I OSK 2160/23

I OSK 2160/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-09-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska /sprawozdawca/
Maciej Dybowski
Piotr Przybysz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1212/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-02-24
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 25 września 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 września 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1212/22 w sprawie ze skargi A. Z., J. Z., M.W., W. Z., J. Z., L. Z. i M. Z. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 marca 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-96/2019/JB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 24 lutego 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.Z., J.Z., M.Z., W.Z., J.Z., L.Z. i M.Z. (Skarżący) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Minister) z [...] marca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.
A.Z. (Skarżący kasacyjnie) zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości zarzucając mu :
1. W ramach podstawy kasacyjnej ujętej w art. 174 pkt 1) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwaną dalej p.p.s.a., - naruszenie prawa materialnego, a to art. 6 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej Ustawa) poprzez jego błędną wykładnie i przyjęcie, że do udowodnienia faktu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, niezbędne było złożenie zeznań przez przynajmniej dwóch świadków spełniających wymogi Ustawy, podczas gdy odnośny przepis zawiera otwarty katalog środków dowodowych, na co wskazuje sformułowanie "w szczególności" zawarte w ust. 4 in fine, a tym samym do udowodnienia faktu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości mogą posłużyć inne środki dowodowe, co w konsekwencji doprowadziło do uznania przez sąd, iż Organ zasadnie odmówił prawa do rekompensaty pomimo, iż w aktach sprawy znajdowały się oświadczenia świadków oraz inne dokumenty dotyczące faktu pozostawienia przez H. i J.Z. wskazanych we wniosku nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz zawierające informacje o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości;
2. W ramach podstawy kasacyjnej ujętej w art, 174 pkt 2) p.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie, a to:
a) art. 151 p.p.s.a w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (dalej; k.p.a.), poprzez oddalenie skargi pomimo zastosowania przez Organ dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego, polegającej na przyjęciu, że Skarżący nie udowodnił faktu przysługiwania H. i J.Z. prawa własności do nieruchomości objętych niniejszą sprawą, podczas gdy w aktach sprawy znajdują się oświadczenia świadków potwierdzające fakt posiadania przez H. i J.Z. prawa własności tych nieruchomości,
b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo zastosowania przez Organ dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego - oświadczenia świadka K.P., polegającej na przyjęciu, iż forma w jakiej oświadczenie zostało złożone uzasadniała zastrzeżenia Organu co do kwestii przekazania zawartej w oświadczeniu treści jako wyrazu własnej pamięci i wiedzy,
c) art. 151 p.p.s.a. w zw. art. 7, art. 75 § 1 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia polegającego na nierozpatrzeniu przez Organ całości materiału dowodowego, w tym przede wszystkim dokumentów zalegających w aktach sprawy a potwierdzających, że nieruchomości objęte decyzją stanowiły własność H. i J.Z., które to naruszenia spowodowały wydanie przez Organ Decyzji nieodpowiadającej prawu;
Mając na uwadze wymienione powyżej podstawy skargi kasacyjnej Skarżący kasacyjnie wniósł o:
1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie;
2) zasądzenie na rzecz Skarżącego od organu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego;
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyjaśniono, że naruszenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przepisów prawa materialnego, a to art. 6 ust. 4 i 5 ustawy polegało na dokonaniu przez sąd błędnej wykładni tego przepisu i przyjęcie, że do udowodnienia faktu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, niezbędne było złożenie zeznań przez przynajmniej dwóch świadków spełniających wymogi ustawy, przywołując w uzasadnieniu powyższego stanowiska fragment uzasadnienia orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 września 2014 roku, sygn. akt: I OSK 371/13.
Skarżący kasacyjnie podkreślił, że Sąd Wojewódzki rozpoznający skargę zupełnie zignorował inne tezy orzecznicze (szeroko przytoczone w skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie), a które w całości potwierdzają wykładnię przepisu art. 6 ust. 4 i 5 Ustawy prezentowaną przez Skarżącego kasacyjnie. Zgodnie z tą wykładnią, jako dowód w tzw. sprawach mienia zabużańskiego należy dopuścić wszystko, co pozwala na ustalenie, jakie mienie pozostawiono na Kresach Wschodnich, a dowody z art. 6 ust. 4 i 5 tej ustawy mają tylko pierwszeństwo przed innymi dowodami wymienionymi w art. 75 k.p.a. Przywołując orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z 21 lipca 2020 r., sygn, akt: I OSK 3058/19 oraz 20 września 2012 r., sygn. akt: I OSK 423/12) Skarżący wyjaśnił, że zestawienie przepisów art. 6 ust. 4 i 5 ustawy pozwala na wyciągniecie wniosku, że ustawa daje pierwszeństwo dokumentom urzędowym, a dopiero w razie ich braku oświadczeniom świadków, złożonym pod określonymi rygorami. Jednak należy mieć na uwadze, że art. 6 ust. 4 nie wymienia dowodów enumeratywnie, a tylko stwierdza, że mogą to być w szczególności dokumenty w nim wskazane, tak samo w przypadku oświadczeń świadków, o czym mowa w ust. 5, gdyż i ten przepis mówi o tym, że mogą to być tego rodzaju dowody. Z art. 6 ust. 4 i 5 ustawy nie można zatem wyprowadzić wniosku, że wykluczone jest w postępowaniu dotyczącym realizacji prawa do rekompensaty przeprowadzenie dowodów innych, aniżeli wymienione w tych przepisach, a przewidzianych w k.p.a. Dowody te mają tylko pierwszeństwo przed innymi, ich złożenie przez wnioskodawcę może okazać się wystarczające do wykazania przesłanek, od których zależy prawo do rekompensaty, a tym samym zamykające postępowanie w tym zakresie. Przypomnieć w tym miejscu należy, że wyjaśnieniu stanu faktycznego ma służyć, jak wynika z art. 75 § 1 k.p.a., wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Jeśli zaś chodzi o postępowanie w sprawie realizacji prawa do rekompensaty mogą to być dowody wskazane w art. 6 ust. 4 i 5 tej ustawy, ale także inne dowody, opinie biegłych, oględziny, przesłuchanie strony. Dopiero po wyczerpaniu tych wszystkich dowodów można mówić o zebraniu materiału dowodowego i ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Należy zatem stwierdzić, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wydając zaskarżony wyrok dokonał błędnej wykładni przepisu art. 6 ust. 4 i 5 ustawy i uznał, że w przedmiotowej sprawie do udowodnienia faktu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej niezbędne było złożenie oświadczeń przez dwóch świadków w wymaganej prawem formie, a w konsekwencji nieprawidłowo zastosował art. 151 p.p.s.a i oddalił skargę pomimo braku przesłanek do jej uchylenia,
Uzasadniając zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1 k.p.a. Skarżący kasacyjnie wyjaśnił, że Sąd błędnie uznał, iż w przedmiotowej sprawie nie doszło do naruszenia w/w przepisów i Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, podczas gdy w rzeczywistości Organ nie dochował obowiązków nałożonych na niego przez ustawodawcę przepisami art. 7, 75 § 1, 77 § 1 k.p.a. i wydając decyzję nie rozpatrzył całości materiału dowodowego zalegającego w aktach sprawy. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że w aktach sprawy znajdowało się pismo z 6 marca 2015 roku, w którym (wraz z pozostałymi uczestnikami) zostały opisane nieruchomości objęte Decyzją. Do pisma zostały także dołączone załączniki, m.in. poświadczona notarialnie kserokopia folderu informacyjnego Z. z lat 30 XX wieku, W dokumencie tym zostało wskazane, że do pensjonatu M. (którego własność rodziny Z. została już potwierdzona w odrębnym postępowaniu) przylegały także garaże. O fakcie złożenia tego pisma i załączonych do niego dokumentów wspominał także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z 15 kwietnia 2015 roku, sygn. akt: I SA/Wa 