I OSK 2092/22

Naczelny Sąd Administracyjny2023-12-28
NSAAdministracyjneWysokansa
świadczenie pielęgnacyjneustawa o świadczeniach rodzinnychopieka nad niepełnosprawnymstopień niepełnosprawnościwykładnia prawaNSAuchwała NSAprawo materialneprawo procesowe

NSA uchylił wyrok WSA i oddalił skargę na odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że kluczowy przepis należy interpretować literalnie.

Sprawa dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi sprawującemu opiekę nad matką. Kluczową kwestią była interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek ma znaczny stopień niepełnosprawności. WSA uznał, że można odejść od literalnej wykładni, biorąc pod uwagę stan zdrowia męża matki. NSA uchylił ten wyrok, opierając się na uchwale siedmiu sędziów NSA, która potwierdziła konieczność literalnej interpretacji przepisu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego K. D. z tytułu opieki nad matką. WSA uznał, że mimo iż matka pozostawała w związku małżeńskim, a jej mąż nie miał orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, można było odstąpić od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd powołał się na wykładnię systemową, celowościową oraz zasady konstytucyjne, wskazując, że stan zdrowia męża uniemożliwiał mu sprawowanie opieki. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną SKO, uchylił wyrok WSA. NSA oparł swoje rozstrzygnięcie na uchwale składu siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22), która jednoznacznie stwierdziła, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr (innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu) jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. NSA uznał, że wykładnia WSA była błędna, a literalne brzmienie przepisu wyklucza przyznanie świadczenia w sytuacji, gdy współmałżonek nie posiada wymaganego orzeczenia, niezależnie od faktycznej możliwości sprawowania opieki. W konsekwencji NSA uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę, uznając, że decyzje organów administracji były prawidłowe.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w takiej sytuacji, ponieważ przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy interpretować literalnie.

Uzasadnienie

NSA oparł się na uchwale składu siedmiu sędziów NSA, która potwierdziła konieczność literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, co oznacza, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności u współmałżonka osoby wymagającej opieki stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia, niezależnie od faktycznej możliwości sprawowania opieki.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (15)

Główne

uśr art. 17 § 5 pkt 2 lit. a

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Przepis należy interpretować literalnie; świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pomocnicze

uśr art. 17 § 1

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

uśr art. 17 § 1a

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

ppsa art. 145 § 1 pkt 1 lit. a

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 3 § 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 134 § 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 151

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 188

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 193

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 207 § 2

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 183 § 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 182 § 2

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 269 § 1

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

k.r.o.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

k.p.a.

Kodeks postępowania administracyjnego

Argumenty

Skuteczne argumenty

Zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że możliwym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu osoby, nad którą jest sprawowana opieka, w sytuacji, gdy osoba ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odrzucone argumenty

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w tym art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 3 § 1 ppsa, art. 134 § 1 ppsa, art. 151 ppsa w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 uśr.

Godne uwagi sformułowania

W świetle powyższej uchwały prawidłowa jest ta wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, która nie prowadzi do rozszerzenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o sytuacje w których współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to zarazem, że faktyczna niemożliwość sprawowania opieki przez małżonka nie eliminuje przesłanki negatywnej o której mowa w ww. przepisie i okoliczność ta nie ma znaczenia w sprawie.

Skład orzekający

Marek Stojanowski

przewodniczący sprawozdawca

Marian Wolanin

sędzia

Jakub Zieliński

sędzia del. WSA

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w kontekście przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych, zwłaszcza w sytuacjach gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie posiada wymaganego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności."

Ograniczenia: Orzeczenie opiera się na uchwale siedmiu sędziów NSA, co nadaje mu dużą moc wiążącą. Dotyczy konkretnego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy powszechnego świadczenia socjalnego i kluczowej, często budzącej wątpliwości interpretacyjne, kwestii prawnej. Uchwała NSA ma istotne znaczenie praktyczne dla wielu osób.

Świadczenie pielęgnacyjne: czy stan zdrowia małżonka ma znaczenie, gdy brakuje formalnego orzeczenia o niepełnosprawności?

