I OSK 2047/21

I OSK 2047/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-10-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-11-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Czesława Nowak-Kolczyńska /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska
Monika Nowicka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Mienie zabużańskie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2166/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-03-15
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 1 i art.2 oraz art. 3 ust. 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Dnia 28 października 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Czesława Nowak – Kolczyńska Sędziowie Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska - Cybulska po rozpoznaniu w dniu 28 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 2166/20 w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 15 marca 2021 r. (sygn. akt I SA/Wa 2166/20), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – orzekając na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2020 r. nr [...] wraz z utrzymaną przez nią w mocy decyzją Wojewody [...] z dnia 19 marca 2020 r. nr [...] odmawiającą: R. B., J.B. i B. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], czyli poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnego w Warszawie naruszenie:
1. prawa materialnego, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 i art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: "ustawa zabużańska" lub "ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.") w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy - poprzez błędną wykładnię art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej polegającą na przyjęciu w zaskarżonym wyroku, że:
- dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1, ust 1a i ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci (zamordowania) nie repatriował się, gdyż od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują jego następcy prawni i od tego dnia stają się oni właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości,
- w przypadku kiedy właściciel nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich (chodzi o właściciela wg stanu przed wojną rozpoczętą w 1939 r., jak też w chwili wybuchu tej wojny) nie przemieścił się na obecne terytorium RP lub z innych powodów ustawa zabużańska nie ma do niego zastosowania, bądź nie spełnił którejkolwiek z przesłanek z art. 1 lub 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to przesłanki z ustawy zabużańskiej należy badać w odniesieniu do kolejnego właściciela nieruchomości, tj. tego, który stał się nim po wybuchu II wojny światowej, co skutkowało ustaleniem, że skoro A.L. (właściciel nieruchomości wg stanu na dzień 1 września 1939 r.) nie przemieścił się na obecne terytorium RP, gdyż zmarł 30 kwietnia 1940 r. w miejscowości [...] (Rosja), to na skutek spadkobrania po nim - jej następcy prawni stali się po wybuchu wojny właścicielami przedmiotowej nieruchomości i to w stosunku do nich należy badać wszystkie przesłanki z art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.,
- jak też przyjęciu, że z art. 2 ustawy zabużańskiej wynika, że właściciel nieruchomości pozostawionych to nie tylko osoba która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu, lecz także osoba, która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem,
- przyjęciu, że z art. 2 ustawy zabużańskiej nie wynika, żeby ustawodawca ograniczał prawo do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości,
- złączeniu lub potraktowaniu zamiennie osób, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej z osobą, o której mowa w art. 2 tej ustawy i tym samym utożsamienie następców prawnych właściciela nieruchomości z właścicielem wobec którego zgodnie z art. 2 pkt 1 ww. ustawy należy badać wszystkie przesłanki do potwierdzenia prawa do rekompensaty,
- w konsekwencji zarzucił błędną wykładnię ww. przepisów polegającą na przyjęciu w zaskarżonym wyroku, że skoro właściciel nieruchomości A.L. nie spełniał przesłanek z ustawy zabużańskiej, to wniosek o rekompensatę złożony w niniejszej sprawie należało traktować jako wniosek za nieruchomości pozostawione przez jego spadkobierców, gdyż to oni z chwilą jego śmierci stali się w drodze dziedziczenia właścicielami nieruchomości, w sytuacji kiedy - w ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji:
- prawidłowa wykładnia ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej prowadzi do wniosku, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność i to tylko w odniesieniu do takiej osoby należy badać przesłanki z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej, a brak spełnienia choćby jednej z nich (jak np. przesiedlenie się w granice obecnego państwa polskiego) nie może powodować zasadności badania przesłanek z tej ustawy w odniesieniu do jej następców prawnych (czy to bezpośrednich, czy kolejnych, którzy wszystkie przesłanki by spełnili);
- kwestia posiadania tytułu prawnego w momencie wybuchu drugiej wojny światowej do nieruchomości pozostawionej jest konieczna dla uprawnienia wynikającego z ustawy zabużańskiej. Moment na który oceniane jest spełnienie przez właściciela mienia pozostałych przesłanek wynikających z ustawy zabużańskiej (np. obywatelstwa) nie może bowiem rozmijać się czasowo z oceną tytułu własności do nieruchomości. Poza tym jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie wolno zamiennie traktować i łączyć, nawet niektórych tylko, przesłanek uprawniających do rekompensaty właściciela nieruchomości wynikających z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej z przesłankami uprawniającymi do rekompensaty jego spadkobierców, o których mowa w jej art. 3 ust. 2;
- dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w myśl ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. ma znaczenie to, czy właściciel (przedwojenny) przemieścił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
- prawo do rekompensaty nie jest prawem cywilnym objętym dyspozycją art. 922 § 1 kodeksu cywilnego i z tego względu nie wchodzi w skład spadku, a co za tym idzie nie powstaje ono po stronie spadkobiercy z mocy faktu samego spadkobrania, lecz na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.;
- ustawowe i zamierzone przez ustawodawcę ograniczenie kręgu osób uprawnionych do rekompensaty za mienie zabużańskie nie stanowi luki prawnej, a wykładni przepisów nie można dokonywać poprzez analizę w jaki sposób ustawodawca powinien go uchwalić, aby był słuszny i sprawiedliwy i jakimi zasadami prawodawczymi powinien się kierować, gdyż celem wykładni jest ustalenie treści norm prawnych takich, jakie one są zawarte w przepisach prawnych;
2. przepisów postępowania, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 138 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
- stwierdzenie w zaskarżonym wyroku, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji prowadził postępowanie i wydał decyzję z naruszeniem przepisów art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 138 k.p.a., w sytuacji kiedy:
a) wydana decyzja nie stanowiła odstępstwa od praktyki rozstrzygania spraw w zbliżonym staniem faktycznym i prawnym, a najnowsze, utrwalane orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. sygn. I OSK 1918/19, I OSK 3077/19, I OSK 1038/16,1 OSK 1544/17) wskazuje, że jeśli przedwojenny właściciel nieruchomości zmarł w czasie wojny lub wkrótce po niej nie opuszczając Kresów lub opuszczając je, lecz nie przesiedlając się w granice powojenne Polski, to nie są spełnione przesłanki warunkujące nabycie prawa do rekompensaty przez jego spadkobierców, ponieważ nie spełnił on warunku powrotu na terytorium Polski w granicach powojennych lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 tej ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty; b) ograniczenie przez ustawodawcę kręgu osób uprawnionych do rekompensaty nie może być uznawane ze sprzeczne z zasadami państwa prawnego, w sytuacji kiedy bardzo wiele osób poniosło różne straty na skutek wojny i trudno byłoby zrekompensować je wszystkie, a państwo polskie wyważając interesy jednostkowe z interesem publicznym mogło różnymi sposobami wprowadzać ograniczenia w nabyciu określonych uprawnień; c) organy administracji publicznej w przedmiotowej sprawie dokonywały analizy stanu faktycznego sprawy i oceny dowodów w kontekście właściwych w sprawie przepisów prawa materialnego, których prawidłowa wykładnia nie powinna prowadzić do wniosków dotyczących naruszenia przepisów postępowania w niniejszej sprawie.
Zarzucane naruszenia przepisów postępowania, jak i zarzucane naruszenia prawa materialnego miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż:
- gdyby dokonano w zaskarżonym wyroku prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego (art. 1 i art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.), to nie doszłoby do wadliwych w ocenie tut. organu ustaleń jakoby Minister naruszył przepisy prawa materialnego, a w konsekwencji nie doszłoby do zastosowania w sprawie przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.,
- gdyby dokonano prawidłowej oceny w odniesieniu do jakiego podmiotu należy badać w sprawie przesłanki z przepisów materialnoprawnych, to nie doszłoby do wadliwych w ocenie tut. organu ustaleń jakoby Minister naruszył przepisy postępowania, a w konsekwencji nie doszłoby do zastosowania w sprawie przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.,
Reasumując, gdyby zastosowano zarzucane przepisy prawidłowo, to nie doszłoby do zastosowania w sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. 1 a) oraz 145 § 1 pkt 1 lit. 1 c) p.p.s.a., co przy braku zaistnienia innych podstaw do uchylenia zaskarżonych decyzji, prowadzić by musiało do wydania wyroku w oparciu o art. 151 p.p.s.a., tj. do oddalenia skargi.
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący kasacyjnie organ wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez jej oddalenie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
Jednocześnie skarżący oświadczył, iż zrzeka się rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w w/w skardze.
Zostały one oparte na obu podstawach kasacyjnych, opartych na art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., to jest na: obrazie prawa materialnego, w postaci: art. 1 i art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (bez określenia miejsca publikacji ustawy) oraz istotnym naruszeniu przepisów postępowania, takich jak: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 138 k.p.a.
Zarzuty te okazały się nieuzasadnione a ponieważ podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia miały w analizowanej sytuacji zarzuty obrazy prawa materialnego, tego rodzaju zarzuty musiały być omówione w pierwszej kolejności.
Jak wspomniano na wstępie, zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2020 r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia 19 marca 2020 r. o odmowie potwierdzenia: R. B., J. B.i B. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], czyli poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a także uchylił decyzję organu wojewódzkiego.
W motywach swego rozstrzygnięcia Sąd I instancji wyjaśnił, że organy obu instancji odmówiły stronom potwierdzenia prawa do rekompensaty, powołując się na okoliczność, iż były właściciel pozostawionych nieruchomości – A.L., (cyt.): "zmarł 30 kwietnia 1940 r. w miejscowości [...] (Rosja)" a co oznaczało, że nie repatriował się na tereny obecnego państwa polskiego. Skutkiem tego, następcom prawnym A.L. nie przysługiwało więc prawo do rekompensaty, ponieważ ich poprzednik prawny prawa tego nie nabył. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, wydanie w tej sprawie decyzji odmownej nastąpiło zatem w oparciu o przesłankę pozaustawową bo nie wynikającą z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Wojewódzki przytoczył w tym miejscu treść art. 1 i art. 2 w/w ustawy, podkreślając w szczególności, że o ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest przesłanką ustawową dla potwierdzenia prawa do rekompensaty (co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy), to jednak ustawa ta nie ogranicza tego prawa jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty - w świetle powołanych przepisów - nie ma zatem znaczenia, że przedwojenny właściciel nieruchomości na skutek śmierci (zamordowania) nie repatriował się. Od dnia jego śmierci w miejsce przedwojennego właściciela wstąpili bowiem jego spadkobiercy, a którzy - od tego dnia - stali się właścicielami (lub współwłaścicielami) danej nieruchomości. Jeśli więc osoby, będące w momencie repatriacji właścicielami mienia pozostawionego, przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to – jak kontynuował Sąd Wojewódzki – spełniały one przesłanki, wynikające z art. 2 powołanej ustawy. Nie można było bowiem, jak podkreślał Sąd I instancji, wymagać, aby, w sytuacji, w której art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zawierał warunku, by w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości, żądać spełnienia takiego warunku od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajdowało bowiem umocowania w przepisach omawianej ustawy. Natomiast art. 3 ust. 2 ustawy dotyczył innej grupy uprawnionych, to jest, spadkobierców osób, które się repatriowały.
W rezultacie, odnosząc powyższy pogląd do stanu rozpatrywanej sprawy, Sąd Wojewódzki wskazał, że skoro skarżąca domagała się potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość, która wprawdzie w chwili wybuchu wojny była własnością jej ojca - A. L., ale po zamordowaniu go przez NKWD w 1940 r. w Katyniu, prawo do przedmiotowej nieruchomości odziedziczyły jego dwie córki: skarżąca – R. B.i M. B., a które repatriowały się na teren obecnego państwa polskiego już jako właścicielki przedmiotowej nieruchomości, to wydanie zaskarżonej decyzji i odmownej decyzji ją poprzedzającej z uzasadnieniem, iż skoro A.L. nie repatriował się na obecne tereny Polski, to wniosek nie mógł zostać uwzględniony, nie było prawidłowe. Pozbawienie bowiem skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez nią mienia poza granicami kraju w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji, gdy zamieszkiwała ona na terenie Polski i legitymowała się obywatelstwem polskim, naruszało nie tylko przepisy ustawy zabużańskiej, ale także standardy konstytucyjne (art.7 Konstytucji RP).
W związku zaś z powoływaniem się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji na orzecznictwo sądów administracyjnych, z których - w jego ocenie - miał wynikać warunek opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że w sprawie, w której Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok w dniu 9 marca 2018 r. (sygn. akt I OSK 1038/16) o potwierdzenie prawa do rekompensaty ubiegały się osoby, które po wojnie pozostały na terytorium ZSRR. Wyrok zaś Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r. (sygn. akt I OSK 2763/13) dotyczył następców prawnych osoby, która zmarła już po zakończeniu wojny w 1946 r., podczas gdy jej spadkobiercy już wcześniej opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nigdy nie powrócili na jej obecne terytorium. W sprawie tej stan faktyczny nie obejmował zatem sytuacji, w której właściciele pozostawionej nieruchomości (na skutek spadkobrania) zostali repatriowani.
Ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego nie zgadzał się Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, który twierdził, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, który stanowił jego własność w momencie wybuchu II Wojny Światowej a zatem tylko w odniesieniu do takiej osoby należy badać przesłanki z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej. Brak zaś spełnienia choćby jednej z tych przesłanek (jak np. przesiedlenia się w granice obecnego państwa polskiego) wyklucza możliwość wydania w takim przypadku decyzji pozytywnej. Brak jest więc podstaw do badania przesłanek przewidzianych tą ustawą w odniesieniu do następców prawnych takiej osoby.
W związku z powyższym, skład orzekający pragnie wyjaśnić, że zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 ustawy dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm.), ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich. W myśl natomiast art. 1 ust. 1a ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Na zasadzie zaś art. 1 ust. 2 ustawy, przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z przytoczonej zatem regulacji prawnej nie wynika by ustawodawca uzależniał potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP od faktu, by właściciel tego mienia legitymował się w stosunku do niego tytułem prawa własności na dzień 1 września 1939 r. Powyższa data występuje natomiast w art. 2 ust. 1 omawianej ustawy, w myśl którego prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.
W związku z tym należy zgodzić się z Sądem Wojewódzkim, że data 1 września 1939 r. (po nowelizacji ustawy zabużańskiej, dokonanej ustawą nowelizacyjną z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - Dz. U. 2014 r. poz. 195), dotyczy wyłącznie wymogu by w tej dacie były właściciel mienia, które pozostawił poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, legitymował obywatelstwem polskim (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 lutego 2015 r. sygn. akt I OSK 1491/13, LEX nr 1658561, 3 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1237/14, z dnia 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1647/14 i z dnia 17 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1367/15, z dnia 8 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 3694/18 i z dnia 19 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 1655/20). Słusznie przy tym Sąd Wojewódzki podkreślił, że tego rodzaju stanowisko jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominujące.
Dodać też w tym miejscu trzeba, że – jak wyjaśnił to Naczelny Sąd Administracyjny w wyżej wskazanym wyroku z dnia 19 listopada 2021 r. (sygn. akt I OSK 1655/20) - przepisy ustawy zabużańskiej są przepisami szczególnymi a przy tym mocno rygorystycznymi. Brak jest zatem jakiegokolwiek uzasadnienia prawnego do interpretowania ich treści w sposób jeszcze bardziej zawężający aniżeli wynika to z ich wykładni językowej. Wprawdzie zatem w skardze kasacyjnej, jej autor odwoływał się do uzasadnienia uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r. (sygn. akt I OPS 11/13), w którym zostało zawarte zdanie (cyt.): "Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność ...", ale zdanie to, mając na uwadze szerszy kontekst wypowiedzi składu poszerzonego, stanowiło jedynie swego rodzaju skrót myślowy (uproszczenie), gdyż najczęściej stan faktyczny, zachodzący w postępowaniach związanych z potwierdzeniem prawa do rekompensaty zabużańskiej sprowadza się do pozostawienia majątków położonych na Kresach Wschodnich przez osoby, które były ich właścicielami przed wybuchem II Wojny Światowej, to jest przed dniem 1 września 1939 r. Podkreślić także należy, iż wyżej zacytowanej zdanie zostało wyrwane przez skarżącego z szerszego kontekstu wypowiedzi składu poszerzonego. Celem tej wypowiedzi było bowiem zwrócenie uwagi na konieczność jednolitego traktowania wszystkich, byłych właścicieli mienia położonego w dawnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego, czy w dacie opuszczenia mienia osobom tym przysługiwał jeszcze tytuł prawny do pozostawionego majątku, czy też tytuł ten został już przez nich utracony na skutek działań władzy radzieckiej (majątek został przejęty przez kołchoz lub w inny sposób znacjonalizowany). Podejmując zatem w dniu 16 grudnia 2013 r. uchwałę o treści: "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy, skład poszerzony w uzasadnieniu uchwały zwracał przede wszystkim uwagę na obowiązek takiego interpretowania przepisów w/w ustawy, które nie będzie różnicowało w sposób arbitralny właścicieli majątków pozostawionych. Tymczasem wykładnia przepisów omawianej ustawy, przyjęta w zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, taki właśnie nosi charakter.
