I OSK 2011/23

Naczelny Sąd Administracyjny2025-07-16
NSAAdministracyjneWysokansa
uwłaszczenieużytkowanie wieczystenieruchomościPKPSkarb Państwawspółwłasnośćprawo administracyjnepostępowanie sądowekomercjalizacja przedsiębiorstw państwowych

NSA oddalił skargę kasacyjną PKP S.A. w sprawie o uwłaszczenie gruntu, uznając, że Skarb Państwa nie był jego wyłącznym właścicielem w kluczowych datach.

Skarga kasacyjna PKP S.A. dotyczyła odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu. PKP S.A. argumentowało, że spełnione zostały przesłanki z art. 34 ustawy o komercjalizacji PKP. Sąd administracyjny obu instancji uznał jednak, że kluczowym warunkiem jest wyłączna własność Skarbu Państwa gruntu w określonych datach, a w tym przypadku nieruchomość była współwłasnością Skarbu Państwa i osoby fizycznej. W konsekwencji skargę kasacyjną oddalono.

Sprawa dotyczyła skargi kasacyjnej Polskich Kolei Państwowych S.A. od wyroku WSA w Warszawie, który oddalił skargę na decyzję Ministra Rozwoju i Technologii odmawiającą stwierdzenia nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu. PKP S.A. zarzucało naruszenie prawa materialnego (art. 34 ust. 1 ustawy o komercjalizacji PKP) poprzez błędną wykładnię, twierdząc, że nabyło prawo użytkowania wieczystego. Skarżąca podnosiła również zarzuty procesowe dotyczące wadliwego postępowania dowodowego. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym, oddalił skargę kasacyjną. Sąd podkreślił, że podstawową przesłanką do nabycia użytkowania wieczystego na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy o komercjalizacji PKP jest wyłączna własność Skarbu Państwa gruntu w dniu 5 grudnia 1990 r. W niniejszej sprawie ustalono, że grunt stanowił współwłasność Skarbu Państwa i osoby fizycznej, co wykluczało możliwość ustanowienia użytkowania wieczystego na całej nieruchomości. Sąd odwołał się do przepisów Kodeksu cywilnego (art. 232 § 1 k.c.) oraz orzecznictwa, w tym uchwały Sądu Najwyższego, wskazując, że użytkowanie wieczyste nie może być ustanowione na udziale we współwłasności, jeśli jeden ze współwłaścicieli nie jest podmiotem uprawnionym do oddania gruntu w użytkowanie wieczyste. Sąd uznał również, że zarzuty procesowe są niezasadne, gdyż postępowanie dowodowe było determinowane przez prawo materialne, a skarżąca nie wykazała konkretnych uchybień.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, nabycie użytkowania wieczystego na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy o komercjalizacji PKP jest możliwe tylko wtedy, gdy Skarb Państwa był wyłącznym właścicielem gruntu.

Uzasadnienie

Użytkowanie wieczyste może być ustanowione tylko na nieruchomościach stanowiących wyłączną własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, a nie na udziale we współwłasności z osobą fizyczną, gdyż naruszałoby to prawa pozostałych współwłaścicieli i przepisy k.c. dotyczące współwłasności.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (16)

Główne

u.PKP art. 34 § ust. 1

Ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"

p.p.s.a. art. 184

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 182 § § 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

k.c. art. 232 § § 1

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny

Określa grunty, które mogą być oddane w użytkowanie wieczyste, wskazując na wyłączność własności Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, lub ich współwłasność między tymi podmiotami.

