I OSK 2071/23

I OSK 2071/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Marian Wolanin /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2210/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-01-11
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzje I i II instancji w części
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 1 lit. a)
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 9, 79a par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2210/22 w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z 6 lipca 2022 r., Nr KOC/3975/Sr/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżony wyrok; 2) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta W. z 20 maja 2022 r., Nr UD-IV-WSZ-SRII/001336/SP/2022, w części dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną na okres od 1 listopada 2021 roku do 23 marca 2022 roku; 3) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. na rzecz B. M. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2210/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: Sąd I instancji, WSA) oddalił skargę B. M. (dalej: skarżący, skarżący kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. (dalej: SKO, Kolegium, organ II instancji/odwoławczy) z 6 lipca 2022 r., nr KOC/3975/Sr/22 (dalej: zaskarżona decyzja), w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok ten zapadł na podstawie następującego stanu faktycznego i prawnego.
Decyzją z 11 lutego 2022 r., nr UD-IV-WSZ-SRII/000530/SP/2022, Prezydent W., odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką. Orzeczenie to zostało uchylone, a sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpoznania na mocy decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z 31 marca 2022 r., nr KOC 1626/Sr/22.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z 20 maja 2022 r., nr UD-IV-WSZ-SRII/001336/SP/2022, Prezydent W. (dalej: organ I instancji) odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 listopada 2021 r. do 23 marca 2022 r. oraz umorzył postępowanie administracyjne w zakresie ustalenia prawa do ww. świadczenia od 24 marca 2022 r. z powodu śmierci osoby wymagającej opieki w dniu 23 marca 2022 r. Organ I instancji ponownie uznał – wbrew odmiennemu i wiążącemu poglądowi wyrażonemu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w ww. decyzji z 31 marca 2022 r. - że stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: uśr), nie zostały w sprawie spełnione przesłanki prawne niezbędne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Według tego organu, nie została również spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 uśr, ponieważ orzeczenie o zaliczeniu osoby wymagającej opieki do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności zostało wydane 4 sierpnia 2021 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 czerwca 2021 r. Natomiast z oświadczenia z 18 października 2021 r. załączonego do wniosku wynika, że skarżąca pracowała do 21 listopada 2021 r. Również z oświadczenia z 27 kwietnia 2022 r. wynika, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia od listopada 2021 r. Zdaniem organu, nie zachodzi zatem związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką, gdyż niepełnosprawność powstała znacznie wcześniej niż rezygnacja z zatrudnienia.
Skarżąca w odwołaniu od tej decyzji zakwestionowała ją w części dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 listopada 2021 r. do 23 marca 2022 r.
W zaskarżonej decyzji z 6 lipca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, jako zgodną z obowiązującymi przepisami i stanem faktycznym ustalonym w sprawie. Odnośnie do przyjętej przez organ I instancji wykładni art. 17 ust. 1b uśr, Kolegium nie wypowiedziało się, stwierdzając jedynie, że uprzednio uchylono decyzję Prezydenta z właśnie z powodu tej interpretacji. W dalszej kolejności SKO wskazało, że skarżąca zrezygnowała z pracy 21 listopada 2021 r., podczas gdy jej matka została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym orzeczeniem z 4 sierpnia 2021 r., przy czym ustalony tym orzeczeniem stopień niepełnosprawności datował się od 18 czerwca 2021 r. W związku z tym Kolegium stwierdziło, że z ustaleń organu I instancji nie można wysnuć wniosku, iż rezygnacja skarżącej z zatrudnienia w listopadzie 2021 r. miała faktycznie związek ze sprawowaniem opieki nad matką, której stopień niepełnosprawności określony orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 4 sierpnia 2021 r. datował się od 18 czerwca 2021 r. Zdaniem SKO, istnieje bowiem znacząca rozbieżność w czasie - 5 miesięcy, zatem stan faktyczny sprawy stoi na przeszkodzie do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 listopada 2021 r. do 23 marca 2022 r.
