I OSK 2112/24

I OSK 2112/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-11-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Karol Kiczka /przewodniczący/
Krzysztof Sobieralski
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 1540/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2024-03-06
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1, art. 17 ust 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 marca 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1540/23 w sprawie ze skargi E. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 lipca 2023 r., znak: SKO-NP-4115-18/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy N. z dnia 20 grudnia 2022 r. znak: GOPS-5222-51/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu ma rzecz E. H. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 6 marca 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1540/23 oddalił skargę E. H. (zwanej dalej "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. (zwanego dalej "Kolegium") z dnia 19 lipca 2023 r. znak: SKO-NP-4115-18/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu wyroku wskazano, że czynności wykonywane przez skarżącą w ramach opieki nad niezdolnym do samodzielnej egzystencji mężem – C. H. nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące z członkami rodziny. Sąd pierwszej instancji uznał zaskarżoną decyzję za zgodną z prawem, podzielając argumentację organu odwoławczego, który – korygując błędne stanowisko organu pierwszej instancji oparte na niekonstytucyjnym kryterium wieku powstania niepełnosprawności – wskazał na brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją skarżącej z pracy a koniecznością sprawowania opieki. W ocenie Sądu pierwszej instancji ustalony stan faktyczny, w tym zakres czynności opiekuńczych takich jak prowadzenie gospodarstwa domowego, podawanie leków czy pomoc w higienie, nie wymaga od skarżącej całkowitej dyspozycyjności uniemożliwiającej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżąca przez wiele lat (od wypadku męża w 2013 r. do 2022 r.) łączyła opiekę z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a rezygnacja z tej działalności nastąpiła mimo braku pogorszenia się stanu zdrowia podopiecznego. Zważywszy na elastyczny charakter pracy rolnika, która pozwala na dostosowanie rytmu dnia do potrzeb osoby niepełnosprawnej, Sąd pierwszej instancji uznał, że w sprawie nie zachodzi przesłanka wymuszająca rezygnację z pracy zarobkowej, co jest warunkiem koniecznym do przyznania wnioskowanego świadczenia, mającego charakter subsydiarny i rekompensujący utracony dochód jedynie w sytuacjach, gdy opieka wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca, zarzucając Sądowi pierwszej instancji:
I. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi i uznanie, że organy prawidłowo zgromadziły materiał dowodowy i dokonały jego oceny i to, że skarżąca powinna wykazać, że nie ma możliwości pracy w gospodarstwie rolnym w najmniejszym nawet zakresie oraz że wyczerpała wszelkie możliwości zapewnienia opieki mężowi, w tym że nie ma możliwości współdziałania z dziećmi, zatrudnienia opiekuna, skorzystania z usług opiekuńczych, co stanowiło naruszenie przez organy obu instancji przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a.
II. naruszeniem prawa materialnego polegającego na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023r. poz. 390) w brzmieniu obowiązującym w dacie zaskarżonej decyzji administracyjnej, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 "a" ppsa poprzez przyjęcie, że opieka nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji winna być sprawowana całodobowo i permanentnie dla uznania, że zachodzi przeszkoda dla podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się stosownym orzeczeniem podczas gdy opieka, o jakiem mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest uzależniona od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki, ma korespondować ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności, a zatem ma to być opieka długotrwała i stała.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi poprzez uchylenie wydanych w sprawie decyzji organów obydwu instancji, względnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od Kolegium na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania sądowego według norm prawem przepisanych. Zrzeczono się rozprawy. Na podstawie przepisu art. 106 § 3 p.p.s.a. wniesiono o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii pisemnej specjalisty neurologa T. Ł., biegłego z zakresu neurologii przy Sądzie Okręgowym w Warszawie z dnia 3 listopada 2023 r. celem wykazania pogorszenia się zdrowia męża skarżącej w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia, tj. we wrześniu 2022 r. w związku ze złamaniem nasady kości udowej prawej oraz urazy kończyny górnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do sformułowanego w skardze kasacyjnej wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii pisemnej biegłego z zakresu neurologii załączonej do skargi kasacyjnej należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 106 § 5 p.p.s.a., do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 243² k.p.c., dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego postanowienia, pomijając dowód z takiego dokumentu, sąd wydaje postanowienie. W związku tym dokument załączony do skargi kasacyjnej stał się materiałem sprawy bez potrzeby wydawania w tym zakresie odrębnego postanowienia.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy skarżąca, E. H., spełnia warunki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, C. H. Zasadniczy spór dotyczy oceny, czy zakres i charakter opieki świadczonej przez skarżącą jest na tyle wymagający, że uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co stanowi kluczową przesłankę do przyznania świadczenia.
