I OSK 2130/23

I OSK 2130/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-09-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-06
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński /sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Marian Wolanin /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
IV SA/Wr 736/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2023-06-07
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 2 pkt 7 lit. d, art. 23 ust. 1, art. 28 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marian Wolanin Sędziowie Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 września 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 7 czerwca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 736/22 w sprawie ze skargi I.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 13 września 2022 r. nr SKO 4317/38/22 w przedmiocie uznania świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz podlegające zwrotowi oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 7 czerwca 2023 r. o sygn. akt IV SA/Wr 736/22, wydanym po rozpoznaniu sprawy ze skargi I.G. (dalej: "Skarżąca") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu (dalej: "SKO" lub "Kolegium") z dnia 13 września 2022 r. nr SKO 4317/38/22 w przedmiocie uznania świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres 01.10.2016 r. - 30.04.2017 r. za nienależnie pobrane oraz podlegające zwrotowi: 1) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2) umorzył postępowanie administracyjne; 3) zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu na rzecz I.G. kwotę 480,- złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:
I. prawa materialnego, a mianowicie art. 2 pkt 7 lit. d), w związku z art. 28 ust. 1 i art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U. z 2023 r. poz. 581, z późn. zm.; dalej "u.p.o.u.a."), poprzez błędną ich wykładnię i - w konsekwencji - niewłaściwe (błędne) ich zastosowanie polegające na:
1. przyjęciu, że irrelewantnym dla ustalenia, czy świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone I.G. za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r., w łącznej wysokości 6.300,00 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi, jest to, że na dzień 5 kwietnia 2017 r. (tj. na dzień otrzymania alimentów przez I.G.), pozostawały niezaspokojone należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym – W.I. i W.I.1, reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego – I.G. (uwzględnienie w tym zakresie przez Sąd pierwszej instancji stanu na dzień 21 września 2016 r.), chociaż z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy wprost wynika, że dla określenia, czy mamy do czynienia w danym przypadku z nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego w rozumieniu tej regulacji, należy ustalić - przede wszystkim - czy w dniu otrzymania (a nie w innym) alimentów zaległych lub bieżących przez pobierającego świadczenie z funduszu alimentacyjnego dłużnik alimentacyjny miał jeszcze do spłacenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej lub należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej;
1. uznaniu, że nieistotnym jest w istocie to, iż nieustalenie, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone I.G. za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r., w łącznej wysokości 6300,00 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi, skutkować będzie tym, że dłużnik alimentacyjny, choć zostały wyegzekwowane zasądzone alimenty, będzie obowiązany jeszcze ("dodatkowo") zwrócić na rzecz organu wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego ich substytut w postaci świadczenia z funduszu alimentacyjnego;
1. przyjęciu, że I.G., przyjmując alimenty niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 ustawy, działała w dobrej wierze, co wyklucza ustalenie, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone I.G. za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r., w łącznej wysokości 6300,00 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, choć I.G. - w treści wniosku o ustalanie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego - podpisała pouczenie dotyczące nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także następujące oświadczenie: "zostałam(em) poinformowana(y), że w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego NIE MOGĘ przyjmować alimentów od Komornika ani od osoby zobowiązanej do alimentacji", zaś po otrzymaniu alimentów od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia — Fabrycznej we Wrocławiu nie zwróciła ich niezwłocznie, ani nie wystąpiła do organu wypłacającego świadczenie z funduszu alimentacyjnego z pytaniem, czy może je przyjąć (zatrzymać), co świadczy co najmniej o jej niedbalstwie i wyklucza działanie w dobrej wierze;
II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.")., w związku z art. 2 pkt 7 lit. d), oraz art. 28 ust. 1 i art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., polegające na błędnym przyjęciu, że nie zaistniały podstawy do ustalenia, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone I.G. za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r., w łącznej wysokości 6300,00 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegającymi zwrotowi przez I.G., wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
2. art. 151 p.p.s.a., w związku z art. 2 pkt 7 lit. d) oraz art. 28 ust. 1 i art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., gdyż skarga I.G. - jako nieuzasadniona - powinna być oddalona, z uwagi na to, że decyzja Kolegium z dnia 13 września 2022 r. (SKO 4317/38/22) nie narusza przepisów prawa, a w efekcie - nie ziściła się podstawa do wydania wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i § 3 p.p.s.a.
W konsekwencji powyższego Kolegium wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku WSA w całości, rozpoznanie skargi i jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Jednocześnie SKO zrzekło się rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Kolegium podniosło, że w myśl art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. Zauważono, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., ilekroć mowa w tym akcie normatywnym o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Stosownie do art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a., w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności:
1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,
2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,
1) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,
1) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
Kolegium wskazało, że użyte w art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony musi w tym samym okresie pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, tj. instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy oraz od dłużnika (ewentualnie od komornika) - niezgodnie z kolejnością określoną ustawą, uzasadniającą zakwalifikowanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego jako nienależnie pobranego. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma bowiem obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego.
Dla określenia, czy mamy do czynienia w danym przypadku z nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego, w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., należy ustalić - przede wszystkim - czy w dniu otrzymania (a nie w innym) alimentów zaległych lub bieżących przez pobierającego świadczenie z funduszu alimentacyjnego dłużnik alimentacyjny miał jeszcze do spłacenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej lub należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej.
Zdaniem SKO Sąd I instancji, dokonując oceny zgodności z prawem decyzji z dnia 13 września 2022 r. (SKO 4317/38/22), nie uwzględnił stanu na dzień 5 kwietnia 2017 r. (tj. na dzień otrzymania alimentów przez I.G.), ale na dzień 21 września 2016 r., co stoi w jawnej sprzeczności z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. Ograniczeniem kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego podlegającej zwrotowi jest łączna wysokość długu dłużnika alimentacyjnego z tytułu należności powstałych na skutek wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego we wszystkich okresach świadczeniowych.
Zauważono też, że dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a). Jeśli w dniu otrzymania alimentów od komornika sądowego pozostawały niezaspokojone należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, alimenty nie mogły być przyjęte przez matkę osoby uprawnionej/osób uprawnionych, gdyż skutkowałoby to tym, że dłużnik alimentacyjny, mimo że zostały wyegzekwowane zasądzone alimenty, musiałby jeszcze ich substytut w postaci świadczenia z funduszu alimentacyjnego zwrócić na rzecz organu te świadczenia wypłacającego. Kolejność określona w art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a ma zapobiec płaceniu przez dłużnika alimentacyjnego alimentów w istocie w podwójnej wysokości - a tak by się działo, gdyby w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona otrzymała alimenty od dłużnika alimentacyjnego (bezpośrednio czy pośrednio) i jednocześnie wypłacone było świadczenie z funduszu alimentacyjnego, które dłużnik alimentacyjny musiałby zwrócić zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy. Uprawomocnienie się wyroku WSA doprowadzi więc do sytuacji nieakceptowalnej z punktu widzenia regulacji ustawy. Organ gminy, rozliczając kwotę alimentów otrzymaną przez I.G. w dniu 5 kwietnia 2017 r. w odniesieniu do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r. (i wyjaśniając, w jaki sposób tego dokonał), nie naruszył obowiązujących przepisów prawa, gdyż w art. 2 pkt 7 lit. d) i art. 28 ust. 1 ustawy jest mowa o "okresie pobierania/otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego", a nie o konkretnym "okresie świadczeniowym" (czyli okresie, na jaki ustala się prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego).
Zauważono, że I.G. - w treści wniosku, który złożyła dnia 4 września 2015 r. - podpisała, m.in., pouczenie dotyczące nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także następujące oświadczenie: "zostałam(em) poinformowana(y), że w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego NIE MOGĘ przyjmować alimentów od Komornika ani od osoby zobowiązanej do alimentacji". Natomiast w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia 15 października 2016 r. zawarto informację dotyczącą nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżąca miała zatem świadomość, że nie może przyjmować alimentów od komornika sądowego i mimo to nie zwróciła niezwłocznie przesłanych jej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia - Fabrycznej we Wrocławiu alimentów, choć było to jej obowiązkiem. Nie można mówić o działaniu I.G. w dobrej wierze, gdy ta dopuściła się niedbalstwa (nie zachowała szczególnej ostrożności, wiedząc, że nie może przyjmować alimentów także od komornika sądowego), gdyż nie zwróciła się do organu, który posiada wiedzę na temat zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
I.G. w dniu 5 kwietnia 2017 r. otrzymała od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia - Fabrycznej we Wrocławiu alimenty w wysokości 15.400,00 zł, choć na ten dzień pozostawały niezaspokojone należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym – W.I. i W.I.1 (których reprezentowała I.G.). Na dzień otrzymania alimentów od Komornika Sądowego należności te wynosiły 7.443,06 zł
Zdaniem Kolegium, Sąd I instancji nie wskazał dowodu na to, że kwota niezaspokojonych należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym – W.I. i W.I.1 - na dzień 5 kwietnia 2017 r. (datę relewantną z punktu widzenia załatwienia ww. sprawy administracyjnej) była inna niż 7.443,06 zł. Kwota 15.400,00 zł nie została więc wypłacona I.G., w związku z całkowitą spłatą należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
I.G. otrzymała ww. kwotę w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a., bowiem należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy nie zostały całkowicie zaspokojone.
W ocenie Kolegium słuszne jest stanowisko, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r., w łącznej wysokości 6300,00 zł [(500 zł + 400 zł) x 7 miesięcy], są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a.i - jako takie - podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Kwota 1143,06 zł została rozliczona w odniesieniu do świadczeń wypłaconych za okres od dnia 1 sierpnia 2016 r. do dnia 30 września 2016 r.
Pismem z 7 września 2023 r., zatytułowanym jako odpowiedź na skargę, pełnomocnik I.G. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu na rzecz I.G. kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Na wstępie wyjaśnić należy, iż stosownie do art. 193 zd. 2 p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej, z tego względu w uzasadnieniu pominięto opis przebiegu postępowania i wydanych w sprawie rozstrzygnięć, elementy te zawiera uzasadnienie Sądu I instancji. Powołany przepis stanowi lex specialis wobec art. 141 § 4 p.p.s.a. i jednoznacznie określa zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone każdorazowo wskazanymi w skardze kasacyjnej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub
2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich, ani w inny sposób korygować.
Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w tej sprawie należy stwierdzić, iż nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Zdaniem Kolegium zarzucenie naruszenia przepisów postępowania tj art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, § 3 oraz 151 p.p.s.a. było konsekwencją naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt 7 lit. d), w związku z art. 28 ust. 1 i art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. stąd też w pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do zarzutów dotyczących tej drugiej kategorii przepisów.
Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy pod pojęciem nienależnie pobranego świadczenia rozumie się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi, iż w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności:
1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,
2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,
3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,
4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r.
o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
W powołanych wyżej przepisach art. 2 pkt 7 lit. d oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. ustawodawca posługuje się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". Odnotować zatem trzeba, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W orzecznictwie sądowym przyjęte zostało stanowisko, że nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Przyjmuje się zatem, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Zatem dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie (por. wyroki NSA z 9 października 2018 r. sygn. akt I OSK 1065/18, z 8 listopada 2021 r. o sygn. I OSK 688/21 oraz z 14 grudnia 2022 r. o sygn. akt I OSK 2577/20 - wszystkie podlane w uzasadnieniu orzeczeni dostępne są na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).
W niniejszej sprawie powyższa wykładnia art. 2 ust. 7 pkt d oraz art. 23 ust.1 u.p.o.u.a. została zaprezentowana i podzielona przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, oraz w poprzedzającym go, prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 16 grudnia 2021 r. o sygn. akt IV SA/Wr 325/21.
Okoliczność, iż wypłacenie Skarżącej w kwietniu 2017 r. przez komornika środków z tytułu zaległych alimentów, uzyskanych w wyniku sprzedaży licytacyjnej spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego należącego do dłużnika alimentacyjnego, miało miejsce z naruszeniem art. 28 ust.1 u.p.o.u.a. nie budzi wątpliwości. Na dzień wypłaty tych środków - 5 kwietnia 2017 r. świadczenia wypłacone Skarżącej z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córek, za okres 1 października 2016 - 30 kwietnia 2017 r., nie zostały pokryte przez dłużnika alimentacyjnego. Nie oznacza to jednak, jak twierdzi SKO, że w tej sytuacji świadczenia wypłacone w tym okresie Skarżącej należy uznać za nienależnie pobrane.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, iż w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, które nie zostały zakwestionowane w ramach stosownych zarzutów skargi kasacyjnej, nie można zarzucać I.G., iż wypłacone jej w kwietniu 2017 r. przez komornika sądowego należności z tytułu alimentów przyjęła w złej wierze, będąc świadomą, iż z uwagi na pobieranie tym czasie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłacona jej kwota zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a winna być w pierwszej kolejności przeznaczona na zaspokojenie należności z tytułu dotychczas wypłaconych na rzecz jej dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, pobierając w kwietniu 2017r. od komornika kwotę 15.400,- zł Skarżąca mogła pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że należności funduszu zostały w pełni zaspokojone. Kwota ta została jej bowiem wypłacona w związku z postanowieniem komornika sądowego z dnia 18 listopada 2016 r. - projekt planu podziału sumy uzyskanej w wyniku sprzedaży licytacyjnej spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, które określało listę wierzycieli, jak i stan zaległości ustalony na dzień uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności na rzecz nabywcy licytacyjnego, tj. na dzień 21 września 2016 r. Jak wynika z tego postanowienia zgłoszona na dzień 21 września 2016 r. zaległość z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wyniosła: należność główna 19.800 zł i odsetki 1.019,70 zł. Z kolei zgłoszona na ten dzień należność główna wierzycielek alimentacyjnych wyniosła 15.400 zł. Na zaspokojenie powyższych należności została przeznaczona łączna kwota w wysokości 36.219,70 zł, tj. kwota 19.800 zł została przekazana na zaspokojenie należności głównej funduszu alimentacyjnego, kwota 1.019,70 zł na zaspokojenie odsetek od należności głównej funduszu alimentacyjnego i kwota 15.400 zł na zaspokojenie należności wierzycielek alimentacyjnych. Zgodnie z powyższym projektem planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji w całości zostały zaspokojone należności funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami według stanu na dzień 21 września 2016 r. oraz należności wierzycielek alimentacyjnych, również według stanu na dzień 21 września 2016 r. Powyższy projekt planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji został zatwierdzony przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Fabrycznej.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu I instancji, że po zapoznaniu się z ww. planem podziału i uzyskaniu od komornika sądowego informacji, że należności funduszu zostały w pełni zaspokojone, a nadwyżka kwoty uzyskanej z egzekucji zostałaby zwrócona dłużnikowi w przypadku nieprzystąpienia przez nią do postępowania egzekucyjnego, Skarżąca mogła pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że wypłacona jej ze znacznym opóźnieniem - tj. w kwietniu 2017 r. kwota wynikająca z zatwierdzonego przez sąd powszechny podziału nie narusza regulacji u.p.o.u.a.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zmienia tego fakt, że Skarżąca była pouczona, iż w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może przyjmować alimentów od komornika sądowego. W okolicznościach przedmiotowej sprawy Skarżąca pobrała wypłacone jej w kwietniu 2017r. zaległe alimenty, na podstawie informacji uzyskanych od osoby zaufania publicznego, jaką z pewnością jest komornik sądowy, że w planie podziału przewidziano, iż należności funduszu zostały w pełni zaspokojone, a zatem kwota ta została jej wypłacona zgodnie z regułami określonymi w art. 28 ust.1 u.p.o.u.a.
Słusznie zatem zauważył Sąd I instancji, że wobec szczególnych okoliczności związanych z wypłatą Skarżącej przez komornika sądowego zaległych świadczeń alimentacyjnych, nie można przypisać Skarżącej braku dobrej wiary w pobraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie październik 2016r. – kwiecień 2016 r., co uniemożliwia stwierdzenie, iż świadczenia za ten okres zostały "pobrane nienależnie".
SKO podniosło, iż nieustalenie, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone I.G. za okres od dnia 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r., w łącznej wysokości 6300,00 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi, skutkować będzie tym, że dłużnik alimentacyjny, choć zostały wyegzekwowane zasądzone alimenty, będzie obowiązany jeszcze ("dodatkowo") zwrócić na rzecz organu wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego ich substytut w postaci świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wobec tego argumentu zaznaczyć należy, iż kwestia ewentualnego zwrotu tych należności przez dłużnika alimentacyjnego wykracza po za granice niniejszego postępowania. Przedmiotem postępowania była ocena czy Skarżąca "pobrała nienależnie świadczenia z funduszu", a nie kwestia istnienia obowiązku dłużnika alimentacyjnego do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności z tyłu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Jedynie marginalnie zauważyć należy, iż wyegzekwowane przez komornika alimenty, ujęte w opisanym wyżej planie podziału dotyczyły zobowiązań dłużnika za okres do 21 września 2016r. Nie obejmowały one zatem zobowiązań alimentacyjnych za okres od 1 października 2016 r. do dnia 30 kwietnia 2017 r.
Skoro wyrok Sądu I instancji nie narusza przepisów prawa materialnego to również zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisów postępowania uznać należy za niezasadne. Sąd I instancji stwierdzając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i brak jest podstaw do uznania świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres 01 października 2016 r. – 30 kwietnia 2017 r. za nienależnie pobrane oraz podlegające zwrotowi, słusznie zastosował przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. i uchylił obie decyzje oraz umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art 184 p.p.s.a. i nie stwierdzając podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej, orzekł jak w sentencji.
Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a.
Wniosek o zasądzenie od Kolegium na rzecz Skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego nie podlegał uwzględnieniu, gdyż odpowiedź na skargę kasacyjną została złożona po upływie 14 dni od doręczenia skargi kasacyjnej, a więc po upływie terminu określonego w art. 179 p.p.s.a. (por. np. wyrok NSA z 14 września 2021 r., II OSK 2173/19). W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została doręczona 19 lipca 2023 r., a odpowiedź na skargę kasacyjną została nadana 07 września 2023 r. , co wynika ze stempla na kopercie i daty wpływu do Naczelnego Sądu Administracyjnego.