W zaskarżonym wyroku Sąd I instancji przyjął, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez skarżącą w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, która została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na podstawie orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z 4 sierpnia 2021 r., nr [...], które wydano na stałe. W orzeczeniu tym stwierdzono, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 czerwca 2021 r., przy czym nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Skarżąca - od 11 sierpnia 2020 r. - została ustanowiona opiekunem prawnym dla swojej całkowicie ubezwłasnowolnionej matki. Sąd I instancji stwierdzi, że ze znajdującego się w aktach sprawy oświadczenia skarżącej z 18 października 2021 r. wynika, że pracowała ona do 21 listopada 2021 r. Oświadczenie to zostało podtrzymane w kolejnym oświadczeniu skarżącej z 27 kwietnia 2022 r., z którego wynika, że zrezygnowała z zatrudnienia w listopadzie 2021 r. ze względu na zły stan zdrowia matki. Zdaniem WSA, w okolicznościach sprawy słuszne jest stanowisko organu, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia w listopadzie 2021 r. nie miała związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Ustanowienie opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionej matki skarżącej nastąpiło w dniu 11 sierpnia 2020 r., zaś od 18 czerwca 2021 r. ustalony został znaczny stopień niepełnosprawności matki skarżącej. Jednak pogorszenie stanu zdrowia matki i konieczność zapewnienia matce stałej kompleksowej opieki lub pomocy nie wywołało u skarżącej konieczności rezygnacji z zatrudnienia, skoro zrezygnowała ona z zatrudnienia dopiero w listopadzie 2021 r., ściślej w dniu 21 listopada 2021 r., a więc po upływie 5 miesięcy od dnia ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności matki skarżącej. Prawidłowe jest zatem stanowisko organów orzekających obu instancji, że nie została spełniona przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia", która stanowi warunek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Odnosząc się zaś do kwestii zbiegu przysługujących skarżącej uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy i świadczenia pielęgnacyjnego, WSA odwołał się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19, w którym Sąd ten stwierdził, iż - w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę (rentę), winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór może zrealizować poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury lub renty. Sąd I instancji stwierdził, że w takiej sytuacji obowiązkiem organów orzekających, wynikającym z art. 8 § 1, art. 9 i art. 79a § 1 k.p.a., jest poinformowanie strony o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie renty i uzależnienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty. W rozpoznawanej sprawie organy orzekające nie wypełniły obowiązku poinformowania strony o możliwości złożenia takiego wniosku. Jednakże – zdaniem WSA - w okolicznościach sprawy, z uwagi na zastępowanie skarżącej w całym postępowaniu administracyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika - adwokata, który w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie reprezentuje strony w kilkudziesięciu sprawach w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, nie można stwierdzić, że uchybienie przez organy powyższym przepisom stanowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy czym, zdaniem Sądu I instancji, obecnie - z uwagi na śmierć matki skarżącej, a więc osoby nad którą opieka miałaby być sprawowana - dokonanie wyboru korzystniejszego dla skarżącej świadczenia byłoby bezskuteczne. Sąd ten uznał zatem, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, odpowiadają prawu.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż dla istnienia związku przyczynowego konieczne jest wykazanie, iż rezygnacja z zatrudnienia nastąpiła związku z pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnego i że zdarzenia te pozostawały w związku czasowym ze sobą, co z kolei doprowadziło do błędnego uznania, iż w przedmiotowej spawie nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym, podczas gdy poprawna wykładnia tego przepisu nakazuje ustalić, czy na dzień złożenia wniosku zakres opieki sprawowanej przez skarżącą był na tyle szeroki, iż obiektywnie uniemożliwiał jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia; art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a) uśr poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, nie uwzględniając w procesie jego wykładni derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 sygn. akt. SK 2/17, czego skutkiem było uznanie, iż stronie nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z posiadanym przez nią uprawnieniem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mimo że hipoteza normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr po wejściu w życie w/w wyroku TK nie obejmuje swoim zakresem sytuacji, w której wnioskodawca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i rozpoznaniem skargi, ewentualnie za uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329; dalej: ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej.
W myśl art. 17 ust. 1 uśr – w brzmieniu tego przepisu aktualnym w dacie orzekania przez organy administracji publicznej - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr - świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Pierwsza kwestia sporna sprowadza się w sprawie do oceny istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. Sąd I instancji podzielił stanowisko SKO, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia w listopadzie 2021 r. nie miała związku ze sprawowaniem tej opieki, skoro do rezygnacji tej doszło po upływie 5 miesięcy od dnia ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności matki skarżącej. Stanowisko to nie jest trafne. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że okoliczności rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania oraz brak możliwości jego podjęcia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną należy oceniać na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie pomocy w formie świadczenia pielęgnacyjnego. Irrelewantne jest zatem, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej lub jej nie podejmował wcześniej z innych przyczyn, albo – jak to miało miejsce w niniejszej sprawie – zrezygnował z zatrudnienia jakiś czas po ustaleniu stopnia niepełnosprawności podopiecznego (np. podejmując próbę pogodzenia obowiązków zawodowych z opieką). Istotne jest bowiem czy w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne istniała rzeczywista konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie/kontynuowanie zatrudnienia. Rację ma skarżąca kasacyjnie, że art. 17 ust. 1 uśr nie wyznacza żadnych ram czasowych w aspekcie konieczności wykazania przez wnioskodawcę rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania go) z uwagi na potrzebę sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Skoro prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznawane na wniosek, to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po zaktualizowaniu się przesłanek do nabycia tego prawa, wystąpi o jego przyznanie. Wobec powyższego, zarzut sformułowany w punkcie pierwszym skargi kasacyjnej jest zasadny.
Druga kwestia sporna dotyczy konsekwencji prawnych zbiegu przysługujących skarżącej uprawnień do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz do świadczenia pielęgnacyjnego w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17. Przy czym, w skardze kasacyjnej nie podniesiono zarzutów dotyczących ustaleń stanu faktycznego sprawy, wobec czego należy przyjąć, że w dacie złożenia wniosku oraz w dacie orzekania przez organy administracji skarżąca pobierała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W przywołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: "Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej." (punkt I wyroku) oraz: "Przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej." (punkt II wyroku).
Zgodnie z ugruntowaną w orzecznictwie sądów administracyjnych wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr - którą podziela także Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie - osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie wymienione w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr, powinna mieć możliwość dokonania wyboru jednego z tych świadczeń (wyższego) poprzez rezygnację z pobierania niższego świadczenia (tak np. NSA w uzasadnieniach wyroków z: 24 marca 2021 r., sygn. I OSK 2631/20; 15 grudnia 2020 r., sygn. I OSK 1983/20; 11 sierpnia 2020 r., sygn. I OSK 764/20; 18 czerwca 2020 r., sygn. I OSK 254/20; 27 maja 2020 r., sygn. I OSK 2375/19; 11 lipca 2024 r., sygn. akt I OSK 1722/23; 11 lipca 2024 r., sygn. akt I OSK 1740/23). Wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze kasacyjnej, zasada ta znajduje zastosowanie także do osób, których dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, tj. uprawnionych do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Należy bowiem mieć na uwadze, że wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym. Usuwa on z systemu prawa negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określoną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr, w stosunku do osoby mającej ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przez co osoba taka może ubiegać się o to świadczenie. Z uwagi na to, że prawodawca pierwotnie co do zasady wykluczył w ustawie oświadczeniach rodzinnych możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby uprawnione do renty, regulacja prawna nie zawiera zatem rozwiązań odnoszących się do usuwania skutku zbiegu prawa do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego, stanowiących formę redystrybucji dochodu narodowego za pośrednictwem budżetu państwa. Trybunał Konstytucyjny, jako "prawodawca negatywny", takich rozwiązań swym wyrokiem wprowadzić nie mógł, niemniej jednak orzeczenie o niekonstytucyjności zakresowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr doprowadziło do powstania nowej sytuacji prawnej, pozbawionej kompleksowej regulacji, w szczególności w odniesieniu do warunków uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z innym świadczeniem z zakresu szeroko rozumianego zabezpieczenia społecznego. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał dostrzegł, "że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, jak ma to miejsce w przypadku skarżącej. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązania pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia".
