I OSK 2114/22

I OSK 2114/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-10-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-11-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Kremer
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Piotr Przybysz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2071/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-03-21
Skarżony organ
Minister Rozwoju~Minister Rozwoju, Pracy i Technologii
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
art. 3 ust. 1 lit. b, art. 1 i 6 ust. 1 i 4
Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
Dz.U. 1947 nr 16 poz 62
§ 66 ust. 1, § 81 ust. 1, § 17 i § 24
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa.
Dz.U. 1928 nr 36 poz 341
art. 75 ust. 1
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) Protokolant asystent sędziego Paulina Słonecka po rozpoznaniu w dniu 8 października 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. S.A. w likwidacji w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 marca 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2071/21 w sprawie ze skargi B. S.A. w likwidacji w W. na decyzję Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 2 lipca 2021 r. nr DP-III.025.1.1.2018.JW DP-III-025-58-11-JW/21 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Finansów i Gospodarki na rzecz B. S.A. w likwidacji w W. kwotę 1240 (tysiąc dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 marca 2022 r. sygn. I SA/Wa 2071/21 oddalił skargę B. S.A. w likwidacji w Warszawie na decyzję Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 2 lipca 2021 r. nr DP-III.025.1.1.2018.JW DP-III-025-58-11-JW/21 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano, że spółka B. S.A. w likwidacji domagała się unieważnienia orzeczenia z 1948 roku o nacjonalizacji jej dawnego przedsiębiorstwa w Poznaniu. Sąd pierwszej instancji podzielił tym samym stanowisko Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii, uznając, że historyczne przejęcie majątku na własność Państwa nie nosiło znamion rażącego naruszenia prawa. Głównym przedmiotem sporu była kwestia zdolności zatrudnienia, stanowiąca podstawę nacjonalizacji na mocy ustawy z 1946 roku. Spółka argumentowała, że nie spełniała tego kryterium, ponieważ wysokie zatrudnienie (ponad 100 osób) w jej zakładzie przy ul. [...] wynikało z działalności najemcy – Wojska Polskiego, które zainstalowało tam własne maszyny i prowadziło warsztaty remontowe. Jednakże Sąd, podzielając stanowisko organu, wyjaśnił, że nacjonalizacji podlegało przedsiębiorstwo jako zorganizowana, funkcjonalna całość. Kluczowy był potencjał produkcyjny obiektu w danej lokalizacji, a nie to, kto był właścicielem poszczególnych maszyn czy kto formalnie zatrudniał pracowników. Sąd odniósł się również do pozostałych zarzutów skarżącej, takich jak rzekome wszczęcie postępowania nacjonalizacyjnego po terminie, brak w aktach protokołu zdawczo-odbiorczego czy wady formalne samego orzeczenia, w tym podpis złożony przez nieuprawnioną osobę. Wszystkie te argumenty zostały uznane za niewystarczające do podważenia decyzji po ponad 70 latach. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że postępowanie o stwierdzenie nieważności jest trybem nadzwyczajnym i wymaga wykazania oczywistych i rażących uchybień, których w tej sprawie się nie dopatrzono. W konsekwencji, skarga spółki została oddalona jako bezzasadna, co ostatecznie zamyka drogę do wzruszenia historycznej decyzji nacjonalizacyjnej w tym trybie.
Skargę kasacyjną wywiodła B. S.A. w likwidacji w Warszawie zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie:
1. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi mimo naruszenia przez Ministra Rozwoju przepisów kodeksu postępowania administracyjnego tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 8, art. 9, art. 11 k.p.a. w zw. z art. 16 § k.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez:
a) niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, że naruszeniami mającymi istotny wpływ na wynik sprawy, były zaniechania Ministra w dokonaniu oceny materiału dowodowego zebranego w postępowaniu nacjonalizacyjnym oraz brak skorygowania nieprawidłowości w zakresie postępowania dowodowego, w sytuacji gdy ustawodawca nie wprowadził zakazu prowadzenia nowych dowodów w postępowaniu nieważnościowym, co w konsekwencji skutkowało pominięciem przez Sąd I instancji faktu, że w postępowaniu nacjonalizacyjnym nie przeprowadzono kluczowych ustaleń z punktu widzenia orzeczenia nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa;
b) niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, że naruszeniami mającymi istotny wpływ na wynik sprawy, były działania organu nadzoru w zakresie postępowania dowodowego, poprzez brak odwołania się przez Ministra do aktualnie dostępnych źródeł i środków dowodowych, w sytuacji gdy organ nadzoru, prowadzący postępowanie nieważnościowe, zobligowany jest do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego i dokonania oceny czy dana okoliczność została udowodniona i gdy rozstrzygnięcie organu nadzoru musi opierać się na ocenie zebranego materiału dowodowego, a nie na domniemaniach, co w konsekwencji skutkowało brakiem ustalenia czy to Spółka B. przekroczyła potrzebną do nacjonalizacji normę zatrudnienia, i to w sytuacji gdy to przedsiębiorstwo zorganizowane przez Wojsko Polskie zatrudniało ponad 100 pracowników;
c) pominięcie przy wyrokowaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie istotnych uchybień postępowania wyjaśniającego, będącego podstawą wydania orzeczenia nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Sp. Akc., które to uchybienia polegały na wydaniu w/w decyzji w oparciu o brak jakichkolwiek ustaleń faktycznych dotyczących normy zatrudnienia na datę wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, gdyż uzasadnienie decyzji zawiera twierdzenia przypuszczające odnośnie zdolności zatrudnienia na dzień 5 lutego 1946 roku, bez powołania się na jakiekolwiek rzeczywiste dowody, co w konsekwencji skutkowało wadliwym ustaleniem stanu faktycznego, na którym oparta została decyzja z dnia 24 maja 1948 r.;
d) niewłaściwe ich zastosowanie i zaniechanie przez Sąd I instancji wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz oddalenie skargi, poprzez zupełnie dowolne przyjęcie, że wystarczające jest w kontekście kryterium zdolności zatrudnienia odwołanie się przez Ministra do dokumentów archiwalnych, w tym błędne ustalenie, że sporządzony przez spółkę na dzień 24 lipca 1945 r. spis maszyn, narzędzi i urządzeń warsztatowych, bilans spółki, formularz z danymi dotyczącymi stanu zatrudnienia czy wykaz wytwórni i warsztatów w zarządzie wojskowym mogą świadczyć o zdolności zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie powyżej 100 pracowników produkcyjnych na jedną zmianę w dacie 5 lutego 1946 r., w sytuacji gdy dla ustalenia zdolności zatrudniania pracowników potrzebna jest specjalistyczna wiedza związana ze znajomością technologii i organizacji produkcji w danego rodzaju przedsiębiorstwie, zaś w realiach niniejszej sprawy wiedza ta musi mieć przy tym walor historyczny, albowiem dotyczy stanu sprzed kilkudziesięciu lat, co w konsekwencji skutkowało brakiem wykazania spełnienia obiektywnego stanu rzeczy w kwestii zdolności zatrudnienia, a tym samym wadliwym ustaleniem stanu faktycznego, na którym oparta została zaskarżona decyzja z dnia 24 maja 1948 r.;
e) pominięciu przez Sąd podnoszonych zarzutów dotyczących niezbadania przez organ orzekający w postępowaniu nieważnościowym w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, w szczególności nie przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego mimo zachodzących w sprawie wątpliwości co do rzetelności i prawidłowości dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych co do zdolności przedmiotowego przedsiębiorstwa do zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę tym bardziej, iż zgromadzona w sprawie dokumentacja archiwalna, nie pozwalała na jednoznaczne stwierdzenie, czy w chwili wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie wynosiła ponad 100 osób i w sytuacji gdy organ nadzoru, prowadzący postępowanie nieważnościowe, zobligowany jest do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego i dokonania oceny czy dana okoliczność zastała udowodniona, zaś postępowanie nieważnościowe nie wyklucza prowadzenia innych dowodów niż zgromadzone w postępowaniu zwykłym, wobec czego Minister nie podjął wszelkich czynności niezbędnych dla wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, zaniechał przeprowadzenia obiektywnego postępowania dowodowego w celu wyjaśnienia wątpliwości co do okoliczności faktycznych dotyczących orzeczenia nacjonalizacyjnego;
f) niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, że naruszeniami mającymi istotny wpływ na wynik sprawy był brak przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego (brak analizy) w zakresie ustalenia czy przedmiotowe przedsiębiorstwo skarżącej było zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników i czy w lutym 1946 r. stan budynków, maszyn i urządzeń należących do skarżącej umożliwiał produkcję przy wykorzystaniu na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników;
g) pominięcie przy wyrokowaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że organ administracji nie rozpatrzył w sposób odpowiedni całego materiału dowodowego pod kątem ustalenia, czy orzeczenie nacjonalizacyjne jest dotknięte wadą nieważności z powodu jego wydania z rażącym naruszeniem prawa;
a wszystkie te naruszenia w konsekwencji skutkowały pominięciem przez Sąd I instancji faktu, że nie zostało ustalone kto przekroczył w/w normę zatrudnienia oraz tego, że w postępowaniu nacjonalizacyjnym nie przeprowadzono kluczowych ustaleń z punktu widzenia istnienia przesłanek do wydania orzeczenia nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, co dalej w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego oddalenia skargi wskutek niedostrzeżenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że organ odwoławczy przedwcześnie odmówił stwierdzenia nieważności nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r.;
2. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.: art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez nieuprawnione przyjęcie, że decyzja nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r. nie była dotknięta wadami, mimo że wydana została z rażącym naruszeniem prawa, w sytuacji gdy nie ustalono zdolności spółki B. do zatrudnienia ponad 100 pracowników na jedną zmianę, a tym samym upaństwowienie spółki nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.;
3. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (dalej też jako: "ustawa nacjonalizacyjna") w zw. z § 1 A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (dalej też jako: "rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r.") poprzez błędną wykładnię i uznanie, że zdolność zatrudnienia należy ustalić w oparciu o składniki mienia wprowadzone na nieruchomość Spółki przez Wojsko Polskie - Jednostkę Wojskową nr [...], w sytuacji gdy zdolność zatrudnienia powinna dotyczyć przedsiębiorstwa znacjonalizowanego, nie zaś podmiotu trzeciego - jak w niniejszej sprawie najemcy powierzchni (bez urządzeń) należących do skarżącej kasacyjnie;
4. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 3 ust. 1 lit. B w zw. z art. 1 i 6 ust. 1 i 4 ustawy nacjonalizacyjnej w zw. z § 71-75 i 75a rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa w zw. z art. 40 kodeksu handlowego poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że doszło do prawidłowej nacjonalizacji przedsiębiorstwa skarżącej w sytuacji, gdy znacjonalizowana nieruchomość w miesiącu lutym 1946 roku została oddana w najem podmiotowi trzeciemu i gdy brak w aktach sprawy protokołu zdawczo-odbiorczego określającego zakres nacjonalizacji, co stanowi samodzielną przesłankę do stwierdzenia nieważności zaskarżonego orzeczenia, skoro tego rodzaju orzeczenie było niezbędne dla prawidłowego toku postępowania racjonalizującego i gdy pozbawiono właściciela wywłaszczonego przedsiębiorstwa jedynej możliwości wniesienia formalnych zarzutów i skarg w powyższym zakresie;
5. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: § 45 rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że doszło do prawidłowego wykonania nacjonalizacji, w sytuacji gdy skład Wojewódzkiej Komisji w Poznaniu nie był zgodny z przepisami prawa;
6. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 3 ust. 1 i art. 78 ustawy konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia 1935 r. poprzez brak uznania nielegalności podstawy prawnej orzeczenia nr 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r.;
7. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 10 i art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej poprzez błędną wykładnię i brak uznania nielegalności podpisania zaskarżonej decyzji przez podsekretarza stanu w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, w sytuacji gdy żadna norma nie przewidywała przenoszenia prerogatywy Ministra na podmiot niekonstytucyjny tj. pracownika, podsekretarza stanu ministerstwa i umożliwiania wykonywania czynności należących do Ministra w trybie "zastępstwa", a tym bardziej nie można uznać, że wydanie takiego orzeczenia mogło nastąpić przez osobę będącą z właściwym ministrem w podległości służbowej czy też podporządkowanej hierarchicznie;
8. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej poprzez błędną wykładnię i uznanie, że dzień wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego nie jest w orzecznictwie pojmowany jednolicie, w sytuacji gdy wedle orzeczeń NSA datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego wobec przedsiębiorstwa na podstawie przepisów art. 2 i art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej jest data ogłoszenia w dzienniku urzędowym województwa wykazu przedsiębiorstw przechodzących na rzecz Państwa lub innych osób prawnych prawa publicznego oraz przejmowanych na własność Państwa, co w niniejszej sprawie nastąpiło w Poznańskim Dzienniku Wojewódzkim Nr 11 poz. 118 z dnia 31 marca 1947 r., a więc po dacie określonej w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej i w sytuacji gdy sam ustawodawca przywiązywał dużą wagę do tej daty o czym świadczy użycie sformułowania "tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa".