Sektor

inne

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 2092/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-12-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-11-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński
Marek Stojanowski /przewodniczący sprawozdawca/
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
IV SA/Wr 41/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2022-08-18
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust 5 pkt 2 lit a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2019 poz 2325
art.188 w za z art 151 w zw z art 193 i art 207 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 41/22 w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 27 października 2021 r., nr SKO 4316/422/21 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia od K. D. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 41/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpoznaniu skargi K.D. (dalej także: "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu (dalej także: "organ", "skarżący kasacyjnie", "kolegium") z 27 października 2021 r. nr SKO 4316/422/21 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy W.(dalej także: "organ I instancji") z 3 września 2021 r., nr MOPS.ŚR.4330.21.2021.AK.
Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Pismem z 5 sierpnia 2021 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, K.D.
Decyzją z 3 września 2021 r., nr MOPS.ŚR.4330.21.2021.AK Burmistrz Gminy W. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią wieku określonego w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "uśr") tj. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Matka strony posiada bowiem orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, z którego nie wynika od kiedy istnieje jej niepełnosprawność.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, decyzją z 27 października 2021 r. nr SKO 4316/422/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji kolegium podniosło, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest prawidłowa, przy czym z innych względów, aniżeli wskazane przez organ I instancji. W ocenie organu przyznanie świadczenia nie jest możliwe z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, gdyż K.D. pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika bowiem, że jest on osobą o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 20 lit. c uśr, o czym świadczy orzeczenie właściwej komisji lekarskiej z 16 marca 1992 r. W ocenie kolegium konieczność literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia.
W skardze na powyższą decyzję K.D. wskazał, że ojciec (mąż osoby wymagającej opieki) ma 84 lata, nie ma górnych kończyn oraz ma problemy z chodzeniem (raczej leży). Porusza się na wózku i potrzebuje równie dużej uwagi jak mama, która jest po operacji usunięcia nerki zaatakowanej nowotworowo. W tej chwili leczy się onkologicznie, oczekuje na chemioterapię. Skarżący opiekuje się tak matką jak i ojcem. Poinformował także, że złożył wniosek o ustalenie stopnie niepełnosprawności ojca.
Wyrokiem z 18 sierpnia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 41/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Wojewódzki wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu I instancji niewątpliwym jest, że w rozpoznawanej sprawie osoba wymagająca opieki nie ma takiego orzeczenia, co w świetle literalnej wykładni wskazanego przepisu dokonanej przez kolegium, wykluczałoby przyznanie świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wskazał jednak, że właściwe odczytanie znaczenia normy prawnej wymaga przeprowadzenia jej wykładni również z użyciem pozostałych metod interpretacyjnych, gdzie dopiero wspólny dla nich rezultat da oczekiwany wynik. W ocenie Sądu Wojewódzkiego konieczność odwołania się do dyrektyw wykładni systemowej i celowościowej oraz odejścia od językowego znaczenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, na gruncie sporu jaki wystąpił w sprawie, ma oparcie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że w sytuacji gdy ustawowo wskazany opiekun z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego, nie jest w stanie sprawować opieki nad osobą jej wymagającą, obowiązek alimentacyjny - oraz uprawnienie do świadczeń - może przejść na kolejną z uprawnionych osób, nawet wówczas gdy dotyczy to małżonka nie legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności. Ponadto Sąd I instancji zwrócił uwagę na konieczność odwołania się do wartości konstytucyjnych, w szczególności zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), nakazu ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) i zasad szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) - na co także zwraca się uwagę w orzecznictwie sądowym.
W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał, że w sytuacji, gdzie z akt sprawy jednoznacznie wynika, że mąż osoby wymagającej opieki z przyczyn obiektywnych - z uwagi na stan zdrowia - nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną, uzasadnione jest odejście od ściśle językowego znaczenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr i tym samym fakt nie legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może w realiach sprawy stanowić przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu. Zaskarżając wyrok w całości, kolegium zarzuciło Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu naruszenie:
1. prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr w zw. z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "kpa"), poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że możliwym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu osoby, nad którą jest sprawowana opieka, w sytuacji, gdy osoba ta (niepełnoprawna) pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "ppsa") w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, gdyż w okolicznościach przedmiotowej sprawy kolegium dokonało właściwej subsumpcji przepisów prawa materialnego, relewantnych z punktu widzenia załatwienia tej sprawy, wyjaśniając najpierw jej stan faktyczny a następnie wnikliwie rozpatrując zebrany materiał dowodowy i dokonując jego prawidłowej oceny, a w szczególności nie naruszając przepisów prawa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy;
b. art. 134 § 1 ppsa, poprzez stwierdzenie, że stan zdrowia męża K.D. wyklucza sprawowanie przez niego opieki nad żoną, choć - wolą ustawodawcy - ocena, czy mąż - z uwagi na jego stan zdrowia - jest w stanie wypełniać we właściwy sposób obowiązek alimentacyjny względem żony będącej osobą niepełnosprawną, jest rozstrzygana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wydawanym przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności i sądy powszechne, a nie - przez wskazany w ustawie o świadczeniach rodzinnych - organ administracji lub sąd administracyjny;
