątek dorobkowy "bez względu na czas jego nabycia", tj. o wspólny majątek w rozumieniu art. 21 § 1 pr, obejmujący przedmioty majątkowe "nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek".
Uchwała I CO 25/55 spotkała się z krytyką J. Gwiazdomorskiego (Wspólność ustawowa a prawo międzyczasowe - Uwagi do uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1955 r., NP 1959/4/s. 387 i n.) i aprobatą J. St. Piątowskiego (Jeszcze o wykładni art. XVIII przep. wprow. kod. rodz., NP 1959/12/s. 1474 i n.). Pogląd prawny wyrażony w uchwale I CO 25/55 znalazł wyraz w późniejszych orzeczeniach SN z: 1.10.1955 r. 3 CR 783/55, OSN 1957, poz. 42; 29. 12.1955 r. IV CR 1338/55, OSN 1956, poz. 86; 12.6.1956 r. 1 CR 718/55, OSN 1957, poz. 53; 18.4.1957 r. 1 CR 142/57, PiP 1958/1/159, NP 1958/9/11; 7.10.1957 r. 3 CO 20/57, OSPiKA 1958, poz. 76, s. 156-158 z notką K.P.; uchwała SN z 22.1.1957 r. 4 CO 34/56, OSPiKA 1957/2/poz. 37, s. 105-108, z akceptującą glosą S. Breyera - aprobowane przez W. Święcickiego i K. Piaseckiego, Orzecznictwo w składach powiększonych, s. 109-110, uw. 3, 4 a uchwała 4 CO 34/56 akceptowana także przez S. Rudnickiego, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, LexisNexis 2010, s. 77-78, uw. 4.
Pogląd ten pozostaje aktualny pod rządem art. VIII ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 60). W uchwale z 10.1.1968 r. III CZP 102/67, OSNC 1968/8-9/133, Sąd Najwyższy stwierdził m. in., że nabyty w czasie trwania małżeństwa przez jednego z małżonków przed dniem 1 października 1950 r. majątek, który został objęty wspólnością ustawową z mocy art. XVIII pwkr z 1950 r., należy również traktować w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 1964 r. jako majątek nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej. W uchwale z 2.1.1975 r. III CZP 82/74, OSNC 1976/1/5, Sąd Najwyższy stwierdził m. in., że o tym, czy nakłady na majątek odrębny jednego z małżonków zostały dokonane z majątku wspólnego czy odrębnego, rozstrzygają od dnia 1 stycznia 1965 r. przepisy KRO także wtedy, gdy nakłady te zostały dokonane przed 1945 r. (aprobowane przez J. Gajdę w: red. K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, C.H. Beck 2015, s. 886, nb 1, 3). Pogląd ten akceptuje także nowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego (uchwała 7 Sędziów SN z 25.11.2005 r. III CZP 59/05, OSNC 2006/5/79), jak i orzecznictwo sądowoadministracyjne (przykładowo - wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5.6.2014 r. I SA/Wa 2570/13, Lex 1565999). Poglądy te Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie w pełni aprobuje.
W doktrynie trafnie wskazuje się, że dorobkiem małżonków są przedmioty majątkowe niezależnie od sposobu nabycia - nabyte w sposób pierwotny albo pochodny, a w konsekwencji niezależnie od tego, czy nabycie nastąpiło w drodze czynności prawnej, mocy samego prawa, na podstawie decyzji administracyjnej lub orzeczenia sądowego bądź wskutek innego zdarzenia, z którym ustawa wiąże nabycie prawa (J. Pietrzykowski w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, W. Pr. 1993, s. 175, uw. 2 do art. 32).
W późniejszym orzecznictwie Sąd Najwyższy odstąpił od wcześniejszego poglądu (zaprezentowanego m.in. w uchwałach z: 19.3.1976 r. III CZP 15/76, OSPiKA 1977 poz. 49; 16.3.1972 r. III CZP 8/72, OSNC 1972 poz. 192) i uznał, że dla oceny, czy nieruchomość nabyta na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27 poz. 250, dalej ustawa uwłaszczeniowa) wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, decyduje stan w dniu wejścia w życie tej ustawy (uchwały z: 16.11.1987 r. III CZP 64/87, OSNC 1989 poz. 62; 24.1.1991 r. III CZP 61/90, OSNC 1991 poz. 87; OSP 1991 poz. 223 i OSP 1992 poz. 125, z glosą E. Mazur i J. Winiarza). Gdy stroną nieformalnej umowy było jedno z małżonków jeszcze przed zawarciem małżeństwa, ale w dniu wejścia ustawy uwłaszczeniowej współposiadaczami byli oboje małżonkowie przy trwającej wspólności ustawowej, to stwierdzenie własności nastąpi na rzecz obojga małżonków na prawach wspólności ustawowej (J. Pietrzykowski - op. cit., s. 196-197, uw. 51-53).
W odniesieniu do gospodarstw rolnych nadanych w czasie trwania małżeństwa na rzecz jednego z małżonków w trybie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 49 poz. 279) i zwolnionych od ceny nabycia w trybie art. 12-14 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym t.j. (Dz.U. z 1959 r. nr 14 poz. 78) w związku z pozostawieniem innej nieruchomości przez tego małżonka poza granicami kraju, uznać należy, że gospodarstwo takie wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków (uchwała SN z 7.3.1969 r. III CZP 10/69, OSNC 1970 poz. 53; S. Breyer, S. Gross w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, W.Pr. 1975, s. 151; odmiennie S. Rakowski, Niektóre zagadnienia uwłaszczeniowe w świetle małżeńskiego prawa majątkowego, Palestra 1970/2/s. 41; aprobująco A. Zieliński, Składniki majątku wspólnego małżonków w reżimie wspólności ustawowej, NP. 1990/10-12, s. 123). Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podnosi, że uchwała III CZP 10/69 w pełni odnosi się także do gospodarstwa rolnego nabytego na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13), na podstawie którego M.P. otrzymał dnia 15 listopada 1946 r. na własność dokumentem nadania ziemi (k. 214 akt archiwalnych; k. 126 czarnego skoroszytu i w błędnie nieponumerowanym czerwonym skoroszycie akt administracyjnych).
Z tych względów adresatami obu orzeczeń winna być H.P. (mająca własne uprawnienia jako żona z uwagi na stosowanie do majątku dorobkowego przepisów kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej od dnia 1 października 1950 r.) oraz - wespół z pozostałymi spadkobiercami M.P. - synami M. i H.: S.P., B.P., W.P., i F.P. - w ramach spadkobrania (k. 4 czerwonego skoroszytu akt administracyjnych). Np. pominięcie w postępowaniu wszystkich stron [prócz jednej - w sprawie kontrolowanej wyrokiem SA/Gd 374/95 - uw. NSA] stron (chodziło o byłych współwłaścicieli wywłaszczonej nieruchomości podlegającej zwrotowi; wyrok NSA z 6.12.1995 r. SA/Gd 374/95 - teza w cbosa) powoduje, że decyzja taka rażąco narusza prawo (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). W doktrynie podnosi się, że stwierdzenie nieważności decyzji następuje w przypadku ciężkiego naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, jeżeli godzą one dotkliwie w uprawnienia stron (J. Borkowski, Nieważność decyzji administracyjnej, ZCO 1997, s. 104, akceptując wyrok SA/Gd 374/95). W kontrolowanej sprawie taka właśnie sytuacja zachodziła - w postępowaniu przed Prezydium PRN pominięto wszystkich współwłaścicieli, zaś w postępowaniu przed Prezydium WRN pominięto wszystkich współwłaścicieli prócz H.P.. W doktrynie wskazuje się, że zasada czynnego udziału w postępowaniu nie była expressis verbis wyrażona w rpa, ale podstawowych jej elementów można upatrywać w m.in. art. 14 ust. 1, 2 i 3; art. 22, art. 32-33, art. 46, art. 80 rpa (J. Wyporska-Frankiewicz, M. Sieniuć w: red. J.P. Tarno, W. Piątek, Zasady ogólne postępowania administracyjnego, red. G. Łaszczyca, A. Matan, System Prawa Administracyjnego Procesowego, t. II Cz. 2 , s. 379).
W orzecznictwie Sądów administracyjnych i w doktrynie wskazuje się na bezwzględny wymóg zachowania trybu sprostowania. Zmiana treści decyzji następuje z zachowaniem trybu określonego w kpa i przez wydanie nowej decyzji, sprostowanie omyłki w treści decyzji wymaga zachowania trybu ustalonego w art. 11 kpa i wydania postanowienia, natomiast "samowolne przerobienie przez organ decyzji nie ma wpływu na ważność tej decyzji w jej pierwotnym brzmieniu", a może mieć znamiona karalnego przerobienia dokumentu. W przypadku wad istotnych treści decyzji tryb jej weryfikacji nie może być zastąpiony przez tryb usuwania wad nieistotnych (błędów, omyłek), i odwrotnie, ponieważ nie są to tryby dla siebie konkurencyjne, ale też nie można obu tych trybów postępowania zastapić działaniem faktycznym skierowanym przeciwko decyzji jako dokumentowi W wyroku NSA z 6.5. 1987 r. IV SA 1050/86, ONSA 1987/1/33, wyrażono trafny pogląd, że w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji nie można ustalić istnienia w niej oczywistej omyłki, pomijając tryb postępowania określony w art. 113 § 1 i 3 kpa.
Sprostowanie błędów i omyłek w decyzji było uregulowane w art. 81 rpa w sposób nieodbiegający od aktualnej regulacji prawnej (art. 113 § 1 kpa). Najwyższy Trybunał Administracyjny w wyroku z 13.1.1932 r., l. rej. 8534/30, sformułował tezę: "Istota omyłek, o których mowa w art. 81 rpa, leży w tym, że w orzeczeniu wyrażono coś, co widocznie niezgodne jest z myślą wyrażoną niedwuznacznie przez władzę, a zostało wypowiedziane tylko przez przeoczenie, niewłaściwy dobór słów, omyłkę pisarską itp." (cyt. za: J. Litwin, Postępowanie administracyjne, s. 64). Komentując ten przepis na podstawie powołanego wyroku NTA, J. Pokrzywnicki przedstawił pojęcie błędów pisarskich, rachunkowych oraz innych oczywistych omyłek w decyzji następująco: "... błąd pisarski - widoczne, wbrew zamierzeniu władzy, niewłaściwe użycie wyrazu, widocznie mylną pisownię albo widoczne niezamierzone opuszczenie jednego lub więcej wyrazów itp. (...) Jeżeli wobec tego w art. 81, o którym mowa, upoważniono władzę do sprostowania błędów pisarskich, rachunkowych i innych oczywistych omyłek, to miano na myśli tylko omyłki co do istoty stojące na równi z błędami pisarskimi lub rachunkowymi. ...zmiana postanowienia wyrażonego w decyzji, chociażby nawet powziętego wskutek błędu, a zatem wskutek mylnego wyobrażenia o stanie faktycznym albo prawnym - nie podpada pod pojęcie błędu czy omyłki, których dotyczy art. 81" (tenże, Postępowanie administracyjne, s. 210-211). Przytoczone stanowisko NTA i pogląd Komentatora zachowują pełną aktualność ze względu na ciągłość regulacji prawnej w jej zasadniczych elementach pomiędzy art. 81 rpa a art. 105 § 1 tekstu pierwotnego kpa, który w niezmienionej treści normatywnej jest w Kodeksie jako art. 113 § 1.
Trafnie stwierdza się w literaturze, że nie będą podlegały sprostowaniu w omawianym trybie błędy i omyłki istotne, których dopuszczono się w stosowaniu prawa, a więc co do ustalenia prawa obowiązującego, stanu faktycznego i jego kwalifikacji prawnej oraz ustalenia konsekwencji prawnych zastosowania określonej normy prawnej (B. Adamiak, Rektyfikacja decyzji, s. 9-10; co do rozróżnienia wadliwości decyzji istotnych i nieistotnych por. s. 8). Znakomicie ilustruje problem teza wyroku NSA z 6.11.1990 r. II SA 627/90 (ONSA 1991/2/31), która brzmi: "Stwierdzenie nieważności decyzji innej, niż się zamierzało, nie może być przedmiotem sprostowania w trybie art. 113 § 1 kpa", jak też teza wyroku NSA z 19. 11.1991 r. SA/Wr 1084/91 (ONSA 1991/3-4/93), dotycząca sprawy, w której sprostowaniem decyzji próbowano zmienić rozstrzygnięcie sprawy co do istoty (zmieniając przedmiot rozstrzygnięcia). Wyrok NSA z 4.5.1988 r. III SA 1466/87 (OSP 1990/11-12/398) został wydany w sprawie, w której organ I instancji na skutek odwołania wydał postanowienie o sprostowaniu decyzji, które nie dość, że stanowiło ponowne rozstrzygnięcie sprawy inne niż pierwotne, to jeszcze przez organ zostało potraktowane jako "integralna część zaskarżonej decyzji"; w tezie drugiej wyroku stwierdza się, że "przedmiotem sprostowania nie mogą być mylne ustalenia faktyczne organu administracji lub mylne zastosowanie przepisu prawnego" (B. Adamiak - op. cit. 2022, s. 749-751, nb 2, 4 i 5 komentarza do art. 113 kpa).
W kontrolowanej w trybie nadzoru sprawie niedopuszczalne było w sytuacji, gdy w orzeczeniu z 30 sierpnia 1955 r. Prezydium PRN w uzasadnieniu stwierdziło, że "[...] w/w gospodarstwo zostało opuszczone przez nabywcę [liczba pojedyncza - oznaczająca wyłącznie M.P. - uw. NSA] przed dniem 29.IV.1955 r. [...], określenie w gotowym druku (wykonanym w ilości 1500 sztuk; k. 162 akt archiwalnych), dokonanie piórem zmian w treści uzasadnienia - po słowach "[...] (działka) nie jest w użytkowaniu Ob. P.M. i żony jego H. [bez podania nazwiska współwłaścicielki - uw. NSA] i została przez nich opuszczona [...]", przy czym drukowany tekst w istotnej części brzmiał: "niego opuszczony" - bez omówienia poprawek i bez sprostowania, co stanowi o nieważności orzeczenia z 11 października 1958 r. (art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 81 rpa - B. Graczyk - op. cit., s. 144).
Zarzut naruszenia art. 233 § 1 kpc w zw. z art. 106 § 3 i 5 ppsa zasługiwał na uwzględnienie. Mimo, że z zaświadczenia Prezydenta Miasta Zamościa z 15 stycznia 2018 r. wynika, że H.P. ur. 2 marca 1886 r. zameldowana była od 12 lutego 1969 r. do 7 lutego 1987 r. w Zamościu przy ul. [...] (k. 9, 105 akt sądowych), to narusza zasady doświadczenia życiowego (art. 233 § 1 kpc w zw. z art. 106 § 5 ppsa) przyjęcie przez organ, że H.P. opuściła przedmiotowe gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. przed 29 kwietnia 1955 r. Z uzasadnień orzeczenia z 30 sierpnia 1955 r. (w którym w tej materii mowa jedynie "w/w gospodarstwo zostało opuszczone przez nabywcę"); brak jakiejkolwiek informacji o śmierci nabywcy dnia 20 października 1950 r. w Zamościu; brak jakichkolwiek ustaleń, od kiedy żonaty M.P. zamieszkiwał w Zamościu przy ul. [...] (wskazane ostatnie miejsce jego zamieszkania odpisie skróconym aktu zgonu M.P.). Brak jakichkolwiek ustaleń, gdzie w okresie od 20 października 1950 r. do dnia 29 kwietnia 1955 r. zamieszkiwała H.P. i ich dzieci. Brak jakichkolwiek ustaleń w tej materii w uzasadnieniu orzeczenia z 11 października 1958 r. To, że Prezydium WRN skierowało pismo z 14 lutego 1957 r. do H.P. na adres Zamość, ul. [...], nie pozwala na ustalenie, że pod tym adresem zamieszkiwała przed 29 kwietnia 1955 r. W latach 1950 do Października 1956 r. Polska była państwem totalitarnym a od Października 1956 r. do 1958 r. państwem policyjnym, a ruch ludności był pilnie rejestrowany w ramach ewidencji ludności, przeto ustalenie, gdzie H.P. i dzieci H. i M. P. faktycznie zamieszkiwali i gdzie byli zameldowani, mimo upływu lat, nie było trudne do ustalenia.
Nietrafnie Minister przyjął, że "Działa [...] w oparciu o zamknięty materiał dowodowy weryfikuje ten akt administracyjny" (s. 2 decyzji z 2 stycznia 2018 r.). Utrwalone orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje, że postępowanie nieważnościowe nie wyklucza prowadzenia innych dowodów niż zgromadzone w postępowaniu zwykłym. W istocie w postępowaniu nieważnościowym nie wyklucza się prowadzania postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie czy oceniane w tym postępowaniu orzeczenie rażąco narusza prawo. Ustawodawca nie wprowadził zakazu prowadzenia nowych dowodów w postępowaniu nieważnościowym. Z orzecznictwa sądów administracyjnych i z piśmiennictwa wynika, że właściwy organ w postępowaniu nieważnościowym może prowadzić postępowanie dowodowe dla ustalenia, czy podmiot wnoszący o stwierdzenie nieważności decyzji ma przymiot strony a także w granicach sprawy w przedmiocie stwierdzenia nieważności (przykładowo - wyrok NSA z: 25.2.2011 r. II OSK 1645/10; 5.4.2013 r. II OSK 2344/11, cbosa). Jako utrwalone należy uznać stanowisko, zgodnie z którym organ ma w postępowaniu nadzwyczajnym prowadzonym w sprawie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, którego przedmiotem jest ustalenie, czy stan faktyczny przyjęty przy wydaniu decyzji będącej przedmiotem postępowania "nieważnościowego" odpowiada prawdzie w świetle istniejącego w sprawie materiału dowodowego (wyrok NSA z 7.3.2007 r. I OSK 845/06, Lex 344539; wyrok NTA L.rej. 362/32). W doktrynie jednoznacznie wskazuje się, że rozstrzygniecie sprawy w rozumieniu art. 158 § 1 kpa, następuje na podstawie wyników czynności dowodowych postępowania prowadzonego w przedmiocie stwierdzenia nieważności określonej decyzji (Borkowski/Adamiak w: op. cit. 2021, s. 1037-1038, nb 2). W sprawie kontrolowanej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2011 r. I OSK 1993/10, Lex 1149280 (dalej wyrok I OSK 1993/10), której przedmiotem było badanie nieważności decyzji wydanej w lutym 1977 r. na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. nr 21 poz. 118) oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia z 26 marca 1968 r., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przeprowadził w postępowaniu nieważnościowym dowód z zeznań 4 świadków dla ustalenia prowadzenia działalności rolniczej w przejętym na własność państwa gospodarstwie rolnym i stanu owego gospodarstwa rolnego w latach 1974-1977, co spotkało się z pełną aprobatą NSA w składzie orzekającym w sprawie I OSK 1993/10. Czyni to zasadnym zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Usprawiedliwionym okazał się zarzut naruszenia art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (zarówno w brzmieniu pierwotnym - Dz.U. nr 18 poz. 107 - obowiązującym w dacie wydania orzeczenia z 30 sierpnia 1955 r.- jak i ze zm.: Dz.U. z 1957 r. nr 39 poz. 172 i 174, i z 1958 r. nr 17 poz. 71, obowiązującym w dacie wydania orzeczenia z 11 października 1958 r.).
Oczywiście nietrafnym jest pogląd, że M.P. spełnił wymóg opuszczenia gospodarstwa rolnego przed dniem 29 kwietnia 1955 r., umierając dnia 20 października 1950 r. - 4 lata 6 miesięcy i 9 dni przed dniem wskazanym w art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. Przyczyna opuszczenia gospodarstwa rolnego musiała leżeć po stronie właściciela i jego małżonka, rodziców i dzieci. Za taką wykładnią, wbrew stanowisku Sądu I instancji, nie przemawia treść § 9 ust. 2 zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 10 października 1956 r. w sprawie zasad i warunków rozliczenia się z byłymi właścicielami gospodarstw nabytych na podstawie przepisów o reformie rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, które jako opuszczone przeszły na własność Państwa (MP nr 87 poz. 1009). Przepis ten miał na celu jedynie uniknięcie zbędnych czynności związanych z niemożnością rozliczeń z osobami których adresów nie można było realnie ustalić (przez sam powiatowy zarząd rolnictwa, ale i dysponujące dużo większymi możliwościami organy podległe MSW). Z uwagi na hierarchię źródeł prawa, zarządzenie wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 16 dekretu z 1955 r. w żaden sposób nie mogło wpływać na normatywną treść art. 15 ust. 1 tego dekretu.
Podnoszony przez Sąd I instancji deklaratoryjny charakter decyzji podjętej na podstawie art. 15 dekretu z 1955 r. (s. 6 akapit 1 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 254/18) nie przemawia za wykładnią zaprezentowaną w zaskarżonym wyroku. Na tle decyzji wydanej w oparciu o regulację prawną o podobnej konstrukcji, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu 7 Sędziów z 29.7.1993 r. III CZP 64/93, OSNC 1993/12/209 (dalej uchwała III CZP 64/93) stwierdził, że aczkolwiek art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. nr 32, poz. 191 ze zm.) wywołuje skutki cywilnoprawne (przejście prawa własności) następuje z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie ustawy, to z faktu, że stwierdzenie nabycia własności należy do wyłącznej kompetencji organu administracji wynika, iż do wylegitymowania się przez osobę, która powołuje się na takie nabycie własności nieruchomości, konieczne jest okazanie takiej decyzji. Umożliwia ona ukształtowanie stosunków cywilnoprawnych. Dopiero ona stwierdza bowiem autorytatywnie, że w odniesieniu do konkretnej gminy (podmiotu) powstały skutki określone w art. 5 ust. 1 in fine ustawy komunalizacyjnej. Jest to akt deklaratoryjny, w którym tkwi sui generis element konstytutywny, dopiero bowiem od chwili wydania takiej decyzji gmina może skutecznie powołać się na swoje prawo.
Stanowisko to doktryna uznaje za w pełni przydatne dla oceny skutków prawnych uwłaszczenia państwowej osoby, a w szczególności trybu uwłaszczenia określonego w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. nr 79, poz. 464 ze zm., dalej uzugg; G. Bieniek, Z. Marmaj, Ustawa gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Komentarz, ZCO 1995, s. 330, uw. 4).
W uzasadnieniu orzeczenia z 11 października 1958 r. Prezydium WRN wskazuje: "[...] przeto w świetle obowiązujących przepisów tj art. 15 dekretu z dnia 18.IV.1955 roku (Dz.U. Nr 18 poz. 107) oraz Instrukcji Ministra Rolnictwa z 2.VIII.1958 r. w sprawie zasad i trybu stosowania dekretu z 18 kwietnia 1955 roku, podlega przejęciu na własność Państwa i nie ma podstawy prawnej do uchylenia powyższego orzeczenia" (k. 162 akt archiwalnych). W aktach brak owej Instrukcji; nic nie wskazuje, że była znana stronom. Z uwagi na datę jej wydania, nie mogła być znana Prezydium PRN. Nie ulega wątpliwości, że instrukcja nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego i nie mogła stanowić podstawy prawnej decyzji administracyjnej (odpowiednio - wyrok NSA z 27.4.1981 r. SA 767/81, ONSA 1981/1/ 36; OSPiKA 1983/3/50 - glosa polemiczna Z. Janowicza; OSPiKA 1983/5/190 glosa polemiczna J. Jendrośki i B. Adamiak; Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, W.Pr. WPN 1999; dalej Z. Janowicz, KPA. Komentarz; s. 66, uw. 2 do art. 6; s. 426 uw. 6 do art. 156; 597-599, uw. 7 lit. e do art. 22 uNSA). Ze szczególną krytyką spotkała się praktyka legislacyjna końcowych lat czterdziestych i pierwszej połowy lat pięćdziesiątych [XX w. - uw. NSA], kiedy w dobie intensywnej budowy ustroju socjalistycznego nadawano bardzo często nieaktualnym przepisom ustaw, z reguły przedwojennych, określoną wykładnię w drodze rozmaitych aktów wewnętrznych (nawet najniższego rzędu, jak instrukcje), tworzono tymi aktami zupełnie nowe instytucje praeter legem [...] bądź nawet zastępowano nimi przepisy ustaw i innych aktów normatywnych powszechnie obowiązujących. Tak zwane akty resortowe (zarządzenia, wytyczne, instrukcje, okólniki itp.) zyskały sobie z czasem, nawet w języku urzędowym, miano "ustawodawstwa powielaczowego". W pewnych dziedzinach administracji zaczęło prawodawstwo wewnętrzne dominować, zaczął się coraz bardziej chwiać, a nawet załamywać system źródeł prawa. [...] e. Orzecznictwo NSA, początkowo było zgodne z tym stanowiskiem literatury, tzn. sąd realizował "zasadę, że podstawę prawną decyzji nakładających obowiązki na obywateli i ich organizacje mogą stanowić wyłącznie przepisy zawarte w ustawach (dekretach) albo wydanych na ich podstawie normatywnych aktach wykonawczych" (S. Zawadzki, J. Świątkiewicz, Z doświadczeń NSA, PiP 1981/6/s. 8). Wkrótce jednak NSA uznał, że taką samą podstawę prawną muszą zwierać decyzje przyznające tym podmiotom uprawnienia (Z. Janowicz, KPA. Komentarz; s. 595-597).
Zasada praworządności była wyrażona w art. 4 ust. 1-3 Konstytucji PRL (Z. Janowicz, KPA. Komentarz, WN PWN 1995 r., s. 57 uw. 2c do 6). Jedną z dziedzin administracji, w której prawodawstwo wewnętrzne odegrało szczególną rolę, było rolnictwo. O tym, że szereg zapisów Konstytucji PRL z 1952 r. nie miało charakteru normatywnego i nie podlegało jurydyzacji do czasu powołania Naczelnego Sądu Administracyjnego w 1980 r., przemawiała w szczególności praktyka, polegająca m.in. na tym, że - zwłaszcza w dziedzinie rolnictwa - w okresie od 1944 r. do 1980 r., decydujące znaczenie dla wykładni i stosowania prawa - w tym aktów rangi ustawowej - miały zdarzenia polityczne. Jedynie przykładowo - dla potrzeb przyspieszonej kolektywizacji, przyjętej na posiedzeniach plenarnych KC PZPR w lipcu i sierpniu 1948 r. (gdy deklarowano obowiązywanie Konstytucji Marcowej) - wykorzystywano dotychczasowe instrumenty prawne, zawarte w dekrecie z 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu gruntów rolnych (Dz.U. nr 11 poz. 59), do intensywnej akcji uspółdzielczania rolnictwa, w oparciu o: zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Ministra Administracji Publicznej z 15 lutego 1959 r. (Dz.Urz.MRiRR nr 4 poz. 2) i niepublikowane: uchwała Prezydium Rządu nr 251 z 5 kwietnia 1952 r.; instrukcja Ministra Rolnictwa z 26 kwietnia 1952 r. (H. Świątkowski, Prawo rolne. Warszawa 1962, s. 144). W okresie obowiązywania ustawy z 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. nr 39 poz. 174, zm. z 1958 r. nr 11 poz. 37), w brzmieniu nadanym ustawą z 15 lipca 1961 r. zmieniającej tę ustawę (Dz. U. z 1961 r. nr 32 poz. 161) i rozporządzenia Rady Ministrów z 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 39 poz. 198), dla rozumienia pojęcia "niepoddawania gruntów właściwym zabiegom agrotechnicznym" (nieznanemu ustawie z 1961 r.), dopiero po ponad dwu latach od dnia wejścia w życia rozporządzenia z 1961 r. uchwałą nr 347 Rada Ministrów z 22 października 1963 r. w sprawie agrominimum określiła podstawowe zasady uprawy roli i roślin, nie przewidując dla rolników żadnych ujemnych następstw w przypadkach ich nieprzestrzegania. Przepisy uchwały nr 347 i wydawane na ich podstawie uchwały gromadzkich rad narodowych nie miały charakteru obowiązującego w znaczeniu prawnym, tworzyły jednak swoisty wzorzec określający właściwe zabiegi agrotechniczne, które stanowić mogły podstawę w odniesieniu do gospodarstw opuszczonych. Budziło to w doktrynie wątpliwości, czy nieprzestrzeganie tych zasad, jako nieposiadających prawnie wiążącej mocy, mogło być uważane za okoliczność uzasadniającą utratę własności (M. Błażejczyk, Zapobieganie ekstensywnemu użytkowaniu gruntów rolnych, zagadnienia prawne, Warszawa 1971, s. 160-161; A. Jurcewicz - op. cit., s. 53-54). Ani Minister w postępowaniu nadzorczym z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r., ani Sąd I instancji, nie ustalili treści Instrukcji Ministra Rolnictwa z dnia 2 sierpnia 1958 r. w sprawie zasad i trybu stosowania dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. i nie skonfrontowali przesłanki z art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Naczelny Sąd Administracyjny, uznając że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, mając na uwadze naruszenie zaskarżonym wyrokiem art. 151 ppsa, uchylił zaskarżony wyrok w całości i rozpoznał skargę (art. 188 ppsa).
Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa i w zw. z art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. nr 18 poz. 107, zm. Dz.U. z 1957 r. nr 39 poz. 172 i 174, i z 1958 r. nr 17 poz. 71) oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 6, 7, 8, 77 § 1 i art. 80 kpa należało zaskarżoną decyzję uchylić w całości.
Rozpoznając ponownie sprawę, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w pierwszej kolejności starannie ponumeruje wszystkie karty (powyżej numeru 5) czerwonego skoroszytu akt administracyjnych, tak by w sposób zgodny z metodyką urzędniczą i sądową, w uzasadnieniach decyzji i wyroków możliwe było precyzyjne powoływanie dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uzyska z archiwum Ministerstwa bądź właściwego archiwum państwowego, do którego przekazano materiały Ministerstwa Rolnictwa z lat 1955-1958, Instrukcję Ministra Rolnictwa z dnia 2 sierpnia 1958 r. w sprawie zasad i trybu stosowania dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. i na jej podstawie oceni, czy organy wydając orzeczenia kontrolowane w trybie nadzoru oparły się na właściwie dekodowanych normach rpa i dekretu z 1955 r., czy na aktach wewnętrznych, nie mających charakteru prawa powszechnie obowiązującego.
Znając imiona, nazwiska i dalsze dane z odpisów aktów stanu cywilnego M.P., H.P., S.P., B.P., W.P. i F.P., oraz adresy zameldowania tych osób bądź doręczania tym osobom korespondencji urzędowej, znajdujące się w aktach sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zwróci się do właściwych organów dysponujących danymi meldunkowymi bądź ankietami składanymi w postępowaniu o wydanie dowodu osobistego, o podanie, gdzie osoby te były zameldowane w latach 1950-1958. W oparciu o uzyskane dokumenty i informacje oceni, czy stan faktyczny bądź stan prawny (A. Jurcewicz - op. cit., s. 53) wskazuje na opuszczenie przez te osoby gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r.
Prowadząc sprawę ponownie organ nadzoru weźmie pod uwagę, że brak jest podstaw do przyjęcia, że rażące naruszenie prawa materialnego w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa zachodzi jedynie wówczas, gdy istnieje oczywista sprzeczność między treścią przepisu (normą prawną) a rozstrzygnięciem objętym decyzją; cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie. Pogląd ów, oparty na błędnym założeniu, że podstawą orzekania są przepisy, nie zaś normy prawne z tych przepisów w sposób prawidłowy dekodowane, utracił na aktualności. Jest to szczególnie widoczne w kontrolowanej sprawie, gdzie dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy organy miały obowiązek prawidłowo dekodować normę prawną z z art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. nr 18 poz. 107, zm. Dz.U. z 1957 r. nr 39 poz. 172 i 174, i z 1958 r. nr 17 poz. 71), przy uwzględnieniu wyżej wskazanych przepisów rpa w brzmieniu z daty wydania obu orzeczeń w postępowaniu zwykłym.
Podstawą orzekania przez organy stosujące prawo nie jest przepis prawny, lecz norma prawna, w praktyce wywiedziona w drodze wykładni prawa z szeregu przepisów prawnych - w tym częstokroć także z aktów prawnych o różnej randze. W punkcie V ppkcie 9 uzasadnienia wyroku z 10.12.2002 r. P 6/02, OTK-A 2002/7/91, Trybunał Konstytucyjny trafnie wskazał, że normę prawną rekonstruuje się zawsze z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych. Wykładnią prawa jest operacja myślowa nie ograniczająca się do wykładni jednego bądź dwu przepisów (zwłaszcza ograniczona jedynie do wykładni językowej, zawartych w jednej ustawie), lecz operacja w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów.
We współczesnej nauce i praktyce sądów, przeważa pogląd, zgodnie z którym wykładnię należy kontynuować przy wykorzystaniu wszystkich trzech grup dyrektyw interpretacyjnych, bez względu na stopień jasności rezultatu wykładni otrzymanego w wyniku zastosowania dyrektyw chronologicznie wcześniejszych (dyrektyw językowych, systemowych, funkcjonalnych; M. Peno, M. Zieliński, Koncepcja derywacyjna wykładni a wykładnia w orzecznictwie Izby Karnej i Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, w: Zagadnienia prawa dowodowego, pod red. J. Godynia, M. Hudzika, L. K. Paprzyckiego, Warszawa 2011, s. 120). Jednakowe rezultaty interpretacji otrzymane wg tych trzech typów dyrektyw niebywale wzmacniają uzyskany rezultat wykładni i taka sytuacja winna być typowa w każdym przypadku poprawnie przeprowadzonej legislacji. Różnice rezultatów wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej wymagają podjęcia decyzji o pierwszeństwie któregoś z nich (M. Zieliński, Clara non sunt interpretanda - mity i rzeczywistość, ZNSA 2012/6/18-21; M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, LexisNexis 2012, dalej M. Zieliński, Wykładnia, s. 238-239, nb 432, 433, przypis 17).
W doktrynie prawa administracyjnego koncepcję wadliwości decyzji wyprowadza się przy uwzględnieniu dwu podstawowych wartości: praworządnego działania administracji publicznej (art. 7 i 2 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. Dz.U. nr 78 poz. 483; sprost. z 2001 r. nr 28 poz. 319; zm. z 2006 r. nr 200 poz. 1471, z 2009 r. nr 114 poz. 946) i ochrony praw nabytych na podstawie działania administracji publicznej. Te konkurujące ze sobą dwie przeciwstawne wartości są podstawą wypracowania gradacji wad decyzji, uwzględniającej rodzaj naruszonego prawa i ciężar wady. Założenie ciężaru wady jako podstawa wadliwości decyzji administracyjnej jest niezależne od rodzaju naruszenia przepisu prawa (pkt I, II i IV uzasadnienia uchwały I OPS 2/12, ONSAiWSA 2013 /1/1 s. 25-28).
Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności - skutki gospodarcze lub społeczne naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa (wyrok NSA z: 9.2.2005 r. OSK 1134/04, Lex 165717; 25.9.2007 r. II OSK 1111/06; 30.9.2010 r. I OSK 1617/09). Za taką wykładnią opowiada się też współczesna doktryna (Borkowski/Adamiak - op. cit. 2021, s. 1017-1018, nb 63, 64).
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi związany będzie wyżej przedstawioną oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania (art. 153 ppsa).
Przy wykładni znowelizowanego przepisu art. 156 § 2 i art. 158 kpa organ nadzoru weźmie pod uwagę, że w sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia postępowania z mocy prawa na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. poz. 1491, dalej nowelizacja sierpniowa). Postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczeń z: 30 sierpnia 1955 r. i 11 października 1958 r. zostało wszczęte dnia 30 czerwca 2017 r. (wniosek wraz z kopertą opatrzoną pieczęcią pocztowego urzędu nadawczego w błędnie nieponumerowanym czerwonym skoroszycie akt administracyjnych) - zapewne po upływie 59 lat od dnia doręczenia orzeczenia z 11 października 1958 r. (brak dowodu doręczenia orzeczenia ostatecznego H.P.); przy braku kierowania jakiejkolwiek korespondencji i braku doręczenia tego orzeczenia: S.P., B.P., W.P., F.P..
Wszczęte postępowanie nieważnościowe nie zostało zakończone decyzją ostateczną przed dniem wejścia w życie nowelizacji sierpniowej, bowiem decyzja z 2 stycznia 2018 r. zapadła przed dniem 16 września 2021 r. Wyrok I OSK 2325/19 skutkuje odżyciem wniosku z 30 czerwca 2017 r. o stwierdzenie nieważności obu decyzji objętych wnioskiem, który wpłynął do organu 3 lipca 2017 r.
W sprawie nie zachodziły przesłanki zwrotu kosztów postępowania sądowego, skoro skarżąca kasacyjnie postanowieniem z 7 marca 2018 r. I SA/Wa 254/18 Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zwolniona była od kosztów sądowych w całości i ustanowiono dlań adwokata, wyznaczonego przez Okręgową Radę Adwokacką w Warszawie (k. 6-7v akt postępowania wpadkowego I SA/Wa 254/18; k. 170 akt sądowych). Omyłkowo wpłacona przez skarżącą kasacyjnie dnia 2 kwietnia 2019 r. kwota 100 zł (k. 156 akt sądowych) podlega zwrotowi zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Pełnomocnik z urzędu skarżącej kasacyjnie zwróci się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z odrębnym wnioskiem i stosownym oświadczeniem o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy (art. 258 § 2 pkt 8 ppsa).