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji; ewentualnie w przypadku uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, iż istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, stosownie do art. 188 p.p.s.a. wniesiono o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w całości i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny. Na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. wniesiono o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kasacyjnie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych prawem. Skarżąca kasacyjnie wniosła o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie.
Minister Rozwoju i Technologii w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie w całości. W swoim stanowisku Minister podkreślił, że wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego jest prawidłowy, a zarzuty spółki niezasadne.
Prokurator Okręgowy w Poznaniu również wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. W swojej odpowiedzi Prokurator zgodził się z argumentacją Ministra i wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, akcentując potrzebę ochrony pewności obrotu prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Analiza przywołanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są zasadne.
Skarga kasacyjna opiera się na obu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a. czyli zarzuca zarówno naruszenie przepisów postępowania, jak i naruszenie prawa materialnego.
Zarzuty naruszenia przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) koncentrują się na oddaleniu skargi przez Sąd pierwszej instancji, mimo że Minister Rozwoju (w postępowaniu o stwierdzenie nieważności) oraz organ wydający decyzję nacjonalizacyjną (w 1948 r.) rażąco naruszyły przepisy proceduralne. Akcentuje się niewłaściwą kontrolę i błędy w postępowaniu dowodowym (pkt 1 lit. a, b, d, e, g skargi kasacyjnej); ignorowanie braku ustaleń faktycznych w decyzji z 1948 r. (pkt 1 lit. c, f skargi kasacyjnej); brak ustalenia podmiotu przekraczającego normę zatrudnienia (pkt 1 lit. b oraz konkluzja pkt 1 skargi kasacyjnej); a w konsekwencji bezzasadne oddalenie skargi (pkt 2 skargi kasacyjnej).
Formułując zarzuty naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) skarga kasacyjna podnosi, że Sąd pierwszej instancji błędnie zastosował, jak i zinterpretował konkretne przepisy prawa materialnego. Zarzucono błędną wykładnię pojęcia "zdolność zatrudnienia" (art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej) – pkt 3 skargi kasacyjnej; niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 3, 1, 6 ustawy nacjonalizacyjnej) - pkt 4 skargi kasacyjnej; Nieprawidłowy skład organu orzekającego – pkt 5 skargi kasacyjnej; nielegalność podstawy prawnej orzeczenia Nr. 30 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 24 maja 1948 r. – pkt 6 skargi kasacyjnej; podpisanie Orzeczenia przez osobę nieuprawnioną – pkt 7 skargi kasacyjnej oraz przekroczenie terminu wszczęcia postępowania – pkt 8 skargi kasacyjnej.
Na wstępie odnieść należy się do nie w pełni prawidłowo sformułowanych zarzutów, jednak dobitnie wyrażających stanowisko o wydaniu Orzeczenia Nr. 30 Ministra Przemysłu i Handlu bez legalnej podstawy prawnej z uwagi na fakt, że jak akcentuje autor skargi kasacyjnej, żadne postanowienie ustawy zasadniczej i to zarówno Konstytucji Kwietniowej, jak i Konstytucji Marcowej nie przewidywało takiego organu i trybu jego powołania i procesowania, jakim była Krajowa Rada Narodowa. W tym też kontekście wskazać trzeba, że niezależnie od wad konstrukcyjnych, skarga kasacyjna nie mogła przynieść w omawianym zakresie pożądanych rezultatów, bowiem jednoznaczne stanowisko w tej kwestii wyrażał już Trybunał Konstytucyjny wskazując, że sprawa legalności działania władz państwowych narzuconych Polsce w 1944 r. należy dziś do sfery ocen historycznych i politycznych. Oceny te nie mogą być przenoszone bezpośrednio na sferę ukształtowanych wówczas stosunków prawnych. Brak konstytucyjnoprawnej legitymacji takich organów jak PKWN, KRN, Rząd Tymczasowy, a także wątpliwa legitymacja później istniejących organów, nie może nieść konsekwencji w postaci ignorowania faktu, że efektywnie wykonywały one władzę państwową. Akty normatywne tych organów były podstawą rozstrzygnięć indywidualnych, które m.in. ukształtowały strukturę własnościową w obszarze własności rolnej, a także stosunki prawne w innych dziedzinach życia społecznego. Upływ czasu, który z punktu widzenia prawa nie jest zjawiskiem obojętnym, nadał tym stosunkom trwałość i dziś są one podstawą ekonomicznej i społecznej egzystencji znacznej części społeczeństwa polskiego (por. postanowienie TK z dnia 28 listopada 2001 r. sygn. SK 5/01, postanowienie TK z dnia 13 marca 2013 r. sygn. 38/12, por. również uchwałę SN z dnia 15 grudnia 2017 r. sygn. III CZP 86/17). Z tych też przyczyn oczekiwanego efektu przynieść nie mogły zarzuty sformułowane w pkt 5 i 6 skargi kasacyjnej.
Nie ma też racji autor skargi kasacyjnej argumentując, że stwierdzany współcześnie brak dokumentu w oparciu, o który doszło do podpisania przez podsekretarza stanu w zastępstwie Ministra Przemysłu i Handlu Orzeczenia Nr. 30 dowodzi wydania tego aktu z rażącym naruszeniem prawa. Rację w tym kontekście ma Prokurator zauważając, że przepis § 66 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. z 1947 r. Nr 16, poz. 62 – dalej również jako: "rozporządzenie z 1947 r.") wymieniając obligatoryjne elementy składowe orzeczenia ministra nie wskazuje podpisu. Przepisy rozporządzenia o postępowaniu administracyjnym znajdowały natomiast w postępowaniu przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa odpowiednie zastosowanie, w zakresie wytyczonym przez § 81 ust. 1 rozporządzenia z 1947 r. Z kolei przepis art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz.U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341) nie był wymieniony wśród przepisów znajdujących odpowiednie zastosowanie. Zgodzić się natomiast trzeba, że brak indywidualnego upoważnienia w aktach sprawy po 70 latach od zakończenia postępowania nacjonalizacyjnego nie dowodzi zaistnienia kwalifikowanej wady Orzeczenia Nr.30. Z tych też przyczyn oczekiwanego efektu przynieść nie mógł zarzut sformułowany w pkt 7 skargi kasacyjnej.
Zasadnie natomiast skarga kasacyjna zarzuca, że w sprawie doszło do naruszenia prawa w zakresie dotyczącym wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego (pkt 8 skargi kasacyjnej). Przede wszystkim, swojej oceny w tym zakresie nie przedstawił w istocie Sąd pierwszej instancji, który odnosząc się do naruszenia przepisu art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, powołał się na rozbieżność dotyczącą wykładni tego przepisu. Sąd pierwszej instancji nie wziął jednak pod uwagę konkretnych okoliczności rozpatrywanej sprawy, a przede wszystkim tego, w czym skarżąca kasacyjnie upatruje zasadności podnoszonego zarzutu. Stanowisko Spółki nie stanowi polemiki z jedną z przyjmowanych interpretacji przepisu art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Skarga kasacyjna stoi na stanowisku, że niezależnie od tego jaką wykładnię zastosować wniosek będzie ten sam, a mianowicie, że w sprawie nie doszło do wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego z zachowaniem stosownego terminu. Rację ma Sąd pierwszej instancji, że w kwestii daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego prowadzonego na podstawie przepisów art. 2 i art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, Sąd Najwyższy w wyroku z 8 marca 2001 r., sygn. akt III RN 176/00, przyjął, iż datą tą jest data ogłoszenia w dzienniku urzędowym województwa wykazu przedsiębiorstw przechodzących na rzecz Państwa lub innych osób prawnych prawa publicznego oraz przejmowanych na własność Państwa (§ 17 i § 24 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa). Skarga kasacyjna akcentuje, że w rozpatrywanym przypadku ogłoszenie o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa skarżącej nastąpiło w Poznańskim Dzienniku Wojewódzkim Nr 11 poz. 118 z dnia 31 marca 1947 r. Wszczęcie postępowania nacjonalizacyjnego nastąpiło więc po dacie określonej w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Sąd pierwszej instancji wskazuje również na drugie stanowisko opierające się na przyjęciu, że przepisy "wszczęcie postępowania" łączyły z datą złożenia wniosku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1664/07). W toku postępowania dotyczącego B. powołano się na pismo Jednostki Wojskowej [...] Wojska Polskiego z 13 marca 1947 r., a także protokół z do skuteczności tych działań w kontekście wszczęcia postępowania. Nie zajęto stanowiska, co do tego czy materiał dowodowy pozwala zanegować, iż Spółka dowiedziała się jeszcze przed ogłoszeniem w dzienniku urzędowym województwa wykazu przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, że w stosunku do niej zostały podjęte czynności w toku postępowania nacjonalizacyjnego. Jakkolwiek, zatem zgodzić należy się z Sądem pierwszej instancji, że spór co do wykładni przepisu prawa materialnego nie może stanowić przesłanki do stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji, to w rozpatrywanym przypadku nie tego dotyczy zarzut naruszenia art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej i nie z tej przyczyny ochrony prawnej poszukiwała skarżąca kasacyjnie.
