I OSK 950/22

I OSK 950/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-05-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska /sprawozdawca/
Dariusz Chaciński
Zygmunt Zgierski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 581/21 - Wyrok WSA w Łodzi z 2022-03-03
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2407
art. 4 ust. 1, art. 13a, art. 25, art. 27 ust. 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) sędzia del. WSA Dariusz Chaciński Protokolant starszy sekretarz sądowy Dariusz Bociarski po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 581/21 w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 11 maja 2021 r. nr SKO 4118.88.2021 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 3 marca 2022 r., po rozpoznaniu sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 11 maja 2021 r. nr SKO 4118.88.2021 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia wychowawczego - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 24 marca 2021 r. znak: SOC.II.531.041619.2019.191642.000002.2021.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne.
1 lipca 2019 r, R. S. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko A. S.. Organ uznał, że spełnione zostały kryteria określone w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i przyznał świadczenie w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021r.
19 marca 2021 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęła kopia wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z 10 lipca 2020 r., z której wynika, że miejsce pobytu dziecka A. S. jest przy matce S. K. W związku z powyższym Prezydent Miasta Łodzi decyzją z 24 marca 2021 r. orzekł o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego w ten sposób, że odmówił skarżącemu prawa do ww. świadczenia na dziecko w okresie od 1 sierpnia 2020 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 11 maja 2021 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 24 marca 2021 r. Kolegium wyjaśniło, że dziecko, zgodnie z wyrokiem sądu, przebywa u matki. Obowiązkiem strony było zatem poinformowanie organu o wszelkich zmianach mających wpływ na przyznanie prawa do świadczenia, o czym strona była poinformowana. Wnioskodawca nie może samodzielnie przekazywać pieniędzy matce dziecka, ponieważ jego obowiązkiem było poinformowanie organu o zmianach w sytuacji rodzinnej. W konsekwencji organ uznał, że od 1 sierpnia 2020 r. uprawnioną do świadczenia była matka dziecka i to ona winna złożyć stosowny wniosek do organu.
R. S. zaskarżył decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas.
Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uwzględnił skargę. W uzasadnieniu wskazał, że wydawana na podstawie – dalej: u.p.p.w.d.) decyzja o zmianie lub uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze ma charakter konstytutywny, czyli kształtuje sytuację prawną adresata i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). Skoro więc decyzja wydana w trybie art. 27 u.p.p.w.d. kształtuje sytuację strony wyłącznie na przyszłość, to datą utraty prawa do świadczenia wychowawczego winna być data wydania decyzji przez organ pierwszej instancji. W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega bowiem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. W konsekwencji Sąd I instancji stwierdził, że Prezydent Miasta Łodzi wydając 24 marca 2021 r. decyzję o zmianie przyznanego skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na syna A. niewątpliwie w sposób nieprawidłowy zakreślił datę, z jaką odmówił skarżącemu prawa do przedmiotowego świadczenia wychowawczego. Wskazując bowiem datę 1 sierpnia 2020 r., organ pierwszej instancji wydał decyzję, na mocy której zmienił dotychczasowe uprawnienia skarżącego, wynikające z pierwotnie przyznanego mu prawa do świadczenia wychowawczego ze skutkiem ex tunc. Zdaniem Sądu I instancji, działanie to ze względu na wsteczny charakter, nie znajduje oparcia w przepisach u.p.p.w.d. w zakresie, w jakim prawo do świadczenia wychowawczego zostało już wcześniej skonsumowane. Powyższe naruszenie prawa materialnego nie zostało dostrzeżone przez organ odwoławczy, który pomimo przysługującego mu ogółu uprawnień orzeczniczych, wynikających z art.138 k.p.a., utrzymał w mocy kwestionowaną decyzję na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.
Sąd I instancji podkreślił, że w przypadku pobrania świadczenia, które się stronie nie należało zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d.) wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną przewidzianą w art. 25 u.p.p.w.d.). WSA uznał, że w tym kontekście znaczenia nabiera podniesiona w odwołaniu argumentacja, skarżącego, że przyznane świadczenie było przelewane na konto bankowe matki dziecka i było wykorzystywane przez matkę dziecka na potrzeby ich syna, zatem skarżący świadczenia nie pobierał. Sąd I instancji zauważył, że dołączone do odwołania potwierdzenia realizacji przelewu nie wskazują, kto jest właścicielem rachunku bankowego, na który wpływały sporne świadczenia, wskazują tylko adresata przelewu. Wobec podniesionych zarówno w odwołaniu, jak i treści skargi zarzutów oraz stwierdzenia Kolegium w treści zaskarżonej decyzji, że "wnioskodawca nie może samodzielnie przekazywać pieniędzy matce, ponieważ jego obowiązkiem było poinformowanie organu o zamianach sytuacji rodzinnej", oraz, że "naturalną konsekwencję powyższego, stanowi fakt wszczęcia postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko A. S.", Sąd I instancji podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) przyjmuje się, że "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Sądy administracyjne orzekające w sprawach zasiłków rodzinnych podkreślają, że podmiotem uprawnionym do świadczenia jest rodzic, to faktycznym beneficjentem świadczenia jest dziecko. Taka prokonstytucyjna wykładnia przepisu prawa materialnego powinna znaleźć również zastosowanie w sprawach z zakresu prawa do świadczenia wychowawczego. W niniejszej sprawie skarżący podkreślił w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, a następnie w skardze, że przyznane świadczenie było przelewane na konto bankowe matki dziecka, zatem z oświadczenia tego wynika, że skarżący świadczenia nie pobierał, a świadczenie było wykorzystywane przez matkę na potrzeby ich syna. Potwierdzają to oświadczenia matki dziecka załączone do odwołania oraz skargi. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależnie pobrane. Zatem okoliczność ta powinna być wzięta pod uwagę przez organy w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, z uwzględnieniem powyższych rozważań.
Mając na uwadze powyższe Sąd I instancji uchylił wydane w sprawie decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (P.p.s.a.).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wnosząc o jego uchylenie w całości oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, a w każdym przypadku – o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu Kolegium zarzuciło:
I. naruszenie prawa materialnego, tj.:
1) art. 27 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 13a ust. 1 i art. 18 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późn. zm. w brzemieniu obowiązującym do 31.12.2021 r., dalej: u.p.p.w.d.) w związku z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 924, cyt. dalej jako "ustawa zmieniająca") i w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że przepis art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci stanowił podstawę wydania zaskarżonej decyzji w tej sprawie - w sytuacji, gdy podstawą wydania zaskarżonej decyzji w tej sprawie był jedynie obowiązujący od 1 lipca 2019 r. przepis art. 13a ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (w brzemieniu obowiązującym do 31.12.2021 r.) stanowiący samodzielną podstawę orzekania w drodze decyzji o uchyleniu lub zmianie prawa do świadczenia wychowawczego, którego przyznanie wynika jedynie z informacji o przyznaniu tego prawa;
2) art. 27 ust. 1 - w związku z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.- poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nie było możliwe wydanie decyzji zmieniającej wstecz prawo do świadczenia wychowawczego - w sytuacji gdy przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego wynika jedynie z czynności materialno-technicznej, tj. z informacji o przyznaniu tego prawa i tym samym jak najbardziej możliwe było wydanie decyzji zmieniającej wstecz poprzez odmowę tego prawa do świadczenia wychowawczego od określonego terminu, w którym prawo to już nie przysługiwało;
III. naruszenie przepisów postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 141 § 4 P.p.s.a. w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2020 roku poz. 256 zpóźn. zm. , obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 roku poz. 735 zpóźn. zm., dalej jako: "k.p.a.") w związku z art. 27 ust. 1 i art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d. poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z powodu naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wydanie decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu pierwszej instancji mimo niewłaściwego zastosowania przepisu art. 27 ust. 1 w związku z art. 13a ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci z mocą wsteczną - w sytuacji gdy nie doszło do niewłaściwego zastosowania przez organ przepisu art. 27 ust. 1 w związku z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d., gdyż możliwe było wydanie decyzji z mocą wsteczną i tym samym uzasadnione było zastosowanie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wydanie zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej jako: P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Niezasadne okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego, które zmierzały do wykazania, że: po pierwsze, art. 13a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm., dalej: u.p.p.w.d.) mógł stanowić w przedmiotowej sprawie samodzielną podstawę prawną do wydania przez organ administracji decyzji o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko uczestnika postępowania, a po drugie, że istniała możliwość wydania na tej podstawie decyzji zmieniającej ze skutkiem wstecznym (ex tunc).
Przede wszystkim wyjaśnienia wymaga, że ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci była wielokrotnie nowelizowana.
W rozpoznawanej sprawie zastosowanie znalazły natomiast przepisy ustawy w wersji opublikowanej w Dzienniku Ustaw z 2019 r. poz. 2407 ze zm., tj. w wersji obowiązującej na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Zgodnie więc z art. 4 ust. 1 tej ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej (art. 4 ust. 2 ustawy.). Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują natomiast odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka albo dyrektora domu pomocy społecznej (art. 13 ust.1). Jak wynika zaś z art. 13a ustawy, przyznanie przez organ właściwy lub wojewodę świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. Odmowa przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenie lub zmiana prawa do świadczenia wychowawczego oraz rozstrzygnięcie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wymagają wydania decyzji (ust. 1). W razie przyznania świadczenia, organ właściwy lub wojewoda przesyła wnioskodawcy informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego na wskazany przez niego adres poczty elektronicznej - o ile wnioskodawca wskazał adres poczty elektronicznej we wniosku. W przypadku gdy wnioskodawca nie wskazał adresu poczty elektronicznej, organ właściwy lub wojewoda, odbierając wniosek od wnioskodawcy, informuje go o możliwości odebrania od tego organu informacji o przyznaniu świadczenia wychowawczego (art. 13a ust. 2). Z kolei, po myśli art. 27 ust. 1 ustawy, organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
Analiza treści powyższych przepisów wskazuje, iż art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d.nie mógł stanowić wystarczającej i samodzielnej podstawy prawnej decyzji wydanej w niniejszej sprawie, to jest decyzji z 24 marca 2021 r., na mocy której organ I instancji zmienił R. S. przyznane wcześniej prawo do świadczenia wychowawczego na syna, w ten sposób, że odmówił przyznania tego świadczenia wstecz to jest od 1 sierpnia 2020 r. Należy bowiem zauważyć, iż przepis art. 13a ust.1 u.p.p.w.d. wskazuje jedynie na formę prawną, w jakiej organ orzeka o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego, uchyleniu lub zmianie prawa do świadczenia wychowawczego oraz w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Zatem - choć przepis ten zawarty jest w ustawie materialnej - ma niewątpliwie charakter proceduralny. Materialnoprawne przesłanki wydania wyżej wymienionych decyzji ustawodawca zawarł zaś w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Należą do nich: zmiana sytuacji rodzinnej mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, nabycie przez członka rodziny prawa do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, nienależne pobranie świadczenie wychowawcze lub wystąpienie innych okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W związku z tym, nie można zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej, że art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d., mający - jak wyżej wyjaśniono - znaczenie jedynie procesowe, mógł stanowić w tym przypadku samodzielną podstawę prawną decyzji zmieniającej przyznane wcześniej świadczenie wychowawcze. Z art. 107 § 1 pkt 4 k.p.a. wynika zaś obowiązek wskazania przepisów prawa, które organ uznał za podstawę wydania decyzji, przy czym nie chodzi tylko o podanie przepisów ustrojowych czy procesowych, ale także (a nawet przede wszystkim) przepisów prawa materialnego, które zadecydowały o treści wydanego rozstrzygnięcia. Nie jest przy tym prawdziwie twierdzenie Kolegium, że art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. ma zastosowanie do innych przypadków, niż wskazany w art. 13a ust. 1 tej ustawy, a mianowicie do przypadków, gdy prawo do świadczenia wychowawczego zostało przyznane decyzją (podczas, gdy art. 13 a ust. 1 dotyczy sytuacji, w której prawo do świadczenia wynikało jedynie z informacji organu). Uszło bowiem uwadze skarżącego kasacyjnie, że na mocy ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019, poz. 924) wraz dodaniem art. 13a (który zwalniał organ z obowiązku wydania decyzji o przyznawaniu świadczenia wychowawczego i jako formę obowiązującą w tym przedmiocie wprowadził informację o przyznaniu tego świadczenia), zmianie uległa również treść art. 27 cyt. ustawy. W poprzednim stanie prawnym przepis ten brzmiał: "organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (ust. 1). Zmiana decyzji na korzyść strony nie wymaga jej zgody (ust. 2). Decyzje przyznające świadczenie wychowawcze są natychmiast wykonalne (ust. 3)." Na mocy art. 1 pkt 24 ww. ustawy zmieniającej, zmieniono natomiast treść tego przepisu w ten sposób, że usunięto z niego zwroty odnoszące się do decyzji, na mocy której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego. W nowym brzmieniu przepis ten stanowił zatem, że: "Organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (ust.1). Zmiana rozstrzygnięcia dotyczącego prawa do świadczenia wychowawczego na korzyść strony nie wymaga jej zgody (ust. 2)". W związku z tym, przepis art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w wersji obowiązującej w dacie orzekania przez organ II instancji nie odnosił się już - jak twierdzi autor skargi kasacyjnej - do decyzji, na mocy której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego a posługiwał się pojęciem "rozstrzygnięcia dotyczącego prawa do świadczenia wychowawczego", a co było konsekwencją wprowadzenia przez ustawodawcę w art. 13a tej ustawy możliwości przyznania rzeczonego świadczenia w formie informacji (tak też NSA w wyroku z 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 209/22).
Słuszny jest pogląd Sądu I instancji, iż decyzja zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). Stanowisko to znajduje obecnie aprobatę w orzecznictwie sądów administracyjnych i skład orzekający w niniejszej sprawie również je podziela.
Nie można bowiem tracić z pola widzenia, że ustawodawca w omawianej ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci przewidział również instytucję nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (art. 25 ustawy). Zważywszy więc na bezwzględny obowiązek niezwłocznego informowania organu przez osobę otrzymującą świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia (art. 20 ust. 1 ustawy), w przypadku niedopełnienia tego obowiązku i pobrania świadczenia, które się stronie nie należało (a okres, na jaki przyznano świadczenie dobiegł końca) zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 ustawy) wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną przewidzianą w przepisach art. 25 ustawy). Zatem w sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, organ winien wydać decyzję o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii) oraz decyzję o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono już wypłacone. Może to nastąpić w pierwszej kolejności przez wydanie decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia, a dopiero później przez wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu (tak. np.: wyrok NSA z 15 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2390/19; wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1269/19).
Z podanych wyżej względów, podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 27 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 13a ust. 1 i art. 18 ust. 1 i ust. 2 u.p.p.w.d. w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw poprzez ich niewłaściwe zastosowanie oraz art. 27 ust. 1 w zw. z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d.- poprzez ich błędną wykładnię nie były usprawiedliwione.
W konsekwencji niezasadny okazał się także zarzut procesowy oparty na art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 P.p.s.a.