Z tych powodów zarzuty obrazy prawa materialnego, oparte na art. 1 i art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, należało uznać za nieusprawiedliwione.
Nie okazały się zasadne również i zarzuty procesowe.
Uchylając zaskarżoną oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję, Sąd Wojewódzki przyjął, że naruszała ona nie tylko przepisy prawa materialnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), ale i została ona wydana z istotnym naruszeniem przepisów proceduralnych (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.), takich jak: art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a.. art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 138 k.p.a.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Wojewódzki zwrócił bowiem uwagę na fakt, iż przyjęcie w tej sprawie, że to A.L. był właścicielem mienia pozostawionego poza granicami państwa polskiego, mógł być przyczyną niewłaściwych ustaleń stanu faktycznego. Wprawdzie zatem, mino, iż strony w niektórych pismach, kierowanych do organów, posługiwały się sformułowaniem, że byłym właścicielem majątku położonego we wsi [...] w gminie [...] był A. L., to ze względu na fakt, że z akt sprawy w sposób oczywisty wynikało: kiedy A. L. został zamordowany, kto był jego spadkobiercą i w wyniku jakich okoliczności osoby te opuściły byłe terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, organy wydając zaskarżone decyzje, wydały je bez analizy całego zebranego w sprawie materiału dowodowego. W związku z tym, Sąd Wojewódzki polecił by przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokonał szczegółowej analizy wspomnianego wyżej materiału dowodowego, mając jednocześnie na uwadze ocenę prawną, zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Dokonując zaś wspomnianej analizy, organ winien działać zgodnie z treścią art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. a uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia uzasadnić po myśli art. 107 § 3 k.p.a.
W tej sytuacji – w ocenie składu orzekającego – nie można się było zgodzić ze skarżącym organem, że w przedmiotowej sprawie organy administracji publicznej - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - dokonały właściwej analizy stanu faktycznego i prawidłowej oceny dowodów. Dodatkowo bowiem zwrócić należy uwagę, że we wniosku wszczynającym niniejsze postępowanie (wniosku z dnia 29 grudnia 1990 r.) wnioskodawczyni nie sprecyzowała osoby, która pozostawiła mienie poza obecnymi granicami państwa polskiego, a którego to mienia dotyczyło zgłoszone przez nią roszczenie. We wniosku tym napisała jedynie (cyt.): " Uprzejmie proszę o spowodowanie wypłacenie mi odszkodowania za mienie pozostawione w ZSRR." Podała dalej, że ojciec jej – A.L. posiadał dom, budynki gospodarcze oraz gospodarstwo rolne w miejscowości [...]-[...]w woj. [...]. Ojciec jej został jednak aresztowany w październiku 1939 r. przez NKWD i zamordowany w Katyniu w 1940 r. Ona zaś wraz z matką i siostrą zostały wywiezione do Kazachstanu 13 kwietnia 1940 r. a "wydostały" się z ZSRR wraz z armią Andersa i do Polski przyjechały w 1947 r. Do wniosku wnioskodawczyni dołączyła też szereg dokumentów, w tym "listę katyńską" z nazwiskiem ojca a także pismo Kierownika Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie zaświadczające, że R.L. (nazwisko panieńskie wnioskodawczyni) została ewakuowana z ZSRR w 1942 r.
Przy tak sformułowanym zatem wniosku i dysponując szeregiem dodatkowych dokumentów, mających charakter istotnych dowodów w tej sprawie, organ winien w sposób prawidłowy wniosek ten zinterpretować a jeżeli miał w tym względzie jakiekolwiek wątpliwości, to powinien zwrócić się do wnioskodawczyni o ich wyjaśnienie. W rezultacie więc należało zgodzić się z Sądem Wojewódzkim, że podstawą wyroku, uchylającego zaskarżoną i utrzymaną przez nią w mocy decyzję, winien być art. 145 § 1 pkt 1 a oraz c p.p.s.a.
Biorąc zatem powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.