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 183 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 174 § pkt 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 174 § pkt 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

k.p.a. art. 75 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 77 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 80

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 61 § § 1-2

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

u.PKP art. 37a § ust. 1-2

Ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"

k.c. art. 195

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny

Przepisy dotyczące współwłasności.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Nieruchomość, której dotyczy wniosek o uwłaszczenie, stanowiła współwłasność Skarbu Państwa i osoby fizycznej, co wyklucza możliwość nabycia użytkowania wieczystego przez PKP S.A. na podstawie art. 34 ust. 1 u.PKP. Użytkowanie wieczyste może być ustanowione tylko na nieruchomościach stanowiących wyłączną własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, a nie na udziale we współwłasności z osobą fizyczną. Organ był związany wnioskiem strony o uwłaszczenie na podstawie art. 34 u.PKP i nie mógł wszcząć postępowania na podstawie art. 37a tej ustawy.

Odrzucone argumenty

Zarzuty naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 34 ust. 1 u.PKP. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w tym wadliwości postępowania dowodowego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. i in.). Zarzut naruszenia art. 61 § 1-2 k.p.a. poprzez brak wszczęcia postępowania o wywłaszczenie.

Godne uwagi sformułowania

Przedmiotem użytkowania wieczystego może być wyłącznie nieruchomość gruntowa i jedynie jako cała nieruchomość. Nie jest natomiast dopuszczalne ustanawianie użytkowania wieczystego na gruntach, których podmioty te są współwłaścicielami wraz z innymi osobami. W razie zatem oddania ułamkowej części własności nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste niemożliwe byłoby wykonywanie tego prawa. Własność gruntu, o którym mowa w art. 34 ust. 1 u.PKP musi być własnością wyłączną Skarbu Państwa.

Skład orzekający

Monika Nowicka

przewodniczący

Jolanta Rudnicka

sprawozdawca

Joanna Skiba

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja warunków nabycia użytkowania wieczystego przez przedsiębiorstwa państwowe na podstawie ustawy o komercjalizacji PKP, zwłaszcza w kontekście współwłasności nieruchomości."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej związanej z komercjalizacją przedsiębiorstw państwowych i uwłaszczeniem gruntów w określonym okresie. Może mieć zastosowanie do podobnych spraw dotyczących własności gruntów Skarbu Państwa.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia własności gruntów i możliwości ich nabycia przez duże przedsiębiorstwa państwowe, co ma znaczenie praktyczne dla sektora nieruchomości i zarządzania majątkiem Skarbu Państwa.

PKP S.A. nie uwłaszczy się na gruncie Skarbu Państwa – kluczowa jest wyłączna własność.

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 2011/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Joanna Skiba
Jolanta Rudnicka /sprawozdawca/
Monika Nowicka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6070 Uwłaszczenie    państwowych   osób     prawnych   oraz   komunalnych    osób prawnych
Hasła tematyczne
Ewidencja gruntów
Sygn. powiązane
I SA/Wa 454/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-08-08
Skarżony organ
Minister Rozwoju, Pracy i Technologii
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184 w zw. z art. 182 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
art. 34 ust. 1
ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 16 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Polskich Kolei Państwowych S.A. z siedzibą w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 454/22 w sprawie ze skargi Polskich Kolei Państwowych S.A. z siedzibą w Warszawie na decyzję Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 8 grudnia 2021 r. nr DO-II.7610.235.2021.KC w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 sierpnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 454/22, oddalił skargę Polskich Kolei Państwowych S.A. z siedzibą w Warszawie na decyzję Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 8 grudnia 2021 r. nr DO-II.7610.235.2021.KC w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożyła Polskie Koleje Państwowe S.A. z siedzibą w Warszawie, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Skarżąca kasacyjnie wniosła również o rozpoznanie skargi kasacyjnej posiedzeniu niejawnym.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
1) naruszenie prawa materialnego: art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r., Nr 84, poz. 948 – dalej: "u.PKP") poprzez jego błędną wykładnię polegająca na bezzasadnym przyjęciu, że Polskie Koleje Państwowe S.A. z siedzibą w Warszawie nie nabyły z dniem 27 października 2000 r. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, pomimo, że w niniejszej sprawie realizowały się wszystkie podstawy do jej uwłaszczenia;
2) naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.") poprzez niezastosowanie oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie i oddalenie skargi, mimo że zachodziły podstawy do jej uwzględnienia i uchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na naruszenie przez organ art. 75 §1 ab initio ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm. – dalej: "k.p.a.") oraz art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na ograniczeniu w postępowaniu administracyjnym zasady równej mocy środków dowodowych, mimo że takie ograniczenie jest nieuzasadnione, nie wynika wprost z przepisu ustawy, przerzuca na stronę odpowiedzialność za ewentualne błędy organu administracji państwowej, a przez wprowadzenie takiego wymogu ex post - faktycznie pozbawia stronę rzeczywistej ochrony jej praw majątkowych, przy jednoczesnym przerzuceniu obowiązków dowodowych na stronę; gdyby Sąd I instancji dostrzegł powyższe uchybienie, zaskarżone rozstrzygnięcie mogłoby być inne, tj. skarga mogłaby zostać uwzględniona;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez jego błędne zastosowanie i oddalenie skargi, pomimo że zachodziły podstawy do jej uwzględnienia i uchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na naruszenie przez organ art. 61 § 1-2 k.p.a. poprzez brak wszczęcia postępowania o wywłaszczenie nieruchomości i jej uwłaszczenie w oparciu o art. 37a ust. 1-2 u.PKP, pomimo że organ ustalił w niniejszej sprawie okoliczności wypełniające ww. podstawę wywłaszczenia i uwłaszczenia gruntów, będących elementem infrastruktury kolejowej.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto argumentację na poparcie ww. zarzutów.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w ustawowym terminie czternastu dni, nie zażądały jej przeprowadzenia, skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie natomiast do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Powyższe oznacza, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a zobligowany jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Zarzuty skargi kasacyjnej, w niniejszej sprawie, zostały oparte zarówno na podstawie naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego, a zatem rozpatrzeniu w pierwszej kolejności, co do zasady, rozpoznaniu powinny podlegać zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W tej jednak sprawie konstrukcja zarzutów, które w istocie zmierzają do wykazania, że Sąd I instancji wadliwie ocenił zastosowanie w sprawie art. 34 ust. 1 u.PKP, wymaga łącznego odniesienia się do zarzutów prawa materialnego i procesowego, gdyż w istocie ww. przepis determinuje zakres postępowania administracyjnego.