Rozpoznając skargę kasacyjną, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadny zarzut naruszenia prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 – dalej jako: "k.p.a."). Zdaniem skarżącej kasacyjnie Sąd pierwszej instancji, aprobując stanowisko Kolegium, nie dokonał wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie poszanowania przez organy administracji zasady prawdy obiektywnej i swobodnej oceny dowodów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut ten jest w pełni uzasadniony. Sąd pierwszej instancji, bezkrytycznie akceptując ocenę organu odwoławczego, pominął kluczowe ustalenia faktyczne, które w sposób jednoznaczny wskazują na stały i intensywny charakter sprawowanej przez skarżącą opieki. Należy podkreślić, że Sąd pierwszej instancji niesłusznie pominął fakt, że Wójt Gminy N., który jako organ pierwszej instancji posiadał najszerszą wiedzę o sytuacji rodziny skarżącej ustalił, że C. H. wymaga stałej opieki w codziennym funkcjonowaniu oraz dyspozycyjności swojej żony E. H. . Zdaniem Wójta mąż skarżącej potrzebuje codziennej pielęgnacji i rehabilitacji domowej oraz pomocy żony we wszystkich czynnościach życiowych dnia codziennego. Główną przyczyną odmownego załatwienia wniosku skarżącej przez Wójta Gminy N. był brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Pomimo, że w toku postępowania administracyjnego ustalono, że od 2013 r. mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, bowiem w wyniku wypadku w pracy doznał urazu kręgosłupa, co skutkowało porażeniem kończyn dolnych i koniecznością poruszania się na wózku inwalidzkim, a z biegiem lat jego stan uległ pogorszeniu, Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do tych okoliczności w sposób adekwatny. Z akt sprawy wynika również, że skarżąca udzielała mężowi stałej pomocy nie tylko przy ubieraniu, rozbieraniu, pielęgnacji i bieżącej higienie, ale również codziennie podawała mu zastrzyki i cewnikowała. Jak wynika ponadto z uzasadnienia skargi kasacyjnej, z racji zaburzeń zwieraczowych wymagających cewnikowania i używania worka stomijnego C. H. cierpi na częste zapalenia pęcherza, a w obecnej chwili czeka na kwalifikację do operacji urologicznej związanej z uszkodzeniem układu moczowego w konsekwencji cewnikowania. Z kolei złamanie kręgosłupa i związana z tym przymusowa pozycja siedzącą lub leżąca wpływa niekorzystnie na inne organy, prowadząc do ich postępującej degradacji. Kolejne ograniczenia ruchowe i osłabienie zdolności motorycznych czyniły zasadnym zwiększenie zakresu opieki przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem. Słusznie zaakcentowano tym samym w skardze kasacyjnej specyfikę sytuacji zdrowotnej C. H. wskazując, że jego stan zdrowia jako osoby z całkowitym niedowładem kończyn ulega stopniowemu pogorszeniu znacznie szybciej i w większym zakresie niż u osoby w pełni sprawnej.
Naczelny Sąd Administracyjny za zasadny uznał także zarzut naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zaskarżony wyrok zaaprobował wadliwe zastosowanie tego przepisu, przyjmując, że czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą nie uniemożliwią wykonywania przez nią jakiejkolwiek pracy, zwłaszcza tak specyficznej, jaka jest praca we własnym gospodarstwie rolnym, z której zrezygnowała. W niniejszej sprawie, jak wskazano powyżej, ustalenia faktyczne, w szczególności te poczynione na etapie postępowania administracyjnego, świadczą o tym, że opieka nad mężem skarżącej ma charakter stały i długotrwały. Jest to opieka, która wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, w tym w gospodarstwie rolnym. Sprawowanie opieki nad osobą, która nie jest w stanie samodzielnie wykonywać podstawowych czynności higienicznych, czy poruszać się wymaga stałej gotowości do udzielenia pomocy. W rozpatrywanym stanie faktycznym czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą angażują znaczną część dnia i nie mogą być wykonywane "przed" lub "po" pracy, co błędnie założyło Kolegium i zaaprobował Sąd pierwszej instancji. Udokumentowany zakres czynności opiekuńczych wyklucza podjęcie zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, co potwierdza istnienie bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Trafnie też wskazuje skarga kasacyjna, że ustawa o świadczeniach rodzinnych wśród przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie zawierała uregulowania, które uzależniałoby pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie tego świadczenia, od uprzedniego ustalenia, czy wyczerpano instytucjonalne formy sprawowania opieki lub współdziałania członków rodziny.
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i - uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona - skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 188 p.p.s.a., rozpoznając skargę. Wobec tego, wydane w sprawie decyzje organu I i II instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
W ponownie prowadzonym postępowaniu, organy podejmą rozstrzygnięcie uwzględniające fakt, że w sprawie ziściły się pozytywne przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a.