214/15. Należy podkreślić, że treść załączonego do pisma folderu, pokrywa się z informacjami zawartymi w oświadczeniach świadków- m.in. T.T. i Z.B. (obaj Ci świadkowie potwierdzili, że do pensjonatu M. przylegały garaże). Organ dysponując tymi dowodami miał możliwość i powinien dokonać prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, jednak z niezrozumiałych dla Skarżącego powodów tego zaniechał. Z kolei Sąd wydając wyrok przyznał rację Organowi, co w świetle przedstawionych wyżej argumentów należy uznać za działanie sprzeczne z przepisami prawa i uzasadnia żądanie uchylenia Wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W niniejszej sprawie doszło także do naruszenia przepisu art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. W uzasadnieniu wyroku sąd stwierdził, że organ zasadnie przyjął, iż Skarżący wraz z pozostałymi uczestnikami nie udowodnił prawa własności do zgłoszonych składników majątku. Należy podkreślić, iż powyższe stwierdzenie jest błędne. Jak już zostało wskazane powyżej, katalog środków służących do wykazania jakie składniki majątku zostały pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest katalogiem otwartym, a tym samym znajdują zastosowanie ogólne reguły dowodowe zawarte w k.p.a. Zgodnie zaś z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. FP szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. W tym miejscu należy przypomnieć, iż w aktach sprawy znajdują się oświadczenia sześciorga świadków – Z.B., T.T., U.M., M.J., K.G. i K.P., którzy potwierdzili fakt pozostawienia przez H. i J.Z. nieruchomości objętych Decyzją poza granicami Rzeczypospolitej oraz wskazali cechy charakterystyczne ( w tym położenie) tych nieruchomości, pozwalające na dokonanie ich wyceny przez biegłego rzeczoznawcę majątkowego. Ponadto w aktach znajdują się dokumenty wskazane we wcześniejszym akapicie niniejszej skargi kasacyjnej (poświadczona notarialnie kserokopia folderu informacyjnego Z. z lat 30 XX wieku) oraz liczne oświadczenia i wyjaśnienia Skarżącego. Pomimo tak licznego materiału dowodowego, wskazującego na fakt pozostawienia prze H. i J.Z. przedmiotowych składników majątkowych poza granicami Rzeczypospolitej oraz pozwalającego na identyfikację i wycenę tego majątku, organ - a następnie sąd rozpoznający sprawę uznały, że owe okoliczności nie zostały udowodnione, a tym samym nie ma możliwości przyznania rekompensaty na podstawie przepisów Ustawy. Takie stanowisko organu jak i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego należy uznać za naruszające w/w przepisy p.p.s.a i k.p.a,, i uzasadniające żądanie uchylenia Wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd rozpoznający sprawę dopuścił się także naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. polegającego na błędnym przyjęciu, iż organ zasadnie nie dał wiary oświadczeniu świadka – K.P., W uzasadnieniu wyroku sąd lakonicznie wskazał, iż: zasadnie również organy orzekające odmówiły dania wiary oświadczeniom świadka K.P. Wskazana formuła pozyskania tego oświadczenia dla potrzeb niniejszego postępowania słusznie wywołała zastrzeżenia Ministra co do kwestii przekazania zawartej w oświadczeniu treści jako wyrazu własnej pamięci i wiedzy. Sąd nie wyjaśnił jednak dlaczego uważa, iż taka formuła oświadczenia "słusznie wywołała zastrzeżenia Ministra". Można zadać sobie pytanie, czy fakt sporządzenia dokumentu na maszynie i wprowadzenia na nim odręcznych dopisków stanowi podstawę do przyjęcia, że taki dowód jest niewiarygodny? Należy nadmienić, iż oświadczenie zostało złożone (podpisane) w obecności pracownika organu rozpoznającego sprawę. W uzasadnieniu wyroku brak jakichkolwiek odpowiedzi lub wskazówek, na jakiej podstawie Wojewódzki Sąd Administracyjny zajął takie stanowisko, W ocenie skarżącego jest ono bezpodstawne i nieznajdujące oparcia w powszechnie obowiązujących przepisach. Wszak stosując logikę zaprezentowaną w odnośnym fragmencie uzasadnienia Wyroku, każde oświadczenie wiedzy lub woli sporządzone w formie pisemnej (np. na maszynie lub komputerze) i zawierające odręczne poprawki lub dopiski, a następnie podpisane własnoręcznym podpisem, mogłoby (a wręcz) powinno być kwestionowane. Powyższe naruszenie przyczyniło się do błędnego ustalenia stanu faktycznego (o czym była mowa we wcześniejszym akapicie), a w konsekwencji do wydania wyroku z naruszeniem przepisów art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Przed przystąpienie do rozpoznania zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy, że Skarżącym przyznana została już rekompensata za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Minister decyzją z [...] kwietnia 2019 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody nr [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. na mocy której Skarżącym przyznano prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnym granicami Rzeczpospolitej Polskiej w miejscowości Z. to jest za:
1) działkę o pow. 0,25 ha, przeznaczoną pod zabudowania i zabudowaną: budynkiem mieszkalnym parterowym, murowanym, krytym blachą, o kubaturze 315,4 m3 oraz budynkiem gospodarczym, parterowym, murowanym, krytym blachą, w całości podpiwniczonym, o wymiarach 8 m x 16 m, zelektryfikowanym, skanalizowanym, dysponującym ciepłą i zimną wodą oraz wentylacją, pozostającą w funkcjonalnym związku z sadem o pow. 0,15 ha,
2) sad o pow. 0,8712 ha, wieloowocowy i z winoroślami,
3) sad o pow. 0,6760 ha, z drzewami moreli,
4) sad o pow. 0,1847 ha, wieloowocowy,
5) sad o pow. 0,10 ha, z drzewami jabłoni
6) działkę o pow. 0,10 ha, wraz z sadem z drzewami wieloowocowymi i budynkiem mieszkalnym, parterowym, murowanym, krytym blachą, o kubaturze 470 m3.
Decyzje te uchylone zostały wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 października 2020 r. I SA/Wa 1419/19, jednak po poznaniu skargi kasacyjnej Ministra, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 12 czerwca 2022 r. I OSK 1603/21 uchylił wyrok sądu pierwsze instancji i oddalił skargę.
Jak wynika z uzasadnienia wyroku z 12 czerwca 2022 r. rozpoznawana wówczas sprawa dotyczyła składników mienia pozostawionego przez J. i H. małżonków Z. wymienionego w Wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie, Wydział I Cywilny, z dnia 30 stycznia 2004 r., sygn. akt I C1551/02.
W postępowaniu zakończonym wydaniem zaskarżonej do Sądu Wojewódzkiego decyzji Ministra z [...] marca 2022 r. Skarżący dochodzili przyznania rekompensaty za :
a. podłużną dobudówkę o wymiarach około 16 m x 4 m, murowaną, krytą blachą w której znajdowały się kolejno od domu: 1) pomieszczenie kuchenne wykorzystywane w zimie podczas okupacji na przechowywanie krowy - jałówki t 2 kóz (4 mb), 2) spiżarnia (2 mb), 3) drewutnia + przechowalnia paszy dla zwierząt (5 mb), 4) piwnica (2 mb), 5) WC (2 oczka, 3 mb), 6) śmietnik (2 mb),
b. zabudowania znajdujące się na parceli o pow. ok. 0,25 ha, w postaci: warsztatu o wymiarach 4 m x 8 m oraz pomieszczeń gospodarczych: szopy, drewutni, kurnika, chlewni, WC i śmietnika, murowanych, krytych dachówką, zajmujących łącznie przestrzeń o wymiarach około 4 m x 17 m,
c. garaże o wymiarach 6 m x 7 m (dwa boksy) murowane, kryte blachą, posadowione na parceli budowlanej o pow. 0,15 ha, użytkowanej jako sad,
d. budynki posadowione na parceli budowlanej o pow. 0,8712 ha, użytkowanej jako sad mieszany z winnicą, w postaci: 1) domu mieszkalnego Nr [...] o wymiarach około 5 m x 11 m, krytego dachówką, posiadającego dwa pokoje mieszkalne i dużą sień, 2) stodoły- wozowni ok. 8 m x 10 m, 3) obory ok. 5 m x 6 m, krytej strzechą, 4) lodowni ok. 7 m x 10 m (krytej deskami, słoma drewno), 5) gnojownika, 6) wędzarni krytej blachą 2 m x 2 m, 7) studni (ujęcia wody wodociągowej) z obudową, 8) szklarni/inspektów odeskowanych, krytych szkłem i matami słomianymi, 4 m x 8 m oraz 9) piwnicy 3 m x 4 m.
Sąd kasacyjny wskazuje, że porównanie treści decyzji Ministra z [...] kwietnia 2019 r. z treścią kontrolowanej w niniejszym postępowaniu decyzji z [...] marca 2022 r. wskazuje, że w istocie Skarżący żądali przyznania rekompensaty za części składowe gruntów, za które przyznano im już prawo do rekompensaty w postępowaniu zakończonym decyzją z [...] kwietnia 2019 r. Elementy wymienione w punkcie a) powyżej, to dobudówka znajdująca się według twierdzeń Skarżącego kasacyjnie na działce o powierzchni 10 arów zabudowanej budynkiem, opisanym w punkcie 6 decyzji Wojewody z [...] stycznia 2019 r., utrzymanej w mocy decyzją Ministra z [...] kwietnia 2019 r. Naniesienia opisane w punkcie b) i c) znajdować się miały na parceli o powierzchni około 25arów zabudowanej budynkiem mieszkalnym parterowy, oraz budynkiem gospodarczym, objętej punktem 1. Budynki opisane w punkcie d) znajdować się miały na parceli objętej punktem 2 przywołanych decyzji Wojewody i Ministra.
Dokładny opis naniesień, za które Skarżący dochodzili rekompensaty znajdował się w pismach Skarżącego kasacyjnie z 29 stycznia 2016 r. i 4 lutego 2016 r. W piśmie procesowym J.Z. z 6 marca 2015 r. złożonym w toku postępowania zakończonego wyrokiem WSA 15 kwietnia 2015 r. I SA/WA 214/15 opisane zostały naniesienia znajdujące się na parceli o powierzchni 0,8712 ha (punkt 2 decyzji Wojewody z [...] stycznia 2019 r.) oraz wskazano na istnienie garaży przy pensjonacie. Do pisma tego dołączono plan miejscowości Z. z opisem znajdujących się w niej pensjonatów wśród których wymieniono pensjonat M. "ul. [...] (bież. woda w pokojach) garaże".
W ocenie Skarżącego kasacyjnie fakt znajdowania się owych naniesień miały potwierdzać również zeznania świadków Z.B., T.T., U.M., M.J., K.G. i K.P.
W niniejszej sprawie, dla jasności wywodu konieczne jest odniesienie się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia prawa materialnego, to jest art. 6 ust. 4 i ust. 5 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2097, dalej: ustawa). Istota sporu w sprawie dotyczy prawidłowości ustaleń faktycznych organów, zaakceptowanych przez Sąd Wojewódzki, w świetle których zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza, by wskazywane przez Skarżących naniesienia znajdowały się na nieruchomościach, za które przyznano już Skarżącym prawo do rekompensaty.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt ustawy do wniosku o uzyskanie potwierdzenia prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Zgodnie z art. 6 ust. 4 pkt 1-3 ustawy, dowodami takimi mogą być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw.
Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 30 lipca 2025 r. I OSK 1485/22 dokumentowanie tytułu własności do nieruchomości w ogólnym reżimie prawnym jest poddane ograniczeniom, służą do tego celu określone dokumenty, nie jest zasadniczo możliwe potwierdzenie prawa własności nieruchomości na drodze zeznań świadków lub dokumentów prywatnych. Ustawa wprowadza natomiast w tym zakresie znaczącą liberalizację, dopuszczając po pierwsze dowód w postaci urzędowego opisu mienia i orzeczenia wydanego przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, a w razie ich braku, dowód z oświadczeń świadków, o jakim mowa w art. 6 ust. 5 ustawy. Zastrzeżenie zawarte w art. 6 ust. 4 ustawy, że wyliczenie środków dowodowych jest przykładowe należy odczytywać z uwzględnieniem faktu, że regulacja rozszerza katalog dowodów, jeżeli chodzi o dowodzenie prawa własności do nieruchomości. Przykładowy charakter wyliczenia nie oznacza zatem, że dowodem na tytuł prawny do określonej nieruchomości może być ponadto każdy dowolny środek dowodowy, lecz że oprócz wskazanych z ustawie, dowodami takimi mogą też być rzecz jasna środki dowodowe na ogólnych zasadach służące potwierdzaniu prawa własności.
Rzeczywiście, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zwraca się również uwagę, że dowody z art. 6 ust. 4 i 5 ustawy mają pierwszeństwo przed innymi dowodami wymienionymi w art. 75 K.p.a. Odczytywać to jednak należy jako konieczność dokonania oceny wiarygodności owych innych dowodów i ich ewentualnej przydatności dla ustalenia stanu faktycznego sprawy.
W niniejszej sprawie Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że jedynymi dowodami mającymi potwierdzać fakt znajdowania się określonych naniesień na nieruchomościach pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej są wyżej oświadczenia Skarżącego kasacyjnie A.Z. zainteresowanego rozstrzygnięciem w sprawie oraz świadków Z.B., T.T., U.M., M.J., K.G. i K.P. Przy czym za wyjątkiem ostatniego, oświadczenia te nie zostały złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Sąd Wojeówdzki podkreślił, że organ trafnie dostrzegł, że z oświadczeń U.M., M.J. i K.G. oraz Z.B. i T.T. nie wynika także czy byli oni osobami bliskimi dla właścicieli majątku a ponadto w przypadku Z.B. i T.T. czy zamieszkiwali w Z. lub miejscowości sąsiedniej.
Sąd Wojewódzki zwrócił też uwagę, że oświadczenia świadków złożone przed notariuszem bez pouczenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia oraz dotknięte innymi brakami wymienionymi wyżej, co do zasady mogą stanowić dowód w sprawie, ale nie jako jedyny dowód na okoliczność pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Bowiem w sytuacji, gdy brak jest dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2, dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1, mogą być jedynie oświadczenia dwóch świadków spełniających warunki określone normą art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej.
Sąd podkreślił również, że ustawa zabużańska nie wyłącza zastosowania Kodeksu postępowania administracyjnego, ale oświadczenia te, w sytuacji, gdy mają na celu wykazanie pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, mogą zostać potraktowane jedynie jako dowód uzupełniający.
Nie doszło zatem w sprawie do naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 6 ust. 5 ustawy, który zawiera regulację szczególną, pozwalającą na dowodzenie pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP za pomocą oświadczeń świadków. Znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia nie spełniały wymogów przewidzianych ustawą. Sąd Wojewódzki nie wykluczył jednak możliwości uznania przywołanych przez Skarżącego kasacyjnie oświadczeń świadków za dowody uzupełniające.
Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania objętych punktami 2a-c petitum skargi kasacyjnej Sąd kasacyjny zwraca w pierwszej kolejności uwagę, że przywoływane przez Skarżącego kasacyjnie dowody to zeznania świadków Z.B., T.T., U.M., M.J., K.G., niespełniające wymogów przewidzianych w art. 6 ust. 5 ustawy.
Jeżeli chodzi o zeznania świadka K.P. to zwrócić należy uwagę na odmienną ocenę tego dowodu dokonaną przez Ministra i przez Sąd Wojewódzki. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku wskazał, że dostrzega, że oświadczenie to znajdujące się na k. 621, 622 akt adm. ( zielony segregator) zostało napisane na maszynie jako gotowy tekst a następnie " uzupełnione" pismem ręcznym oraz opatrzone adnotacją Inspektora Wojewódzkiego A.F. " potwierdzam własnoręczny podpis w mojej obecności. W konsekwencji, w ocenie Sądu wskazana formuła pozyskania tego oświadczenia dla potrzeb postępowania słusznie wywołała zastrzeżenia Ministra, co do kwestii przekazania zawartej w oświadczeniu treści jako wyrazu własnej pamięci i wiedzy.
Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że opisane zastrzeżenia co do wiarygodności zeznań tego świadka zostały podniesione w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji. Minister zastrzeżeń tych nie podzielił podkreślając, że oświadczenie zostało podpisane w obecności pracownika prowadzącego przedmiotową sprawę. Dlatego też w opinii Ministra nie akceptowalną sytuacją jest to, iż w momencie gdy pracownik prowadzący sprawę, mający osobisty kontakt ze świadkiem od którego odbiera oświadczenie, nie pouczył od razu, że podpisywane oświadczenie może posiadać określone braki i być nie uwzględnione przez organ prowadzący sprawę. Świadek jako osoba niezaznajomiona ze szczegółami postępowania, a w szczególności z takim aspektem, jakim jest spontaniczny wyraz własnej wiedzy, w dobrej wierze przedstawiła swoje oświadczenie w sposób, jaki uznała za najbardziej właściwy. Niezasadny jest zatem zarzut objęty punktem 2b petitum skargi kasacyjnej co do rzekomego zastosowania przez organ dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ceny oświadczenia K.P.
Wskazać należy w tym miejscu uwagę, że rozpoznające sprawę organy przeanalizowały zeznania świadków, nawet te nie spełniające wymogów wynikających z art. 6 ust 5 ustawy, jak również oświadczenie K.P. i wyjaśniły, z jakich przyczyn nie mogą być one uznane za potwierdzające pozostawienie przez poprzedników prawnych Skarżących opisanych w decyzji naniesień na nieruchomościach. Jak wskazał Minister, opis pozostawionych nieruchomości jest na tyle lakoniczny i ogólny, że nie sposób wyczytać z nich informacji pomocnych później do icj wyceny przez rzeczoznawcę majątkowego. Czyni to niezasadnym zarzut objęty punktem 2.c. petitum skargi kasacyjnej to jest zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75 § 1 i art. 77 § 1 k.p.a.
Odnosząc się do argumentacji skargi kasacyjnej, w świetle której w oświadczeniach świadków zawarte są informacje co do cech charakterystycznych pozostawionych nieruchomości, pozwalających na dokonanie ich wyceny podkreślić należy, że w żadnym z zeznań świadków nie pojawiły się opisy naniesień znajdujących się na nieruchomościach odpowiadające swoją szczegółowością opisom przedstawianym przez Skarżącego kasacyjnie w pismach z 29 stycznia 2016 r. i 4 lutego 2016 r. Świadkowie w sposób ogólny opisywali fakt pozostawienia przez poprzedników prawnych Skarżących poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej mienia takiego jak :
- szereg nieruchomości, wytwórnie win, miodosytnie wraz z piwnicami i magazynami (oświadczenie M.J.),
- znajdujący się obok pensjonatu stary parterowy dom oraz parterowy budynek przemysłowy (garaże, wytwórnia wina) – oświadczenia T.T. i Z.B.,
- duży pensjonat M., parterowy dom mieszkalny z warsztatem od strony rowu a po przeciwnej stronie duży budynek murowany stanowiący sytnie miodu wykorzystywany na przechowywanie uli pszczelich w zimie – natomiast w sezonie letnim, gdy był czynny pensjonat wykorzystywany na kuchnię i jadalnię dla kuracjuszy, w piwnicach którego była wytwórnia win, pomieszczenia gospodarcze : szopa, drewutnia, kurnik i chlewnia (oświadczenie U.M.),
- firma M. składająca się z pensjonatu, wytwórni wina i sklepu – oświadczenie K.P.
Przywołane wyżej oświadczenia w żaden sposób nie potwierdzają pozostawienia naniesień szczegółowo opisanych przez Skarżącego kasacyjnie w przedstawionych przez niego pismach. Jedynie w oświadczeniu U.M. pojawia się wzmianka o szopie, drewutni, kurniku i chlewni, przy czym naniesienia te znajdować się miały na parceli, na której znajdował się duży budynek mieszkalny stanowiący sytnię miodu, w sezonie letnim wykorzystywany na kuchnię i jadalnię dla kuracjuszy. Sąd kascyjny zwraca uwagę, że o miodosytni wspominała również w swoim oświadczeniu M.J., jednak nie wskazywała ona, by w jej pobliżu znajdowały się zabudowania wymienione przez U.M.
Rzeczywiście, w oświadczeniach T.T. i Z.B. znajdowała się wzmianka o garażach, świadkowie nie przedstawili jednak opisu tychże garaży zgodnego z opisem przedstawionym przez Skarżącego kasacyjnie w pismach z 2016 r.
Dowodem na pozostawienie konkretnie dwóch garaży o wymiarach 6mx7m (dwa boksy) murowanych, krytych blachą nie może być również folder informacyjny, z którego wynika jedynie, że przy pensjonacie znajdowały się garaże. Z folderu nie wynika jednak ile było owych garaży, jaką miały powierzchnię, z czego były zbudowane i co najistotniejsze – czy istniały w dacie opuszczania byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej przez poprzedników prawnych Skarżących. Takich wymiarów garaży jak również materiałów, z których miały być wybudowane nie potwierdzają oświadczenia T.T. i Z.B.
Sąd kasacyjny wyjaśnia również, że dowodem potwierdzającym pozostawienie owych naniesień nie mogły być, jak to określono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej "liczne oświadczenia i wyjaśnienia Skarżącego". Zwrócić należy w uwagę, że na etapie postępowania prowadzonego przed Sądem Okręgowym w Krakowie, Wydział I Cywilny, z dnia 30 stycznia 2004 r., sygn. akt I C1551/02 składniki mienia opisane precyzyjnie przez Skarżącego kasacyjnie w pismach z 2016 r. nie zostały wymienione. Informacje zawarte w pismach Skarżącego kasacyjnie co do składników mienia takich jak podłużna dobudówka o wymiarach 16x4, WC i śmietnik, budynki posadowione na parceli o pow. 8712 ha nie zostały potwierdzone przez żadnego ze świadków. Sam fakt wymienienia przez jednego ze świadków szopy, drewutni, kurnika i chlewni jednak bez bliższego opisu czy też wskazanie przez innych dwóch świadków na istnienie nieokreślonych bliżej garaży nie mógł doprowadzić do uznania, że rzeczywiście, naniesienia takie, w kształcie wskazanym w pismach Skarżącego kasacyjnie, znajdowały się na nieruchomościach pozostawionych przez poprzedników prawnych Skarżących.
Sąd kasacyjny wskazuje, że w pełni podziela stanowisko Sądu Wojewódzkiego w świetle którego rekompensata, o której mowa w ustawie, jest świadczeniem realizowanym ze środków publicznych i chociażby z tego powodu ustalenia faktów uzasadniających wypłatę świadczenia muszą być oparte na rzetelnym i weryfikowalnym materiale dowodowym. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że naniesienia opisane w pismach Skarżącego kasacyjnie rzeczywiście znajdowały się na nieruchomościach pozostawionych przez poprzedników prawnych Skarżących.
Za niezasadny należało zatem również uznać zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a w związku z art. 80 k.p.a. (punkt 2a petitum skargi kasacyjnej). Ocena dowodów jest czynnością myślową i jak każda czynność tego rodzaju powinna opierać się na zasadach logicznego myślenia. Organ administracji publicznej może zatem wysnuwać z zebranego materiału dowodowego tylko wnioski logicznie uzasadnione. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, organ orzekający ocenia wyniki postępowania dowodowego na podstawie wiedzy i zasad doświadczenia życiowego. Proceduralnym warunkiem prawidłowości oceny wyników postępowania dowodowego jest zgromadzenie i przeprowadzenie dowodów zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.
Powyższe oznacza, że ocena materiału dowodowego dokonana przez organ i zaakceptowana przez sąd administracyjny może być skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie organu wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie przedstawiono żadnych konkretnych argumentów przemawiających przeciwko dokonanej przez organy i podzielonej przez Sąd Wojewódzki ocenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a żadna z pozostałych stron postępowania w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.