Wskazać należy, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego skarżąca kasacyjnie spełnia przesłanki określone w art. 34 u. PKP. Jak wynika bowiem z przebiegu postępowania administracyjnego wskazanego przez Sąd I instancji, Wojewoda Śląski decyzją z 14 kwietnia 2021 r. odmówił stwierdzenia nabycia z mocy prawa z dniem 27 października 2000 r. przez Polskie Koleje Państwowe w Warszawie prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w [...], obręb [...], stanowiącego działkę nr [...] o pow. 3.353 m2 (obecnie po podziale działka nr [...] - zapisana w księdze wieczystej nr [...] i działka nr [...] zapisana w księdze wieczystej nr [...]). W wyniku złożonego odwołania przez skarżącą kasacyjnie Minister Rozwoju i Technologii decyzją z 8 grudnia 2021 r. utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody. Organ ten uznał, że stan własnościowy przedmiotowej nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] potwierdza, że w dniu 5 grudnia 1990 r., a także w dniu 27 października 2000 r. działka ta stanowiła współwłasność Skarbu Państwa i osoby fizycznej.
Minister Rozwoju i Technologii utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję podkreślił, że zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. podstawową przesłanką warunkującą możliwość nabycia przez przedsiębiorstwo państwowe "PKP" prawa użytkowania wieczystego nieruchomości jest, aby prawo własności gruntu objętego wnioskiem uwłaszczeniowym w dniu 5 grudnia 1990 r. przysługiwało Skarbowi Państwa. Ze znajdującego się w aktach sprawy odpisu z księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] o pow. 0,3353 ha wynika, że w dziale II tej księgi prawo własności było wpisane na rzecz Skarbu Państwa na podstawie zaświadczenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach z 14 lipca 1971 r. Prawo własności Skarbu Państwa do tej nieruchomości zostało przepisane do nowej księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach XI Wydział Ksiąg Wieczystych. Wojewoda Śląski ustalił, na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego Katowice-Wschód w Katowicach Wydział I Cywilny z [...] lipca 2013 r., sygn. akt [...] wydanego w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, iż działka nr [...] o pow. 3.353 m2 w 1/2 części nigdy nie przeszła na własność Skarbu Państwa, lecz przysługiwała osobie fizycznej. Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach ww. wyrokiem z 25 lipca 2013 r. nakazał, aby w dziale II księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach Wydział Ksiąg Wieczystych dla nieruchomości położonej w Katowicach, oznaczonej w ewidencji nieruchomości jako działka nr [...] o pow. 3.353 m2 dokonać wpisania prawa własności w 1/2 części na rzecz G. J. K., córki K. i D., w miejsce Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Katowice. Sąd w przedmiotowym postępowaniu ustalił, że w dniu 12 marca 1971 r. Skarb Państwa nabył na podstawie umowy sprzedaży nieruchomości udział J. N. w prawie własności nieruchomości, zapisanej w dawnej księdze wieczystej Sądu Rejonowego Katowice Załęże, Tom [...], wykaz L. [...]. Natomiast w dniu 12 lipca 1971 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach wydało zaświadczenie, w którym stwierdzono, że 1/2 części nieruchomości gruntowej położonej w [...] przy ul. [...], przysługująca A. S. (zmarły w 1966 r.), przeszła na własność Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 pkt a dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87, ze zm.). Na podstawie powyższego zaświadczenia dokonano wpisu Skarbu Państwa w miejsce udziału A. S. do księgi wieczystej Sądu Rejonowego Katowice Załęże, Tom [...], wykaz L. [...]. Po tej dacie Skarb Państwa figurował w księdze wieczystej jako jedyny właściciel przedmiotowej nieruchomości. Jednakże Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku z 25 lipca 2013 r. wskazał, iż "Z treści dołączonych do akt dokumentów wynika w sposób jednoznaczny, że sporna nieruchomość nie stanowiła w powyższym okresie majątku Rzeszy Niemieckiej, lecz stanowiła własność osób fizycznych. Oznacza to, że uznanie w zaświadczeniu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 12 lipca 1971 roku, iż nieruchomość ta stanowiła mienie Rzeszy Niemieckiej lub Wolnego Miasta Gdańska, było bezpodstawne i sprzeczne z obowiązującym w 1971 roku ustawodawstwem. Stwierdzenie to prowadzi do wniosku, iż każda następcza decyzja związana z przedmiotową nieruchomością, a oparta na powyższym zaświadczeniu, w tym nabycie jej własności przez Skarb Państwa, dokonanie wpisu w księdze wieczystej, również była bezpodstawna. W związku z powyższym własność nieruchomości w 1/2 części przysługującej A. S. nigdy nie przeszła na Skarb Państwa, tylko pozostała prawem przysługującym spadkobiercom A. S., a co za tym idzie - powódce G. K.. Oznacza to, iż wpis w księdze wieczystej, zgodnie z którym Skarbowi Państwa przysługuje w całości prawo własności spornej nieruchomości został dokonany bez podstawy prawnej".
Mając na uwadze powyższe, Minister uznał za prawidłowe stwierdzenie Wojewody Śląskiego, który wskazał w decyzji z 14 kwietnia 2021 r., że opisany powyżej stan własnościowy nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] potwierdza, iż w dniu 5 grudnia 1990 r., a także w dniu 27 października 2000 r. działka ta stanowiła współwłasność Skarbu Państwa i osoby fizycznej – G. K. Oddanie zaś w użytkowanie wieczyste nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności nie jest prawnie dopuszczalne. Wynika to m.in. z faktu, iż cechą współwłasności, jak wynika z przepisów Kodeksu cywilnego (art. 195 i następne ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz. U. z 2020 r. poz. 1740), niezależnie od tego, czy jest ona współwłasnością w częściach ułamkowych, czy też opiera się na wspólności łącznej, jest to, że każdemu ze współwłaścicieli przysługuje prawo do całej rzeczy (np. nieruchomości). Prawo to jest jedynie ograniczone analogicznymi uprawnieniami pozostałych współwłaścicieli. Wobec tego Skarb Państwa nie może ustanowić na przysługującym mu udziale we współwłasności użytkowania wieczystego, ponieważ przedmiotem tego prawa może być cały grunt, a nie udział w prawie własności. Tym bardziej, że osoby fizyczne nie mają zdolności do oddawania nieruchomości w użytkowanie wieczyste. Oddanie zaś w użytkowanie wieczyste nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności nie jest prawnie dopuszczalne. Minister uznał zatem, że skoro przedmiotowa działka nie stanowiła w całości własności Skarbu Państwa zarówno według stanu na dzień 5 grudnia 1990 r., jak i na dzień 27 października 2000 r., to nie została spełniona jedna z koniecznych przesłanek uwłaszczenia na podstawie art. 34 ust. 1 u.PKP.
Powyższe stanowisko zostało w pełni zaaprobowane zaskarżonym wyrokiem przez Sąd I instancji, który wskazał, że realizacja przez Skarb Państwa prawa współwłasności nieruchomości z udziałem osoby fizycznej stanowi przeszkodę dla możliwości wydania decyzji o nabyciu prawa użytkowania wieczystego gruntu przez skarżącą kasacyjnie w trybie art. 34 i art. 35 u.PKP. Odmienna interpretacja oznaczałaby naruszenie zasady wynikającej z art. 232 § 1 Kodeksu cywilnego. Na gruncie tej ostatniej regulacji kodeksowej w doktrynie wskazuje się bowiem, że oddanie w użytkowanie wieczyste nie będzie możliwe w przypadku gruntów stanowiących współwłasność podmiotu wymienionego w art. 232 § 1 Kodeksu cywilnego z osobą prawną lub fizyczną. (por. Kodeks cywilny. Komentarz. Pod red. J. Ciszewskiego, P. Nazaruka, WKP 2019). Skoro zatem Skarbowi Państwa nie przysługiwało wyłączne prawo własności do przedmiotowej nieruchomości, to powyższe ustalenie determinowało sposób rozstrzygnięcia sprawy poprzez odmowę stwierdzenia nabycia z mocy prawa z dniem 27 października 2000 r. przez Polskie Koleje Państwowe