Brak stosownej reakcji ustawodawcy na zmianę stanu prawnego wywołaną komentowanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że stan prawny powstały na skutek tego wyroku podlega stosowaniu w konkretnych sprawach z uwzględnieniem kontekstu systemowego, w tym konstytucyjnego i funkcjonalnego. W judykaturze przyjmuje się wobec tego, że zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku Trybunału, powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, lecz warunkiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia. Pogląd ten znajduje również umocowanie w motywach wyroku wydanego w sprawie o sygn. akt SK 2/17, w których Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) jeżeli świadczenia tego nie pobierają".
Powyżej przedstawione stanowisko przyjął Naczelny Sąd Administracyjny np. w uzasadnianiu wyroku z: 22 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 247/22; 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1665/22; 2 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1623/21; 16 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 1923/22; 6 października 2023 r., sygn. akt I OSK 1920/23; 12 października 2023 r., sygn. akt I OSK 1922/23; 2 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1623/21; 10 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 271/22; 10 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 4/23; 17 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2423/22; 12 marca 2024 r., sygn. akt I OSK 426/23; 27 marca 2024 r., sygn. akt I OSK 544/23; 30 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OSK 777/23; 12 czerwca 2024 r., sygn. akt I OSK 1341/23).
Natomiast przyjęcie forsowanej przez autora skargi kasacyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) uśr prowadziłoby do nierównego traktowania opiekunów osób niepełnosprawnych, gdyż umożliwiałoby części z tych opiekunów pobieranie zarówno świadczenia o charakterze emerytalno-rentowym, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy opiekunowie rezygnujący z zatrudnienia (niepodejmujący go) mogliby korzystać wyłącznie ze świadczenia pielęgnacyjnego.
W rezultacie Sąd I instancji prawidłowo uznał, że osoba, która spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie z renty. WSA trafnie też wskazał, że w takiej sytuacji obowiązkiem organów orzekających jest poinformowanie strony o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie renty i uzależnienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty. Następnie Sąd I instancji stwierdził jednak, że jakkolwiek w niniejszej sprawie organy administracji nie wypełniły powyższego obowiązku poinformowania strony o możliwości złożenia takiego wniosku, to z uwagi na zastępowanie strony w całym postępowaniu administracyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika – adwokata, który w WSA w Warszawie reprezentuje strony w kilkudziesięciu sprawach w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, nie można stwierdzić, że uchybienie przez organy powyższym przepisom stanowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny uznaje to stanowisko za błędne.
Zgodnie z art. 9 kpa, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Natomiast stosownie do art. 79a § 1 kpa, w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się.
Z przywołanych unormowań prawnych wynika obowiązek organów administracji publicznej informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków w postępowaniu administracyjnym. Pouczenie to powinno dotyczyć zarówno prawo i obowiązków procesowych, jak i wynikających z prawa materialnego, jak również konsekwencji niewykonania obowiązku sformułowanego w wezwaniu organu. Wbrew stanowisku prezentowanemu przez Sąd I instancji, ustawodawca nie uzależnił zakresu udzielanej stornie informacji od tego, czy jest ona reprezentowana w postępowaniu przez profesjonalnego pełnomocnika. Różnicowanie zakresu obowiązku informacyjnego w zależności od tego, czy strona działa w postępowaniu samodzielnie, czy przez zawodowego pełnomocnika, nie znajduje uzasadnienia w treści ww. przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i może budzić uzasadnione wątpliwości w kontekście wymogu przestrzegania zasady równego traktowania (równości proceduralnej). W niniejszej sprawie dopełnienie przedmiotowego obowiązku było tym bardziej uzasadnione, że pełnomocnik skarżącej w toku całego postępowania administracyjnego i sądowego, konsekwentnie stał na stanowisku, że pogląd judykatury o uwarunkowaniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od zawieszenia pobierania świadczenia emerytalno-rentowego nie ma zastosowania w tej sprawie. W tych okolicznościach, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy uznać, że nieudzielenie stronie ww. pouczenia stanowiło uchybienie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponownie rozpoznając sprawę właściwy organ administracji uwzględni powyżej przedstawioną ocenę prawną w aspekcie przysługiwania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką w okresie od 1 listopada 2021 r. do 23 marca 2022 r.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa (480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem I instancji) oraz na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. art. 205 § 2 ppsa (240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym).