I OSK 2130/21

I OSK 2130/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-10-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-11-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Karol Kiczka /przewodniczący/
Piotr Niczyporuk /sprawozdawca/
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 519/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-01-18
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia NSA Piotr Przybysz po rozpoznaniu w dniu 18 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 519/20 w sprawie ze skargi P. R., D. B., H. B., K. J. i W. J. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 519/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi P. R., D. B., H. B., K. J. i W. J. (dalej Skarżący), w pkt 1 uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej Minister) z [...] stycznia 2020 r. nr [...] oraz decyzję [...] (dalej Wojewoda) z [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. W pkt 2 zasądził na rzecz Skarżących solidarnie kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2020 r. Minister, po rozpatrzeniu odwołania Skarżących od decyzji Wojewody z [...] października 2019 r., odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], powiat [...], woj. poleskie, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że 2 stycznia 2002 r., S. J. wystąpił o przyznanie rekompensaty za pozostawioną przez K. R. poza obecnymi granicami RP nieruchomość położoną w [...], pow. [...] nad Bugiem.
Minister przedstawił zebrane w sprawie dowody, w tym postanowienia spadkowe.
Wskazał, że decyzją z [...] października 2019 r., Wojewoda odmówił Skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], pow. [...], woj. poleskie. Od powyższej decyzji odwołanie wnieśli Skarżący.
Minister rozpoznając sprawę wyjaśnił, że dokumenty zgromadzone w sprawie potwierdzają, że K. R. był obywatelem polskim, miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, a także w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej był właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości [...], pow. [...], woj. poleskie. Minister odnosząc się do decyzji organu I instancji wskazał, że Wojewoda przyjął datę zgonu oraz ostatnie miejsce zamieszkiwania K. R. do dnia śmierci, tj. 31 grudnia 1946 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z 20 grudnia 2005 r., sygn. akt I Ns 2020/05/K o stwierdzeniu nabycia spadku oraz postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z 16 listopada 2004 r., sygn. akt I Ns 1767/01 o uznaniu za zmarłego. Z postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] wynika, że K. R. ostatnio stale zamieszkiwał w [...]. Minister zauważył, że w powyższym postanowieniu nie wskazano miejsca zgonu K. R. Nie wynika to również z postanowienia Sądu Rejonowego dla [...]o uznaniu K. R. za zmarłego. Minister, odmiennie niż organ I instancji, uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie wskazuje, że K. R. opuścił byłe terytorium RP w okolicznościach związanych z II wojną światową. Bezsporne jest bowiem, że K. R. został aresztowany 29 września 1939 r. i oskarżony o przestępstwo przewidziane w art. 74 Kodeksu Karnego Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a następnie postanowieniem specjalnej Narady Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR z 21 maja 1941 r. został osadzony w obozie pracy poprawczej na okres ośmiu lat. Do odbycia kary został skierowany do Karłag Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (miasto [...], Kazachstan). W dokumentach archiwalnych brak jest informacji o jego zwolnieniu.
W ocenie Ministra, materiał dowodowy nie potwierdza natomiast, aby K. R. powrócił na obecne terytorium państwa polskiego. Kluczowa dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest zatem kwestia, czy obecnie istniejące regulacje prawne stosuje się również do osób, które nigdy nie przemieściły się do Polski w jej granice powojenne. W ocenie Ministra, art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. nie obejmuje rekompensatą osób, które do Polski w jej powojennych granicach nigdy nie powróciły, lecz przepis ten ma na celu uwzględnienie praw osób, które z różnych względów nie repatriowały się z dawnych Kresów do Polski w procedurze ewakuacyjnej przewidzianej w układach republikańskich bądź umowie z 6 lipca 1945 r. zawartej między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej, a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy, lecz przybyły na terytorium Polski poza ww. procedurami ewakuacyjnymi. Minister uznał, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej należy wiązać z powrotem na ziemie polskie w aktualnych granicach. Zatem, wykładnia art. 1 ust. 2 ustawy nie może prowadzić do innego wniosku, jak stwierdzenia, że skoro do wymienionych w tym przepisie osób stosuje się przepisy ust. 1, a te nawiązują do umów republikańskich, to ratio legis ustawy, tak samo jak poprzednio obowiązującej ustawy z 2003 r. jest zrekompensowanie strat za mienie pozostawione na dawnych ziemiach polskich osobom, które pozostawiając mienie przemieściły się na terytorium Polski w jej powojennych granicach.
W ocenie Ministra ustawa z 8 lipca 2005 r. nie ma zastosowania do osób, które wprawdzie w warunkach przymusu opuściły Kresy, ale nie przemieściły się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Wobec ustalenia, że K. R. nie przybył na obecne terytorium RP organ stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 ustawy, które ściśle wiążą się z zaistnieniem któregokolwiek przypadku z art. 1 ustawy, a tym samym właściciel pozostawionej na Kresach nieruchomości nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty. Oznacza to, że spadkobiercom K. R., wywodzącym swoje prawo do rekompensaty ze spadkobrania po właścicielu pozostawionej nieruchomości prawo do rekompensaty również nie przysługuje.
Skargę na decyzję Ministra z [...] stycznia 2020 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli Skarżący.
Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 1, art. 2, art. 3 ust. 2, art. 6 ust. 1 pkt 3 oraz art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez ich błędną wykładnię i zastosowanie skutkujące odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty, podczas gdy w zaistniałych realiach prawo takie winno zostać potwierdzone;
b) art. 7 ust. 1 ustawy, poprzez jego niezastosowanie, a także;
c) art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez uchybienie określonym w nich zasadom oraz zaniechanie prokonstytucyjnej i prospołecznej wykładni powołanych wyżej przepisów ustawy, które to uwzględniając zamiar ustawodawcy mogą i powinny być postrzegane jako normy celu społecznego.
Jednocześnie Skarżący zarzucili naruszenie przepisów proceduralnych mające wpływ na wynik sprawy: art. 7 i art. 77 w zw. z art. 8 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), poprzez uchybienie obowiązkowi wyczerpującego, w kontekście zaistniałych realiów sprawy, rozpatrzenia dowodów przedstawionych w toku postępowania administracyjnego oraz dokonanie ich wadliwej oceny, w celu uzasadnienia z góry przyjętej tezy, że w ustalonym stanie faktycznym prawo do rekompensaty nie przysługuje, a w konsekwencji naruszenie art. 6 tej ustawy - które to naruszenia prawa miały wpływ na wynik sprawy.
Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wyrokiem z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 519/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi Skarżących, w pkt 1 uchylił zaskarżoną decyzję z [...]stycznia 2020 r. oraz decyzję Wojewody z [...] października 2019 r. W pkt 2 zasądził na rzecz Skarżących solidarnie kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki wskazał, że skoro poprzednik prawny Skarżących został w czasie II wojny światowej aresztowany przez sowiecki aparat represji i wywieziony, wbrew swojej woli, poza przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (na teren ZSRR), a następnie zmarł, co niewątpliwie miało związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., to w stanie faktycznym niniejszej sprawy oznacza, że nie mógł on (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy) okoliczności z wojną tą związanych. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, aresztowanie i przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w kierunku wschodnim), co następnie skutkowało więzieniem i jego śmiercią, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Zdaniem Sądu I instancji ten przypadek mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy. Sąd Wojewódzki stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia przez właścicieli pozostawionego mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu na to terytorium - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne. W przypadku, np. obywateli opuszczających byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w ramach, tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było, że przesiedlają się oni na obecne terytorium Polski i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Osoby takie, mające status repatrianta, otrzymywały w ramach prawa do rekompensaty pomoc w różnej formie na zagospodarowanie się w nowym miejscu. Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski został aresztowany i wbrew swojej woli wywieziony przez sowiecki aparat represji w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zmarł na terytorium ZSRR. Tego typu osoby, bytując w bardzo trudnych warunkach (np. w gułagu lub więzieniu) często były doprowadzane do fizycznego wyniszczenia i umierały, nie mogąc powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
W ocenie Sądu I instancji , zarówno Wojewoda, jak i Minister wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach związanych z II wojną światową. W konsekwencji, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy przyjmując, że K. R., skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium Polski, to z tej przyczyny wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty nie może być uwzględniony. Organy naruszyły więc przepisy prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze wszystkie wyżej omówione okoliczności Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 1 i art. 1 ust. 2 ustawy polegającą na przyjęciu w zaskarżonym wyroku, że:
a) dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w myśl ustawy nie jest zawsze konieczne przesiedlenie się właściciela nieruchomości w obecne granice państwa polskiego, w szczególności, że art. 2 ustawy zabużańskiej nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w sytuacji kiedy z prawidłowej, kompleksowej wykładni wskazanych przepisów wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach związanych z II wojną światową i element ten stanowi jedno z kryteriów dostępu do prawa do rekompensaty, którym to kryterium kierował się ustawodawca w procesie legislacyjnym ukierunkowanym na uchwalenie ustawy zabużańskiej, jak też jej uchwalone zmiany, z kolei niemożność powrotu na byłe terytorium RP dotyczy jedynie tych przypadków, kiedy dana osoba wyjechała z Kresów przed wybuchem wojny (nie później), a po jej rozpoczęciu nie mogła na nie powrócić;
b) analiza art. 1 ust. 2 ustawy w powiązaniu z art. 2 pkt 1 tej ustawy a także art. 1 ust. 1 i ust. 1a nie wskazuje, aby ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty osobom opuszczającym na podstawie tzw. innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., od innych przesłanek, w tym przemieszczenia się na terytorium Polski w granicach powojennych, w sytuacji kiedy wykładnia art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej w powiązaniu z art. 1 ust. 1 wskazuje, że podobnie jak podmioty objęte dyspozycją ust. 1 właściciel nieruchomości "zmuszony opuścić byłe terytorium na skutek innych okoliczności" powinien także powrócić na terytorium RP, aby uzyskać rekompensatę za pozostawione mienie i w sytuacji kiedy nielogicznym byłoby przyjęcie, że ustęp 1 obejmuje podmioty, które utraciły nieruchomość wskutek "wypędzenia" lub "opuszczenia" terytorium "dokonanego na podstawie" enumeratywnie wymienionych przypadków przymusowych przesiedleń do Polski w jej nowych granicach, a ustęp 2 obejmuje podmiotowo wszystkich pozostałych właścicieli mienia - również tych niepowracających do kraju, w tym zamordowanych czy zaginionych w wyniku działań wojennych, gdyż przy takim rozumieniu ustępu 2 przepis ten miałby podmiotowo szerszy zakres niż ustęp 1, w tym obejmowałby on swoim zakresem także "repatriantów" z ustępu 1 i w sytuacji kiedy to, że art. 1 ust. 2 ustawy nie obejmuje właścicieli pozostawionych nieruchomości, którzy nie powrócili do Polski w jej nowych granicach dowodzą dokumenty z prac sejmowej Komisji Skarbu Państwa - druki nr 4279 z 7 lipca 2005 roku i nr 4279-A z 8 lipca 2005 r.;
c) okoliczność, iż właściciel pozostawionej - już po wybuchu wojny - nieruchomości nie mógł z własnej woli powrócić na Kresy Wschodnie mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, w sytuacji kiedy przesłanka niemożności powrotu na byłe terytorium RP dotyczy tych przypadków, w których wyjazd z byłego terytorium RP nastąpił przed wybuchem II wojny światowej, a nie w jej trakcie lub po niej, tj. sytuacji, w których daną osobę wojna nie zastała w miejscu zamieszkania na byłym terytorium RP, a więc przesłanka ta nie dotyczy przypadków, w których w danym miejscu - poza Kresami - osoba znalazła się już w wyniku wojny.
Minister zarzucił zaskarżonemu wyrokowi również naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż gdyby dokonano w zaskarżonym wyroku prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to nie doszłoby do wadliwych w ocenie tut. organu ustaleń jakoby Minister naruszył ww. przepisy prawa materialnego, a w konsekwencji nie doszłoby do zastosowania w sprawie przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., co przy braku zaistnienia innych podstaw do uchylenia zaskarżonych decyzji, prowadzić by musiało do wydania wyroku w oparciu o art. 151 p.p.s.a., tj. do oddalenia skargi.
Wobec powyższego Minister wniósł o uchylenie wyroku Sądu I instancji w całości i rozpoznanie skargi Skarżących na decyzję Ministra z [...] stycznia 2020 roku, poprzez orzeczenie o jej oddaleniu oraz o zasądzenie od Skarżących solidarnie na rzecz Ministra kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywoływanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), sprawę skierowano na posiedzenie niejawne.
W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec powyższego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
W oparciu o art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno wskazanie przesłanek kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Wskazanie podstaw kasacyjnych wymusza potrzebę konkretnego przytoczenia tych regulacji prawnych, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznając zarzuty skarżącego kasacyjnie, w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Ze skargi kasacyjnej wynika, że jej autor oparł postawione w niej zarzuty na jednej podstawie określonej w art. 174 p.p.s.a., a mianowicie naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy a to art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku art. 1 ust. 2 ustawy w powiązaniu z art. 2 pkt 1 tej ustawy a także art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (bez określenia miejsca publikacji ustawy).
Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 ustawy dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm.), ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich. W myśl natomiast art. 1 ust. 1a ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Na zasadzie zaś art. 1 ust. 2 ustawy, przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z przytoczonej zatem regulacji prawnej nie wynika by ustawodawca uzależniał potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP od faktu, by właściciel tego mienia legitymował się w stosunku do niego tytułem prawa własności na dzień 1 września 1939 r. Powyższa data występuje natomiast w art. 2 ust. 1 omawianej ustawy, w myśl którego prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.