z siedzibą w Warszawie prawa użytkowania wieczystego tego gruntu. Sąd I instancji uznał również, że podjęte przez organy czynności procesowe podyktowane były normami prawa materialnego, które w sytuacji braku wypełnienia podstawowego warunku, jakim było przysługiwanie Skarbowi Państwa prawa własności nieruchomości, czyniły zbędnym dokonanie ustaleń pozostałych przesłanek określonych przepisem art. 34 u.PKP. Organy podjęły zatem stosowne działania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela powyższą ocenę Sądu I instancji. Zgodnie bowiem z art. 34 ust. 1 u.PKP grunty będące własnością Skarbu Państwa, znajdujące się w dniu 5 grudnia 1990 r. w posiadaniu PKP, co do których PKP nie legitymowało się dokumentami o przekazaniu mu tych gruntów w formie prawem przewidzianej i nie legitymuje się nimi do dnia wykreślenia z rejestru przedsiębiorstw państwowych, stają się z dniem wejścia w życie ustawy, z mocy prawa, przedmiotem użytkowania wieczystego PKP. Analiza tego przepisu wskazuje, że jego zastosowanie możliwe jest wyłącznie w sytuacji, gdy spełniona zostaną łącznie trzy przesłanki: przysługiwanie Skarbowi Państwa prawa własności do gruntu, posiadanie w dniu 5 grudnia 1990 r. przez PKP tego gruntu oraz brak po stronie PKP dokumentów o przekazaniu mu tych gruntów w formie prawem przewidzianej. Brak zatem spełnienia którejkolwiek z tych przesłanek wyklucza możliwość zastosowania art. 34 ust. 1 tej ustawy (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 1613/22 – dostępny w CBOSA). Łączne spełnienie wszystkich przesłanek oznacza również, że w przypadku niespełnienia jednej z przesłanek, badanie spełniania pozostałych przesłanek staje się zbędne.
W rozpoznawanej sprawie, jak zauważył Sąd I instancji, organy ustaliły, że grunt położony w [...], obręb [...], stanowiący działkę nr [...] o pow. 3.353 m2 (obecnie po podziale działka nr [...] - zapisaną w księdze wieczystej nr [...] i działkę nr [...] zapisaną w księdze wieczystej nr [...]) według stanu na dzień 5 grudnia 1990 r., jak i na dzień 27 października 2000 r. stanowił współwłasność Skarbu Państwa i osoby fizycznej. Rozważyć zatem należy, czy Sąd I instancji zasadnie uznał, że użytkowanie wieczyste nie może być ustanowione na ułamkowej części prawa własności nieruchomości. W tym miejscu należy zaznaczyć, że wprawdzie art. 34 ust. 1 u.PKP nie przewiduje wprost, że Skarb Państwa musi posiadać wyłączne prawo własności gruntu, jednakże trzeba uwzględnić w tym przypadku również przepisy regulujące użytkowanie wieczyste w kodeksie cywilnym i ugruntowane w tym zakresie orzecznictwo. Zgodnie bowiem z art. 232 § 1 k.c. grunty stanowiące własność Skarbu Państwa a położone w granicach administracyjnych miast oraz grunty Skarbu Państwa położone poza tymi granicami, lecz włączone do planu zagospodarowania przestrzennego miasta i przekazane do realizacji zadań jego gospodarki, a także grunty stanowiące własność jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków mogą być oddawane w użytkowanie wieczyste osobom fizycznym i osobom prawnym. Z powyższego przepisu literalnie wynika, że przedmiotem użytkowania wieczystego może być wyłącznie nieruchomość gruntowa i jedynie jako cała nieruchomość. Użytkowanie wieczyste ustanowić można tylko na gruntach Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz związków tych jednostek. Ponadto przedmiotem użytkowania wieczystego mogą być także grunty, których współwłaścicielami są wyłącznie Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki. Nie jest natomiast dopuszczalne ustanawianie użytkowania wieczystego na gruntach, których podmioty te są współwłaścicielami wraz z innymi osobami
