I OSK 2029/23

I OSK 2029/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Elżbieta Kremer
Maciej Dybowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Gl 1709/22 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2023-05-15
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1958 nr 31 poz 138
art. 11
Ustawa z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach.
Dz.U. 2021 poz 1899
art. 129 ust. 3 i 5
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wojewody Śląskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 1709/22 w sprawie ze skargi Z.S. i J.S. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 6 października 2022 r. nr NWXIV.7581.2.31.2022 w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 15 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1709/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu sprawy ze skargi Z.S. (S.), J.S. (S.) na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 6 października 2022 r. nr NWXIV.7581.2.31.2022 w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość 1. uchylił zaskarżoną decyzję, 2. zasądził od Wojewody Śląskiego na rzecz skarżących solidarnie 714 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego (k. 45, 48-56 akt sądowych).
Skargę kasacyjną wywiódł Wojewoda Śląski (dalej Wojewoda lub skarżący kasacyjnie), reprezentowany przez r. pr. D.G., zaskarżając wyrok II SA/Gl 1709/22 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:
1. prawa materialnego - art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2023 r. poz. 344, dalej ugn) przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przepis ten stanowi samodzielną podstawę przyznawania odszkodowań za wywłaszczone nieruchomości;
2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy - art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz. U. z 2023 r. poz. 259, zm. 803 - tempus regit actum - uw. NSA, dalej] ppsa przez uznanie, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażona w wyroku NSA z 21 lipca 2020 r. I OSK 3326/19 przesądza o zasadności roszczeń odszkodowawczych stron i o możliwości zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn jako samodzielnej podstawy ustalenia odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, podczas gdy nie wynika to z treści wskazanego orzeczenia.
Skarżący kasacyjnie wniósł o: uwzględnienie skargi kasacyjnej i rozpoznanie skargi albo uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji; zasądzenie na podstawie art. 203 ppsa na rzecz organu administracji publicznej [zwrotu] kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych; zrzekł się rozprawy (k. 68-70v akt sądowych).
Z uwagi na to, że pozostałe strony w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej nie zażądały przeprowadzenia rozprawy, skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym (art. 182 § 2 ppsa).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W świetle art. 183 ppsa (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, zm. 1685; z 2025 r. poz. 769) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26.10.2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.
Według art. 193 zd. drugie ppsa, uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze ppsa. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swą dalszą wypowiedź już tylko do rozważań zmierzających do oceny zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu I instancji.
Przedmiot kontroli Sądu I instancji stanowiła decyzja z dnia 6 października 2023 r. nr NWXIV.7581.2.31.2022 (dalej decyzja z 6 października 2023 r.), którą Wojewoda Śląski uchylił decyzję Starosty T. (dalej Starosta) z dnia 12 sierpnia 2022 r. nr GN.6821.1.14.2018 i odmówił ustalenia odszkodowania na rzecz Z.S. i J.S. (dalej skarżący).
W kontrolowanej sprawie istotne jest to, że Starosta decyzją I instancji przyznał skarżącym odszkodowanie po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 lipca 2020 r. I OSK 3326/19 (dalej wyrok I OSK 3326/19). Wyrokiem I OSK 3326/19 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 lipca 2019 r. II SA/Gl 246/19, zaskarżoną decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 6 lutego 2019 r. nr NWXIV.7581.2.52.2018 i poprzedzającą ją decyzję Starosty T. z dnia 13 listopada 2018 r. nr GN.6821.1.14.2018 umarzającą postępowanie w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.