W związku z tym należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, że data 1 września 1939 r. (po nowelizacji ustawy zabużańskiej, dokonanej ustawą nowelizacyjną z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - Dz. U. 2014 r. poz. 195), dotyczy wyłącznie wymogu by w tej dacie były właściciel mienia, które pozostawił poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, legitymował obywatelstwem polskim (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 1491/13, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1237/14, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1647/14, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1367/15, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 3694/18 i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 1655/20, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA"). Słusznie przy tym Sąd Wojewódzki podkreślił, że tego rodzaju stanowisko jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominujące.
Dodać też w tym miejscu trzeba, że – jak wyjaśnił to Naczelny Sąd Administracyjny w wyżej wskazanym wyroku z dnia 19 listopada 2021 r. (sygn. akt I OSK 1655/20, źródło CBOSA) - przepisy ustawy zabużańskiej są przepisami szczególnymi a przy tym mocno rygorystycznymi. Brak jest zatem jakiegokolwiek uzasadnienia prawnego do interpretowania ich treści w sposób jeszcze bardziej zawężający aniżeli wynika to z ich wykładni językowej. Wprawdzie zatem w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r. (sygn. akt I OPS 11/13, źródło CBOSA), w którym zostało zawarte zdanie (cyt.): "Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność ...", ale zdanie to, mając na uwadze szerszy kontekst wypowiedzi składu poszerzonego, stanowiło jedynie swego rodzaju skrót myślowy (uproszczenie), gdyż najczęściej stan faktyczny, zachodzący w postępowaniach związanych z potwierdzeniem prawa do rekompensaty zabużańskiej sprowadza się do pozostawienia majątków położonych na Kresach Wschodnich przez osoby, które były ich właścicielami przed wybuchem II Wojny Światowej, to jest przed dniem 1 września 1939 r. Celem tej wypowiedzi było bowiem zwrócenie uwagi na konieczność jednolitego traktowania wszystkich, byłych właścicieli mienia położonego w dawnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego, czy w dacie opuszczenia mienia osobom tym przysługiwał jeszcze tytuł prawny do pozostawionego majątku, czy też tytuł ten został już przez nich utracony na skutek działań władzy radzieckiej (majątek został przejęty przez kołchoz lub w inny sposób znacjonalizowany). Podejmując zatem w dniu 16 grudnia 2013 r. uchwałę o treści: "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy, skład poszerzony w uzasadnieniu uchwały zwracał przede wszystkim uwagę na obowiązek takiego interpretowania przepisów w/w ustawy, które nie będzie różnicowało w sposób arbitralny właścicieli majątków pozostawionych. Tymczasem wykładnia przepisów omawianej ustawy, przyjęta w zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, taki właśnie nosi charakter.
Z tych powodów zarzuty obrazy prawa materialnego, oparte na art. 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, należało uznać za nieusprawiedliwione.
W sprawie bezspornym jest, iż K. R. był obywatelem polskim, miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, był właścicielem nieruchomości położonej w [...], a także opuścił terytorium Polski w związku z wojną. Został on bowiem aresztowany 29 września 1939 r. i osadzony w obozie pracy w Kazachstanie, chociaż w aktach sprawy brak jest dokumentów o jego zwolnieniu. Zatem skoro poprzednik prawny skarżących został w czasie II wojny światowej aresztowany przez sowiecki aparat represji i wywieziony, wbrew swojej woli, poza przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (na teren ZSRR), a następnie zmarł, co niewątpliwie miało związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., to w stanie faktycznym niniejszej sprawy oznacza, że nie mógł on (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy) okoliczności z wojną tą związanych. Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, że aresztowanie i przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w kierunku wschodnim), co następnie skutkowało więzieniem i jego śmiercią, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę, uznał, że ten przypadek mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy. Podzielił pogląd WSA, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia przez właścicieli pozostawionego mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu na to terytorium - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne. W przypadku, np. obywateli opuszczających byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w ramach, tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było, że przesiedlają się oni na obecne terytorium Polski i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Osoby takie, mające status repatrianta, otrzymywały w ramach prawa do rekompensaty pomoc w różnej formie na zagospodarowanie się w nowym miejscu. Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski został aresztowany i wbrew swojej woli wywieziony przez sowiecki aparat represji w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zmarł na terytorium ZSRR. Tego typu osoby, bytując w bardzo trudnych warunkach (np. w gułagu lub więzieniu) często były doprowadzane do fizycznego wyniszczenia i umierały, nie mogąc powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, że zarówno Wojewoda, jak i Minister wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach związanych z II wojną światową. W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy przyjmując, że K. R. skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium Polski, to z tej przyczyny wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty nie może być uwzględniony. Organy naruszyły więc przepisy prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
W związku z tym, Sąd Wojewódzki polecił by przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokonał szczegółowej analizy wspomnianego wyżej materiału dowodowego, mając jednocześnie na uwadze ocenę prawną, zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.