Zasadnie również skarga kasacyjna podnosi, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy (pkt 1 skargi kasacyjnej). Rolą organu w toku postępowania administracyjnego jest: podjęcie czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) oraz udokumentowanie poczynionych ustaleń w aktach sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.). Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 k.p.a. wymaga wykazania, że uchybiono zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego. Dokumentacja akt niniejszej sprawy wskazuje, że nietrafnie Sąd pierwszej instancji ocenił, że organ prowadzący postępowanie tym standardom sprostał. Należy zwrócić uwagę, że ocenę o zdolności zatrudnienia Minister oparł m.in. na sporządzonym w dniu 24 lipca 1945 r. spisie maszyn, narzędzi i urządzeń warsztatowych. Działanie to literalnie zaaprobował Sąd pierwszej instancji. Tymczasem, sporządzony dnia 24 lipca 1945 r. Kwestionariusz dotyczył rejestracji szkód wojennych Przedsiębiorstwa polskiego [...] położonego przy ul. [...] oraz przy ul. [...] w Poznaniu. Dokument ten zawiera informacje o poniesionych (na skutek okupacji niemieckiej, a następnie zajęcia przez wojska radzieckie) szkodach w: urządzeniach, maszynach, instalacjach, ruchomościach (które oszacowano na 95%) oraz fabrykatach, surowcach, towarach (które ustalono w wysokości 100%). Ocena materiału dowodowego zaaprobowana przez Sąd pierwszej instancji pomija również "Zarzuty" kierowane do Wojewódzkiej Komisji dla spraw upaństwowienia przedsiębiorstw, w których podano, że "przy ul. [...] zakładu przemysłowego F-my [...] nie ma. Znajdująca się tam nieruchomość składająca się z budynku i placu, zajmowana jest przez Wojsko Polskie, które zainstalowało tam w 100% swoje urządzenia (...).". Również w uzasadnieniu postanowienia z dnia 7 czerwca 1947 r. znajduje się stanowisko, że okoliczność, "iż Wojsko Polskie objęło jedynie puste budynki przedsiębiorstwa i wprowadzając do nich nowe maszyny i urządzenia urządziło nowe przedsiębiorstwo, które nie ma nic wspólnego z dawnym przedsiębiorstwem "[...]" – jest z punktu widzenia prawnego nieistotna". Jednocześnie, nie ma wątpliwości, że nieruchomość przy ul. [...] została oddana w najem "na cele wojskowe". To wszystko wskazuje, że materiał dowodowy nie został oceniony z uwzględnieniem jego całokształtu.