c. art. 151 ppsa w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 uśr, gdyż skarga K.D., jako nieuzasadniona, powinna zostać oddalona, z uwagi na to, że decyzja kolegium nie narusza przepisów prawa materialnego, a w efekcie nie ziściła się podstawa do wydania wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania, według norm przepisanych. Ponadto kolegium oświadczyło, że zrzeka się rozprawy.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ppsa przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 2 ppsa, albowiem strona skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy a druga strona nie zażądała jej przeprowadzenia.
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
W skardze kasacyjnej powołano obie podstawy określone w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa, zarzucając zarówno naruszenie prawa procesowego, jak i prawa materialnego. Co do zasady w takiej sytuacji jako pierwsze podlegają rozpoznaniu zarzuty procesowe, gdyż dopiero po dokonaniu oceny, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego. Istota sprawy sprowadza się jednak do wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, zaś zarzuty procesowe pozostają w ścisłym związku z zarzutem materialnoprawnym, gdyż to od oceny tego zarzutu zależy ocena zarzutów naruszenia przepisów postępowania. W tej sytuacji jako pierwszy rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu;
2) opiekunowi faktycznemu dziecka;
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu uśr z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, dalej: "kro") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Równocześnie, zgodnie z art. 17 ust. 1a uśr, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ww. przepisu, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie natomiast do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Na gruncie przesłanki negatywnej o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr ukształtowały się dwa stanowiska w orzecznictwie sądów administracyjnych.
W ramach pierwszego stanowiska wskazywano, że wykładnia systemowa powyższego przepisu, uwzględniająca przepisy kro, pozwala na odejście od jego ściśle językowego znaczenia i w rezultacie przyjęcie, że pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr zostaje wyeliminowana. Takie stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny np. w wyrokach z: 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20, 14 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 394/21 oraz z 10 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 817/21.
W drugim ze stanowisk składy orzekające przyjęły, że rezultaty wykładni systemowej i celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr potwierdzają rezultat wykładni językowej. Co za tym idzie, brak podstaw do odejścia od językowego znaczenia tego przepisu, a zatem niezależnie od realnej możliwości sprawowania opieki przez małżonka, niezbędną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest legitymowanie się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tak przyjął Naczelny Sąd Administracyjny np. w wyrokach z: 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 3283/14, 24 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19 oraz z 24 lutego 2021 r., sygn. akt 2391/20.
Rozstrzygnięcie sprawy sprowadza się do przyjęcia jednego z zaprezentowanych stanowisk, gdyż jak wynika z akt o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił syn osoby wymagającej opieki, w sytuacji gdy małżonek tej osoby na dzień złożenia wniosku o świadczenie nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z uwagi na istniejącą rozbieżność wykładni wskazanego przepisu Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił o podjęcie uchwały przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. 14 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. akt I OPS 2/22 Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę następującej treści: "1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a uśr), 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 uśr z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr)".
W świetle powyższej uchwały prawidłowa jest ta wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, która nie prowadzi do rozszerzenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o sytuacje w których współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to zarazem, że faktyczna niemożliwość sprawowania opieki przez małżonka nie eliminuje przesłanki negatywnej o której mowa w ww. przepisie i okoliczność ta nie ma znaczenia w sprawie. W efekcie brak podstaw aby organ wydający decyzje miał podejmować jakiekolwiek ustalenia faktyczne w zakresie możliwości sprawowania opieki przez małżonka. Ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. W myśl bowiem art. 269 § 1 zdanie pierwsze ppsa, jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd zaprezentowany w uchwale z 14 listopada 2022 r. i nie widzi podstaw do inicjowania procedury o której mowa w art. 269 § 1 ppsa. Wobec powyższego skarżący kasacyjnie skutecznie zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr. Sąd I instancji dokonał bowiem błędnej wykładni tego przepisu i niezasadnie przyjął, że wykładnia systemowa uzasadnia odejście od jego znaczenia językowego, podczas gdy prawidłowe w tym zakresie jest stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu.
Na marginesie jedynie należy zauważyć, że fakt uzyskania przez męża osoby wymagającej opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności na podstawie orzeczenia z 25 lutego 2022 r. ma wpływ na uprawnienie skarżącego do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego po tej dacie, pozostaje jednak bez wpływu na prawidłowość decyzji wydanych przed wskazaną datą.
W konsekwencji zasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr, albowiem przyjęcie przez Sąd Wojewódzki błędnej wykładni prawa materialnego skutkowało nieuzasadnionym uchyleniem prawidłowej decyzji kolegium.
Pozostałe zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie są uzasadnione. Przepis art. 3 § 1 ppsa określa zakres właściwości sądów administracyjnych. O naruszeniu tego przepisu można mówić tylko wówczas, gdy sąd wyjdzie poza zakres przedmiotowy postępowania sądowoadministracyjnego bądź w sprawach należących do jego właściwości uchyli się od badania legalności działalności administracji, ewentualnie zastosuje środki ustawie nieznane oraz posiłkować się przy tym będzie innym kryterium niż zgodność z prawem. Żadna z takich sytuacji w sprawie nie zaistniała.
Zgodnie z art. 134 § 1 ppsa Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr nie oznacza, że rozpoznając sprawę Sąd wyszedł poza jej granice, przez co zarzut naruszenia tego przepisu nie jest uzasadniony.
Sąd I instancji nie mógł również naruszyć przepisu art. 151 ppsa, gdyż go nie stosował. Podstawą prawną zaskarżonego wyroku był przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa, a nie art. 151 ppsa.
Powyższe okoliczności pozostają jednak bez wpływu na wynik sprawy.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie 188 w zw. z art. 151 w zw. z art. 193 ppsa w zw. z art. 182 § i 2 i 3 ppsa orzekł jak w pkt 1 sentencji. Na podstawie art. 207 § 2 ppsa odstąpiono w pkt 2 sentencji od zasądzenia od skarżącego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości uznając, że zachodzi przypadek szczególny o którym mowa w tym przepisie.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI