I OSK 2233/24

I OSK 2233/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-12-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Karol Kiczka /przewodniczący/
Krzysztof Sobieralski
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
VIII SA/Wa 224/24 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-05-29
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 2 i art. 3, art. 100 ust. 4, art. 104 ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt VIII SA/Wa 224/24 w sprawie ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 4 stycznia 2024 r., znak SKO.PS.4111.776.3573.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 16 listopada 2023 r. nr DRP.6102.023126.2023.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 maja 2024 r. sygn. VIII SA/Wa 224/24 oddalił skargę J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 4 stycznia 2024 r., znak SKO.PS.4111.776.3573.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano, że wypłacone skarżącemu świadczenia w łącznej kwocie [...] zł stanowią świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi. Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący kilkukrotnie wnioskował o umorzenie długu. Ostatnią decyzją należność z tytułu nienależnie pobranego świadczenia została rozłożona na 24 raty: 23 raty po [...] zł i ostatnią ratę w kwocie [...] zł. Skarżący złożył kolejny wniosek o umorzenie ostatniej raty nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...] zł. Wniosek ten załatwiono odmownie. Organy ustaliły, że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą, mieszka w 1-pokojowym lokalu własnościowym. Posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe. Jego miesięczny dochód wynosi [...] zł (zasiłek stały, pielęgnacyjny, dodatek mieszkaniowy) i jest niższy od kryterium dochodowego ([...] zł). Systematycznie korzysta z bieżącej pomocy społecznej (bony Sodexo, zasiłki celowe). Miesięczne wydatki na utrzymanie mieszkania i leki wynoszą około [...] zł. Organy odmówiły skarżącemu umorzenia ostatniej raty przyjmując, że pomimo trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącego, jego przypadek nie spełnia definicji "szczególnie uzasadnionego przypadku" z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. – dalej jako: "u.p.s."), który uzasadniałby całkowite zwolnienie z długu. Wskazały, że posiada on stały dochód i korzysta z bieżącej pomocy, a rozłożenie długu na niewielkie raty nie niweczy skutków udzielonej pomocy. Stanowisko organów zaaprobował Sąd pierwszej instancji.
Skargę kasacyjną od wyroku złożył J. F. zarzucając Sądowi pierwszej instancji:
I. naruszenie prawa materialnego tj. art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901. z późń. zm.) w zw. z art. 32 Konstytucji RP poprzez jego błędną interpretację a w konsekwencji uznanie, że organy obu instancji prawidłowo odmówiły skarżącemu umorzenia ostatniej raty nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...] w sytuacji, gdy faktycznie spełnia on kryteria, o których mowa w w/w przepisie,
II. naruszenie prawa postępowania mającego wpływ na wydane orzeczenie tj.:
1. art. 151 p.p.s.a. poprzez jego wadliwe zastosowanie i oddalenie przez Sąd skargi na zaskarżoną decyzję w sytuacji, gdy organ naruszył oprócz przepisów prawa materialnego również przepisy postępowania mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia:
a) art. 7 kpa i 77 § 1 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz pominięcie przez tenże organ ustawowego interesu społecznego obywatela, a przede wszystkim pominięcie, okoliczności licznych schorzeń skarżącego, jego faktycznych możliwości zarobkowania a także ogólnej kondycji psychofizycznej,
b) art. 8 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak dokonania przez organ administracji właściwej i rzetelnej analizy zgromadzonego w niniejszym postępowaniu materiału dowodowego w sposób sprzeczny z zasadą prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie uczestnika do władzy publicznej czego konsekwencją było błędne przyjęcie, że odnośnie skarżącego nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek przemawiający za umorzeniem mu ostatniej raty nienależnie pobranego świadczenia w sytuacji, gdy:
ba) pobierane przez niego świadczenia socjalne nie przekraczają kwoty kryterium dochodowego tj. [...] zł miesięcznie na osobę w sytuacji jednoosobowego gospodarstwa domowego,
bb) nie wzięto pod uwagę, że choć skarżący posiada stały (niewielki dochód) oraz nie ma nikogo na utrzymaniu to jednak jego sytuacja materialna pozostaje krytyczna i nawet niewielkie wpłaty jakie musi obecnie uiszczać w związku z nienależnie pobranymi świadczenia są dla niego dolegliwe,
c) art. 138 § 1 ust 2 i § 2 kpa poprzez brak uchylenia decyzji organu I instancji i orzeczenia co do istoty sprawy w sytuacji, gdy organ ten nie dokonał prawidłowej oceny dowodów z naruszeniem prawa materialnego odmówił skarżącemu umorzenia ostatniej raty zobowiązania.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oraz poprzedzających ją decyzji organów I i II instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Oświadczono, że skarżący kasacyjnie nie żąda rozpoznania sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Istotą sporu pozostaje ocena, czy trudna sytuacja życiowa i materialna skarżącego, J. F. , stanowi "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s., który uzasadniałby umorzenie mu ostatniej raty (w kwocie [...] zł) długu z tytułu nienależnie pobranego zasiłku. Organy uznały, a Sąd pierwszej instancji stanowisko to zaaprobował, że pomimo trudnej sytuacji (niski stały dochód poniżej kryterium, umiarkowany stopień niepełnosprawności, korzystanie z bieżącej pomocy), przypadek skarżącego nie jest "szczególnie uzasadniony", bowiem żądanie zwrotu (rozłożone na minimalne raty) nie niweczy skutków udzielonej pomocy.
Na podstawie art. 100 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza, jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Analiza akt sprawy wskazuje, że w badanym przypadku nie rozważono należycie sytuacji skarżącego kasacyjnie, a podniesione zarzuty błędnej wykładni przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw. z art. 32 Konstytucji oraz błędnej oceny materiału dowodowego (art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a.) są zasadne.
Wystąpienie przypadku szczególnie uzasadnionego, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. należy rozważać mając na uwadze pełen kontekst sprawy, a zatem nie tylko stan aktualny, ale również dotychczasową postawę i historię beneficjenta pomocy społecznej oraz realne perspektywy poprawy jego sytuacji w przyszłości.
Akta wskazują, że badanym przypadku sytuacja skarżącego jest monitorowana na przestrzeni co najmniej 10 lat (do nienależnego pobrania świadczenia doszło w 2014 r. w związku z otrzymaniem odszkodowania z tytułu naprawienia szkody fizycznej i moralnej doznanej w 2003 r.). Z uzasadnienia decyzji organów nie wynika, aby na przestrzeni minionych 10 lat sytuacja skarżącego ulegała poprawie. Skarżący niezmiennie jest osobą samotnie gospodarującą, systematycznie korzystającą z pomocy społecznej, a jego wyłączny dochód stanowią świadczenia (zasiłek stały, pielęgnacyjny, dodatek mieszkaniowy) w kwocie niższej od kryterium dochodowego. Jednocześnie, skarżący posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydane na stałe z którego wynika, że jest on niezdolny do zatrudnienia. Jak wynika również z akt sprawy skarżący choruje na schizofrenię. Oceniając realistycznie perspektywy poprawy sytuacji skarżącego kasacyjnie należało rozważyć dynamikę zmian w jego sytuacji życiowej z ostatnich lat, w oparciu o zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy. Tego jednak nie uczyniono, jak również nie wzięto pod uwagę udokumentowanego faktu jego niezdolności do pracy, co czyni prognozę poprawy jego sytuacji życiowej, niepomyślną.
Ponadto należało wziąć pod uwagę, że dotychczasowa spłata nienależnie pobranego świadczenia odbywa się poprzez potrącanie z bieżących świadczeń udzielanych z pomocy społecznej. Dokonując wykładni prawa materialnego całkowicie pominięto, cel jakiemu służyć mają świadczenia z pomocy społecznej (zaspokojenie niezbędnych potrzeb osób w trudnej sytuacji życiowej - art. 2 i art. 3 u.p.s. i kierowanie się przede wszystkim dobrem osób korzystających – art. 100 ust. 1 u.p.s.). Tymczasem, bezwzględne egzekwowanie "skokowej", jednorazowej ostatniej raty ([...] zł), która: wielokrotnie przewyższa wysokość pozostałych rat ([...] zł), jak i wysokość przyznanych skarżącemu świadczeń oraz stanowi niemal 1/3 jego miesięcznego dochodu, uzyskiwanego w kwocie [...] zł), stanowi właśnie przykład nadmiernego obciążenia dla skarżącego i w konsekwencji niweczenia skutków udzielonej pomocy, o czym mowa w 104 ust. 4 u.p.s.
Co równie istotne, w sprawie niesłusznie pominięto pełen jej kontekst, a mianowicie fakt, że zaskarżona decyzja z 4 stycznia 2024 r. dotycząca należności w kwocie [...] zł stanowiła jedną z czterech wydanych tego samego dnia w odniesieniu do skarżącego decyzji dotyczących jego zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych w 2014 r. świadczeń. Pozostałe kwoty obejmują należności w wysokości: [...] zł, [...] zł oraz [...] zł. Nie może być w tej sytuacji uzasadnionych wątpliwości co do tego, że nietypowa, bardzo wysoka ostatnia rata, która teoretycznie miałaby zostać potrącona z bieżącego świadczenia, stanowi dla skarżącego kasacyjnie nadmierne obciążenie, a jednocześnie niweczy skutki udzielonej pomocy w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s.
Mając na uwadze powyższe, konkretne okoliczności badanej sprawy, za zasadne uznać należało zarzuty postawione zaskarżonemu wyrokowi. Wadliwie bowiem zaakceptowano nieprawidłowo oceniony przez organy materiał dowodowy, co skutkowało naruszeniem prawa materialnego. Zgodzić należy się z autorem skargi kasacyjnej, że nie rozważono w sposób należyty konkretnych uwarunkowań tej sprawy.
Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw. z art. 32 Konstytucji oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. uchylił zaskarżony wyrok i uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję, o czym orzekł w wyroku.
Ponownie rozpoznając sprawę organy będą zobowiązane rozważyć zasadność złożonego przez skarżącego kasacyjnie wniosku z uwzględnieniem wskazań zawartych w niniejszym wyroku.