W konsekwencji, zasadnie skarga kasacyjna podnosi, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 151 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (dalej też jako: "ustawa nacjonalizacyjna") w zw. z § 1 A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (pkt. 2 - 4 skargi kasacyjnej). Do istoty nacjonalizacji należało zapewnienie Państwu własności przedsiębiorstw o znaczącym potencjale produkcyjnym. W przypadku przedsiębiorstw, o których mowa w art. 3 ust. 1 pkt B ustawy nacjonalizacyjnej, potencjał ten miał być oceniany według ustawowo uregulowanego kryterium zdolności zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę. Zasadniczym celem przejęcia przedsiębiorstw na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej nie było odebranie majątku, ale przede wszystkim to, aby przejęte przedsiębiorstwa dalej funkcjonowały, z tym że w zarządzie Państwa albo samorządu terytorialnego lub spółdzielni, ponieważ przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie art. 2 lub art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, przechodziły na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w celu ich dalszego prowadzenia (art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej). Z tych względów użyte w ustawie nacjonalizacyjnej określenia "przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa" (art. 2 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej) i "przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa" (art. 3 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej) wyraźnie wskazują, iż dotyczy to nie przejęcia na własność Państwa określonego majątku określonych podmiotów, ale przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstw jako takich w celu dalszego ich funkcjonowania w zarządzie Państwa albo samorządu terytorialnego lub spółdzielni (por. uchwała NSA z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. I OPS 2/07). Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał wykładni przepisów ustawy nacjonalizacyjnej, rozszerzając ich zastosowanie na stan faktyczny, który nie mieścił się w typowych ramach przewidzianych przez prawodawcę. Sąd pierwszej instancji zaakceptował przejęcie przedsiębiorstwa, które jak wskazuje materiał dowody, samo w sobie nie osiągało wymaganej skali zatrudnienia (ani celu ustawy nacjonalizacyjnej), lecz spełniło kryterium szacowane wyłącznie w oparciu o działania i wyposażenie podmiotu trzeciego (wojska). Taka interpretacja art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z 1946 r. stanowi błędne zastosowanie prawa materialnego do ustalonego (choć spornego) stanu faktycznego. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że de facto upaństwowiono mienie prywatne na podstawie potencjału stworzonego przez państwo, co rodzi poważne wątpliwości co do zgodności zarówno z literalnym brzmieniem, jak i celem ustawy. Pewne istotne aspekty pominięto, a inne zinterpretowano w sposób arbitralny (np. zaliczając "obcy" potencjał do przedsiębiorstwa prywatnego). Uzasadnienie zaskarżonego wyroku wskazuje na uchybienia w ocenie i wykorzystaniu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Po pierwsze, Sąd pierwszej instancji oparł się selektywnie na dowodach potwierdzających tezę o legalności decyzji, ignorując inne dowody. Ocena materiału dowodowego dostępnego w sprawie (nawet po upływie 70 lat) musi uwzględniać kontekst danej sprawy. W badanym przypadku nie bez znaczenia dla oceny wartości dowodowej zachowanej dokumentacji pozostaje brak protokołu zdawczo-odbiorczego. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie przypisał tej okoliczności adekwatnego znaczenia. Przecież z zebranego materiału dowodowego nie wynika w jaki sposób w sprawie ustalono zakres przejętego majątku. Tymczasem, skarżąca Spółka, powołując się na konkretne dokumenty argumentowała, że przypisywany jej potencjał produkcyjny w dacie 5 lutego 1946 r. został ustalony na podstawie niedotyczących jej substancji, co doprowadziło do utrzymania decyzji w oparciu o potencjalnie wadliwy lub niekompletny stan faktyczny. Sąd pierwszej instancji nie dostrzegł potrzeby podjęcia próby weryfikacji, czy archiwalne dane o zatrudnieniu (170 osób) rzeczywiście odnosiły się do przedsiębiorstwa skarżącej, ale zaaprobował dokument w postaci "Wykazu warsztatów podlegających upaństwowieniu", nie zważając na kontekst powstania tego wykazu (sporządzonego przez wojsko, które samo było zaangażowane w przejmowanie zakładu). Wojewódzki Sąd Administracyjny nie rozstrzygnął rozbieżności między różnymi dowodami: z jednej strony zeznania i wykazy wojskowe świadczące o dużym zakładzie na ul. [...], z drugiej – dokumenty wskazujące, że B. utraciło swoje maszyny i prowadziło działalność w mniejszej skali. Tych sprzeczności dowodowych Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił, podzielając stanowisko organu bez własnej, niezależnej oceny dowodów. Oparł się na dokumentach w sposób selektywny, ignorując sprzeczności. W świetle powyższego, stanowisko Ministra zaaprobowane przez Sąd pierwszej instancji, co do tego, że w sprawie nie miało miejsca rażące naruszenie prawa, oceniać należało jako co najmniej przedwczesne.
W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 193 p.p.s.a orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznał skargę uchylając zaskarżoną decyzję.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a.
Wobec tego, że w wyniku uwzględnienia skargi organ będzie ponownie rozpoznawał sprawę, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie uwzględnienie regulacji art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1491) i weryfikacja okoliczności sprawy w kontekście zaistnienia przesłanek umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności Orzeczenia Nr. 30 Ministra Przemysłu i Handlu z 24 maja 1948 r. Organ weźmie pod uwagę, że względy pewności prawa i bezpieczeństwa prawnego wymagają potwierdzenia "umorzenia postępowania z mocy prawa" stosownym aktem.