I OSK 2188/23

I OSK 2188/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska
Marian Wolanin /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6076 Sprawy objęte dekretem o gruntach warszawskich
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2708/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-01-19
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1997 nr 115 poz 741
art. 214 ust. 1
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.
Dz.U. 1946 nr 57 poz 319
art. 46
Dekret z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu 1 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. S. i A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 19 stycznia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2708/22 w sprawie ze skargi W. S. i A. K. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z 12 września 2022 r. nr 2955/2022 w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 19 stycznia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2708/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W. S. i A. K. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z 12 września 2022 r. nr 2955/2022, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta m. st. Warszawy z 4 marca 2022 r., nr 83/SD/2022, w przedmiocie umorzenia, jako bezprzedmiotowego, postępowania o zwrot nieruchomości położonej w W. przy ul. [...], zapisanej w tabeli likwidacyjnej wsi B. pod nr [...], w odniesieniu do jej części stanowiącej aktualnie część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. 203 m2 z obrębu [...] oraz część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. 709 m2 z obrębu [...] (dalej: sporna nieruchomość).
W skardze kasacyjnej od przywołanego wyroku pełnomocnik W. S. i A. K. (dalej: skarżący, skarżący kasacyjnie) zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie art. 105 § 1 k.p.a. poprzez przyjęcie, że w sprawie zostały spełnione przesłanki stwierdzenia bezprzedmiotowości postępowania z przyczyn podmiotowych, a w konsekwencji bezpodstawne umorzenie postępowania, w sytuacji gdy skarżący wykazali skutecznie w toku postępowania następstwo prawne po dawnych właścicielach nieruchomości, a tym samym posiadanie legitymacji do występowania z roszczeniem o zwrot nieruchomości w trybie art. 214 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, a zatem organy administracyjne powinny przystąpić do merytorycznego rozpoznania sprawy i załatwić sprawę co do jej istoty (tj. rozstrzygnąć kwestię zasadności żądania skarżących).
W skardze kasacyjnej zarzucono także naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., 80 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż organy administracji wydając decyzję orzekły z należytym wyjaśnieniem sprawy, w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy, w sytuacji gdy organy administracji poczyniły błędne ustalenia faktyczne w sprawie, w szczególności w zakresie okoliczności przeniesienia prawa własności nieruchomości przez J. i S. małżonków C. na poprzedników prawnych skarżących oraz przyjętej praktyki prowadzenia ówcześnie przez organy administracji postępowań odnośnie nieruchomości dekretowych i ustalania odszkodowań za nieruchomości objęte wywłaszczeniem; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie ustaleń faktycznych w sprawie w oparciu o niepełny materiał dowodowy oraz dokonanie wadliwej oceny materiału dowodowego, w szczególności oświadczenia J. i S. C. złożonego do akt postępowania o odszkodowanie w trybie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w zakresie nabycia przez I. i W. małżonków Z. nieruchomości przy ul. [...] w W.; 3) art. 151 p.p.s.a. przez jego nieuzasadnione zastosowanie i oddalenie skargi pomimo, że w przedmiotowej sprawie zachodziły okoliczności przemawiające za uwzględnieniem skargi i uchyleniem decyzji Wojewody Mazowieckiego z 12 września 2022 r. nr 2955/2022 w całości.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, zatem podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 t.j.; dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze kasacyjnej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu I instancji pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niezasadne. Kwestia sporna dotyczyła w sprawie posiadania przez skarżących legitymacji do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości w trybie art. 214 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. Nr 115, poz. 741; dalej: ugn). Zgodnie z art. 214 ust. 1 tej ustawy poprzednim właścicielom, których prawa do odszkodowania za przejęte przez państwo grunty, budynki i inne części składowe nieruchomości, przewidziane w art. 7 ust. 4 i 5 oraz art. 8 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy wygasły na podstawie przepisów ustawy wymienionej w art. 241 pkt 1, jeżeli w terminie do dnia 31 grudnia 1988 r. zgłosili oni lub ich następcy prawni wnioski o oddanie gruntów w użytkowanie wieczyste, może zostać zwrócona nieruchomość stanowiąca ich dawną własność. Z przepisu tego wynika jednoznacznie, że z wnioskiem o zwrot nieruchomości objętej działaniem dekretu warszawskiego może wystąpić poprzedni (tj. przeddekretowy) właściciel nieruchomości lub jego następcy prawni.
Z materiału dowodowego - który wbrew zarzutom skargi kasacyjnej jest miarodajny dla ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy - wynika, że zarówno skarżący, jak i ich poprzednicy prawni nie byli "poprzednimi właścicielami" spornej nieruchomości w rozumieniu art. 214 ust. 1 ugn, jak też nie są następcami prawnymi poprzednich właścicieli. Skarżący nie przedstawili bowiem tytułu prawnorzeczowego do nieruchomości. Dowodu na przysługiwanie prawa własności spornej nieruchomości nie stanowi natomiast pisemna "Umowa dobrowolna" sprzedaży "placu niezabudowanego o ogólnej powierzchni 2760 m2 znajdującego się we wsi S. gm. B.", zawarta 31 marca 1949 r. pomiędzy S. i J. C. (przeddekretowymi właścicielami nieruchomości) a I. i W. Z. (poprzednikami prawnymi skarżących kasacyjnie).
Po pierwsze, jak prawidłowo przyjęły organy administracji obu instancji a następnie WSA, umowa ta nie została sporządzona w przewidzianej prawem formie aktu notarialnego. Zgodnie z obowiązującym w dacie zawarcia tej umowy art. 46 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) umowa o przeniesienie własności nieruchomości winna być pod nieważnością zawarta w formie aktu notarialnego. To samo dotyczy zgody na przejście własności nieruchomości, wyrażonej w wykonaniu umowy, zawartej z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Obowiązujący zarówno wówczas, jak i obecnie, wymóg zachowania formy aktu notarialnego przy przenoszeniu własności nieruchomości podyktowany jest z jednej strony doniosłym znaczeniem tej czynności prawnej dla samych stron, jak również koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego w danym zakresie. Niezachowanie tej formy powoduje bezwzględną nieważność czynności prawnej, która w rezultacie nie wywołuje zamierzonych przez strony skutków prawnych. W konsekwencji osoba, która "nabywa" własność nieruchomości bez poddania się temu rygorowi (np. tak jak w niniejszej sprawie w formie pisemnej), nie nabywa tego prawa, a właścicielem pozostaje nadal "zbywca". Oznacza to, że poprzednicy prawni skarżących nie mogli nabyć skutecznie prawa własności spornej nieruchomości na podstawie analizowanej umowy.
Znamienne, że strony nieformalnej umowy z 31 marca 1949 r. były świadome tego, że przeniesienie własności nieruchomości wymaga zachowania formy aktu notarialnego, na co wskazuje zawarte w punkcie 3 umowy postanowienie o następującej treści: "Niniejsza umowa dobrowolna traci swoją moc prawną w tym czasie gdy obie strony załatwią sprawę przepisania placu na własność rejentalnie".
Wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze kasacyjnej, w niniejszej sprawie niezachowania formy aktu notarialnego zastrzeżonej ad solemnitatem, w żadnym razie nie może sanować oświadczenie J. i S. C. złożone w toku postępowania o odszkodowanie za inną nieruchomość dochodzone w trybie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w zakresie nabycia przez I. i W. małżonków Z. spornej nieruchomości.
Po drugie, nieformalna "Umowa dobrowolna" została zawarta 31 marca 1949 r., a więc gdy S. i J. C. nie byli już właścicielami spornej nieruchomości. Zgodnie bowiem z art. 1 dekretu warszawskiego z dniem wejścia w życie tego aktu prawnego (tj. 21 listopada 1945 r.) własność wszelkich gruntów na obszarze m. st. Warszawy przeszła na własność gminy m. st. Warszawy. Natomiast zgodnie z fundamentalną zasadą prawną nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw, aniżeli sam posiada (nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet). Oznacza to, że własność nieruchomości może skutecznie przenieść na nabywcę tylko właściciel. W rezultacie skoro w chwili zawarcia umowy z 31 marca 1949 r. nieruchomość stanowiła własność gminy, to przeddekretowi właściciele nie mogli skutecznie przenieść prawa własności na rzecz poprzedników prawnych skarżących kasacyjnie.
W świetle powyższego chybione są zarzuty proceduralne sformułowane w pkt 1-3 petitum skargi kasacyjnej.
Niezasadny jest zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego. Z poczynionych w sprawie ustaleń wynika jednoznacznie, że skarżący nie należą do kręgu osób legitymowanych do wystąpienia z wnioskiem o zwrot spornej nieruchomości w trybie art. 214 ugn. Tym samym Sąd I instancji prawidłowo zaaprobował stanowisko organów administracji o konieczności umorzenia postępowania administracyjnego na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., jako bezprzedmiotowego z uwagi na to, że zostało ono wszczęte z wniosku osób nie będących stroną postępowania.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a.