W wyroku I OSK 3326/19 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarżącym przysługiwało odszkodowanie za nieruchomość przejętą w trybie art. 11 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz.U. z 1958 r. nr 31 poz. 138, zm. z 1961 r. nr 7 poz. 47 i nr 32 poz. 159, dalej utbdj; w brzmieniu obowiązującym w dniu, w którym decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. z dnia 11 lutego 1970 r. nr RLg.V-7b/2/69 uprawomocniła się - tempus regit actum - uw. NSA), a jego ustalenie winno nastąpić na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonej w wyroku I OSK 3326/19, art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn stwarza możliwość zrealizowania obowiązku wypłaty odszkodowania w takich przypadkach, gdzie przewidziane przez akt normatywny będący podstawą wywłaszczenia odszkodowanie nie zostało ustalone, a w sprawie mamy do czynienia z wywłaszczeniem w rozumieniu art. 21 ust. 2 obecnie obowiązującej Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483; sprost. z 2001 r. nr 28 poz. 319; zm. z 2006 r. nr 200 poz. 1471; z 2009 r. nr 114 poz. 946, dalej Konstytucja RP) i obecnie obowiązujących przepisów o wywłaszczaniu. Zdaniem Sądu II instancji, prawidłowe jest stanowisko, wedle którego jeżeli art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn odnosi się do stanów sprzed wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, to konsekwentnie należy przyjąć, że ustawodawca zobowiązał się do regulowania roszczeń także w przypadkach, gdy przed 1998 r. nastąpiło wywłaszczenie, a obecne przepisy przewidują ustalenie - i co za tym idzie wypłacenie - odszkodowania. Oznacza to, że prawo do odszkodowania, a także jego wysokość ustalane są na podstawie aktualnych przepisów. Wyrok I OSK 3326/19 [poprzedzający w kontrolowanej sprawie wyrok II SA/Gl 1709/22 - uw. NSA], aprobuje doktryna (M. Wolanin w: J. Jaworski, A. Prusaczyk, A. Tułodziecki, M. Wolanin, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, C.H. Beck 2023, s. 838, nb 8).
Sąd I instancji w kwestionowanym obecnie wyroku II SA/Gl 1709/22 trafnie uznał, że stanowisko zajęte przez Wojewodę w zaskarżonej decyzji nie mogło zostać podzielone z uwagi na to, że pozostawało ono w sprzeczności z poglądem wyrażonym w wyroku I OSK 3326/19. Stanowiło to podstawę uchylenia decyzji z 6 października 2022 r., gdyż orzekający w sprawie Sąd I instancji pozostawał związany wykładnią prawa określoną w wyroku kasacyjnym Naczelnego Sądu Administracyjnego (s. 16 uzasadnienia wyroku II SA/Gl 1709/22). Sąd I instancji słusznie uchylił skarżoną decyzję z 6 października 2022 r., gdyż Wojewoda nie zrealizował oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku I OSK 3326/19. Zarzut naruszenia art. 153 ppsa (punkt 2 petitum skargi kasacyjnej) okazał się niezasadny.
Zarzut naruszenia prawa materialnego nie zasługiwał na uwzględnienie. Podstawy materialnoprawne decyzji I instancji współtworzył m. in. art. 129 ust. 3 pkt 5 ugn, wedle którego odszkodowanie ustala starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości, z zastrzeżeniem ust. 5, zgodnie z którym starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu:
1) w przypadkach, o których mowa w art. 98 ust. 3, art. 106 ust. 1 i art. 124-126;
2) na wniosek podmiotu realizującego cel publiczny lub właściciela wywłaszczonej nieruchomości;
3) gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie.
Decyzja Starosty opierała się na art. 11 utbdj. Zgodnie z powołanym przepisem: "Z gruntów objętych podziałem 33% ogólnej powierzchni przechodzi na własność Państwa bez odszkodowania z przeznaczeniem na cele użyteczności publicznej oraz jako działki budowlane umożliwiające prezydiom rad narodowych prowadzenie właściwej gospodarki terenami. Przejście tych gruntów na własność Państwa następuje w stanie wolnym od wszelkich obciążeń z dniem uprawomocnienia się decyzji o zatwierdzeniu podziału. Decyzja ta stanowi podstawę do ujawnienia prawa własności w księgach wieczystych.".
Skarżący kasacyjnie nietrafnie upatruje naruszenia art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn w tym, że Sąd I instancji uznał, że rzeczony przepis stanowi - zdaniem Autora środka prawnego - samodzielną podstawę do przyznawania odszkodowań za wywłaszczone nieruchomości. Jest to zarzut chybiony, gdyż w żadnym miejscu uzasadnienia wyroku II SA/Gl 1709/22, Sąd I instancji nie twierdził, by tak było.
W odniesieniu do art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn Sąd I instancji wskazał, że ów przepis był przedmiotem licznych interpretacji formułowanych przez sądy administracyjne. W ich wyniku zarysowały się dwie linie orzecznicze. Jedna z nich opowiada się za traktowaniem ww. przepisu jako podstawy prawnej do rozstrzygnięcia o odszkodowaniu należnym za przejęcie gruntów na podstawie art. 11 utbdj, co wyprowadzane jest z art. 21 ust. 2 i art. 2 Konstytucji RP, traktujących o ochronie prawa własności i odszkodowaniu za wywłaszczenie, a także w nawiązaniu do regulacji Karty Praw Podstawowych i art. 1 Pierwszego Protokołu Dodatkowego do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Druga z linii orzeczniczych prezentuje stanowisko, zgodnie z którym art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn ma charakter wyłącznie procesowy i nie jest samoistną podstawą do ustalenia odszkodowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach słusznie stwierdził, że wobec poglądu wyrażonego w wyroku I OSK 3326/19, związany był pierwszym z ww. stanowisk, gdyż to właśnie za tym stanowiskiem opowiedział się stanowczo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku I OSK 3326/19 (art. 153 ppsa).
Skarżący kasacyjnie w istocie polemizuje z zasadnością stanowiska, zgodnie z którym w kontrolowanej sprawie, wobec pozbawienia prawa do nieruchomości, istniały podstawy do przyznania odszkodowania, w tym obecnie obowiązujący normatywny odpowiednik formy dokonanego w przeszłości odjęcia lub ograniczenia prawa własności, pod warunkiem, że wspomniane odszkodowania nie zostało już wypłacone. Dla poparcia tego stanowiska Autor środka prawnego (używając sformułowania: "[...] Sąd I instancji bezzasadnie rozszerzył zakres oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku I OSK 3326/19. Stwierdził bowiem, iż NSA: [...] stwierdził, że podstawą prawną jest "solo" art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn". Skarżący kasacyjnie argumentuje - syntetyzując sformułowane zarzuty - na rzecz poglądu, wedle którego z literalnego brzmienia art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn jasno wynika, że nie stanowi on samodzielnej podstawy ustalania odszkodowania, a jego zastosowanie uzależnione jest od istnienia odrębnej normy przewidującej odszkodowanie w danym stanie faktycznym.
W kwestii tego zarzutu Naczelny Sąd Administracyjny przyjmuje jako własny wyrażony w piśmiennictwie pogląd o dopuszczalności oraz uwarunkowaniach stosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn w takich sprawach, jak obecnie kontrolowana. Wedle doktryny prawa administracyjnego, w odniesieniu do możności aktualnego ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie lub przejęcie nieruchomości w przeszłości, kluczowe jest to, że w przypadkach, o których stanowi art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn, materialnoprawny obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych i obowiązujących podstaw prawnych. Jest to podyktowane tym, że wskazany przepis ustawy o gospodarce nieruchomościami ma charakter procesowy, a nie materialnoprawny i w związku z tym możliwość jego zastosowania warunkowana jest istnieniem obowiązku ustalenia odszkodowania wynikającym z odrębnych i obowiązujących podstaw prawnych. Podstawowym i zarazem obligatoryjnym warunkiem dopuszczalności zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn pozostaje brak ustalenia dotychczas odszkodowania za pozbawienie praw do nieruchomości. Nie ma przy tym znaczenia, w jakiej formie miało w przeszłości dojść do jego ustalenia, a nawet w jakiej formie doszło do jego ustalenia, lecz sam fakt, że do takiego ustalenia odszkodowania w ogóle nie doszło. Ustalenie i faktyczne wypłacenie odszkodowania w przeszłości, uniemożliwia zastosowanie w sprawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn. Równie istotne jest to, że współczesne ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeśli obecnie obowiązujące przepisy prawa materialnego przewidują przyznanie odszkodowania za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości w przeszłości. Konkluzja jest taka, że w każdym przypadku należy ocenić, czy pozbawienie praw przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (przed dniem 1 stycznia 1998 r.) nastąpiło w takiej formie prawnej lub przy zastosowaniu takiej instytucji prawnej, która znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującej formie przejmowania praw do nieruchomości, ewentualnie mieści się w tej formie. Zarówno w doktrynie jak i w utrwalonym już orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn znajduje zastosowanie także do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, czyli do stanów faktycznych polegających na odjęciu, przejęciu lub ograniczeniu prawa własności bez ustalenia należnego odszkodowania, a więc ma on charakter retrospektywny. Wyrok NSA z 21 lipca 2020 r. I OSK 3326/19 [poprzedzający w kontrolowanej sprawie wyrok II SA/Gl 1709/22 - uw. NSA], aprobuje doktryna (M. Wolanin - op. cit. s. 838, nb 8).
W wyroku z 23.6.2020 r. I OSK 2031/19 NSA uznał: "[...] tak kategoryczne stwierdzenie, zamykające stronie możliwość domagania się w trybie ustawy o gospodarce nieruchomościami odszkodowania z tytułu wywłaszczenia dokonanego w oparciu o art. 11 ustawy [z 22.5.1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz.U. nr 31 poz. 138 ze zm. - przyp. M.W.] nie znajduje oparcia w aktualnie obowiązujących przepisach prawa. Ponadto, budzi wątpliwości z punktu widzenia art. 2 Konstytucji, wyrażającego między innymi zasadę poprawnej legislacji i zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji RP w kontekście przedstawionej powyżej zasady gwarantującej prawo do odszkodowania w przypadku wywłaszczenia. W orzecznictwie zwracano uwagę, że brak przyznania odszkodowania za pozbawienie własności pozostawałby w sprzeczności z art. 1 Protokołu Nr 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego 20 marca 1952 r. a ratyfikowanego przez Polskę 10 października 1994 r. (Dz.U. z 1995 r. nr 26 poz. 175), który podkreśla konieczność utrzymywania uzasadnionego prawnie zaufania obywateli do Państwa i prawa pochodzącego od Państwa, jako elementu składającego się na zasadę praworządności i zobowiązującego władze do eliminowania dysfunkcyjnych regulacji z systemu prawnego i naprawiania pozaprawnych praktyk. [...]. Jak czytamy w uzasadnieniu do projektu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. nr 141 poz. 1492), którą przepis ten został wprowadzony do ugn, i która weszła w życie z dniem 22 września 2004 r., "nowa regulacja dotyczy sytuacji, gdy wywłaszczenie już nastąpiło, ale bez ustalenia odszkodowania lub gdy nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego bez decyzji o wywłaszczeniu, np. z mocy prawa. W takich sytuacjach będzie wydawana odrębna decyzja tylko w sprawie odszkodowania (wywłaszczenie bowiem już nastąpiło), na co obecnie obowiązujące przepisy nie zezwalają. Propozycja ta pozwoli na rozwiązywanie konkretnych występujących problemów i umożliwi w ww. przypadkach realizację konstytucyjnej zasady słusznego odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości" (zmiana 76 do art. 129 - Sejm RP IV kadencji, Nr druku 1421). Zatem wskazana norma prawna stwarza możliwość zrealizowania obowiązku wypłaty odszkodowania, w przypadkach kiedy odszkodowanie nie zostało ustalone, a mamy do czynienia z wywłaszczeniem w rozumieniu obecnej Konstytucji RP oraz obecnie obowiązujących przepisów o wywłaszczaniu.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przymusowy charakter pozbawienia prawa do nieruchomości na podstawie art. 11 ustawy nie budzi wątpliwości i wpisuje się w instytucję wywłaszczenia określoną w art. 112 ust. 2 ugn [...] termin "pozbawienie praw do nieruchomości" oznacza każde działanie władcze przynoszące skutek w postaci odebrania praw do nieruchomości podmiotom, którym one przysługiwały, a nie tylko takie działania, jakie w ustawie o gospodarce nieruchomościami zostały zakwalifikowane do kategorii wywłaszczania, ewentualnie określone jako ograniczanie praw do nieruchomości lub jako ograniczanie sposobu korzystania z nieruchomości [...] z przepisów, na podstawie których następowało przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, nie musiało wynikać, że podmiotowi, który utracił prawo własności nieruchomości, należało się odszkodowanie. Nie ma znaczenia, że z art. 11 ustawy wynikało, że przejście części nieruchomości na własność Państwa następowało bez odszkodowania. Bowiem stosownie do treści art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn istotne jest tylko, czy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy jego ustalenie przewidują (wyrok NSA z 25.5.2017 r. I OSK 2263/15; aprobowane przez M. Wolanina - op. cit., s. 837-838 nb 8).
W kontrolowanej sprawie bezsporne jest, na co zwrócił także uwagę w swej decyzji Wojewoda, że pozbawienie praw do nieruchomości objętej wnioskiem Z.S. i J.S. nastąpiło bez odszkodowania. Niezależnie od tego, czy wywłaszczenie na mocy art. 11 ust. 1 utbdj następowało z przeznaczeniem na cele użyteczności publicznej czy też jako działki budowlane umożliwiające prezydiom rad narodowych prowadzenie właściwej gospodarki terenami, faktem jest, że wspomniany przed chwilą przepis "służył przede wszystkim upowszechnianiu własności państwowej kosztem ograniczania areału własności prywatnej i to bez jakiegokolwiek odszkodowania" (M. Wolanin - op. cit., s. 842 nb 8). Uprawnia to do konstatacji, że przejście nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa stosownie do art. 11 ust. 1 ustawy o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach służyło do realizacji celu użyteczności publicznej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego mimo, że wywłaszczenie w niniejszej sprawie nastąpiło na mocy aktu normatywnego, zaś obecne regulacje przewidują pozbawienie albo ograniczenie prawa własności, prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości w drodze decyzji administracyjnej, to odmowa zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn byłaby w tym przypadku zbyt rygorystyczna i rażąco naruszająca normę z art. 21 ust. 2, art. 64 ust. 1 i 2, i art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim trwale tamowałaby dochodzenie przez obywateli prawa do uzyskania odszkodowania.
Taki sposób rozumienia powołanej normy jest zgodny z wykładnią historyczną dokonywaną z uwzględnieniem ratio legis przepisu wyłożonego w materiałach legislacyjnych. Jak bowiem wynika z uzasadnienia Rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 1421/IV), dodanie do ustawy o gospodarce nieruchomościami regulacji kreującej możliwość uzyskania odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość bez ustalenia odszkodowania, miało na celu objęcie regulacją prawną sytuacji, w których wywłaszczenie już nastąpiło, ale bez ustalenia odszkodowania lub gdy nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego bez decyzji o wywłaszczeniu, np. z mocy prawa.
Orzekając obecny skład nie mógł tracić z pola widzenia tego, że w sprawie wypowiedział się już Naczelny Sąd Administracyjny. Toteż w świetle dyspozycji art. 170 ppsa, który dotyczy związania prawomocnym orzeczeniem sądu, a za taki należy uznać wyrok o sygn. I OSK 3326/19, związanie podmiotów wyliczonych w tej regulacji (strony, sąd, który wydał orzeczenie, inne sądy, inne organy państwowe) polega na związaniu ich dyspozycją zawartej w wyroku skonkretyzowanej, zindywidualizowanej i trwałej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z norm generalnych i abstrakcyjnych zawartych w przepisach prawnych. Podmioty te muszą bez wyjątku przyjmować, że dana kwestia prawna w odniesieniu do danego podmiotu kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Prawomocność orzeczenia sądu administracyjnego należy rozumieć w ten sposób, że wywiera ono skutek nie tylko w danym i zakończonym postępowaniu sądowoadministracyjnym, ale oddziałuje także w razie ponownego prowadzenia postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego w danej sprawie (podobnie: wyrok NSA z 9.11.2007 r. I OSK 106/07). Rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem kwestia prawna nie może być w odniesieniu do danego podmiotu kontestowana i poddana innej ocenie. Odnosi się to do sentencji orzeczenia, lecz również do uzasadnienia wyroku zawierającego wykładnię przepisów mających w sprawie zastosowanie i prezentującego tok rozumowania sądu orzekającego. Moc wiążąca wyroku określona w art. 170 ppsa oznacza, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być już ona ponownie badana (W. Piątek, w: red. A. Skoczylas, red. P. Szustakiewicz, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2023, s. 356, nb 4). Istota mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu wyraża się w tym, że także inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach przewidzianych w ustawie także inne osoby muszą brać pod uwagę fakt istnienia i treść prawomocnego orzeczenia sądu (wyroki NSA z: 24.3.2015 r. II GSK 2134/13; 14.10.2010 r. II OSK 1578/09, aprobowane przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2023, s. 862A, nb 3).
Prawidłowo Sąd I instancji orzekł, że powtórne postępowanie przed Wojewodą Śląskim winno koncentrować się na merytorycznym ustaleniu odszkodowania. W sprawie jest niesporne, że przejście nieruchomości na własność Państwa w trybie art. 11 utbdj, w tym także dla realizacji celu użyteczności publicznej, następowało bez odszkodowania z mocy prawa (na podstawie aktu normatywnego), zaś przymusowy charakter pozbawienia prawa do nieruchomości na podstawie rzeczonego przepisu wpisuje się w instytucję wywłaszczenia określoną w art. 112 ust. 2 ugn. Kwestia ta została prawomocnie przesądzona w wyroku I OSK 3326/19 (art. 193 zd. 1 w zw. z art. 153 ppsa).
Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.