Prawo użytkowania wieczystego jest prawem obciążającym nieruchomość gruntową jako fizycznie wyodrębnioną część powierzchni ziemskiej. Z tego zatem powodu nie można ustanowić tego prawa na udziale we współwłasności, jeżeli choćby jeden ze współwłaścicieli nie był Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego. Na poparcie powyższej tezy warto również przytoczyć uchwałę Sądu Najwyższego z 23 września 1993 r. sygn. akt III CZP 81/93 (OSNCP 2/94, poz. 27), w której Sąd Najwyższy przyjął, że nabycie przez państwową osobę prawną użytkowania wieczystego gruntów i własności budynków nie może być podstawą wpisu do księgi wieczystej, jeżeli grunty te 5 grudnia 1990 r. stanowiły współwłasność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego i innych osób. Uchwała ta wprawdzie bezpośrednio odnosi się do uwłaszczenia dokonywanego w oparciu o ustawę z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464), która weszła w życie z dniem 5 grudnia 1990 r., ale wyrażona w tej uchwale zasada ma w pełni zastosowanie również do analogicznej sytuacji, jaką tworzy przedmiotowy stan faktyczny. W razie zatem oddania ułamkowej części własności nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste niemożliwe byłoby wykonywanie tego prawa. Użytkowanie wieczyste ze względu na określony ułamkowo przedmiot własności, wbrew unormowaniu z art. 232 § 1 k.c. naruszałoby także prawa pozostałych współwłaścicieli – osób fizycznych, a współwłaściciel nie mógłby rozporządzać rzeczą z wyłączeniem innych osób. Przy tym zauważyć należy, że zgodnie z art. 34 ust. 4 u.PKP nabycie praw, o których mowa w ust. 1 i ust. 3, nie może naruszać praw osób trzecich. Skoro zatem ustanowienie prawa użytkowania wieczystego na gruncie, które w części stanowiło własność Skarbu Państwa narusza prawa osób trzecich, to okoliczność ta stanowi przesłankę negatywną. Prowadzi to zatem do wniosku, że własność gruntu, o którym mowa w art. 34 ust. 1 u.PKP musi być własnością wyłączną Skarbu Państwa. Prawidłowo więc Sąd I instancji uznał, że skoro Skarbowi Państwa nie przysługiwało wyłączne prawo własności przedmiotowego gruntu według stanu na dzień 5 grudnia 1990 r., jak i na dzień 27 października 2000 r., to ustalenie to determinowało odmowę stwierdzenia nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego tego gruntu.
W tej sytuacji za nieusprawiedliwione należy uznać zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z 75 § 1 ab initio k.p.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., 80 k.p.a., jak również art. 151 p.p.s.a. Zakres prowadzonego przez organy postępowania dowodowego determinowany był treścią przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w tej sprawie. Skarżąca kasacyjnie jedynie ogólnikowo stwierdziła, że rozstrzygnięcia wydane w niniejszej sprawie oparto o ustalenia dokonane na podstawie niewystarczającej dokumentacji, nie wskazując jakichkolwiek dowodów przemawiających za prezentowanym przez nią stanowiskiem. Zauważyć bowiem należy, że skarżąca kasacyjnie wywodząc zarzuty naruszenia wskazanych przepisów k.p.a. – odnoszące się do postępowania dowodowego, powinna chociażby wskazać w jakim zakresie postępowanie dowodowe było niepełne, albo jaka okoliczność nie została wyjaśniona. W takiej sytuacji twierdzenia skarżącej kasacyjnie są gołosłowne, niemające oparcia w aktach sprawy, gdyż jak trafnie zauważył Sąd I instancji organy administracji publicznej podjęły stosowne działania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje na niespełnienie jednej z przesłanek z art. 34 ust. 1 u.PKP.
Niezasadnie również podniesiono zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez jego błędne zastosowanie w powiązaniu z art. 61 § 1 i 2 k.p.a. Zarzut ten skarżąca uzasadniła tym, że organ, prowadząc niniejsze postępowanie, naruszył wspomniany wyżej art. 61 § 1 i 2 k.p.a., ponieważ nie wszczął postępowania o wywłaszczenie nieruchomości i jej uwłaszczenie w oparciu o art. 37a ust. 1-2 u.PKP. Uszło jednak uwadze skarżącej kasacyjnie, że niniejsze postępowanie było prowadzone na jej wniosek, którego treścią organ był związany. W pierwotnym wniosku z 27 czerwca 2003 r. skarżąca wnosiła o uwłaszczenie na podstawie art. 200 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 10 lutego 1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczenia osób prawnych nieruchomościami będącymi w ich dotychczasowym zarządzie lub użytkowaniu. Wniosek ten skarżąca spółka zmodyfikowała w piśmie z dnia 10 grudnia 2015 r., wnosząc o "zmianę podstawy prawnej prowadzonego postępowania na podstawie art. 200 ustawy o gospodarce nieruchomościami na art. 34 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego " Polskie Koleje Państwowe". Z wniosku skarżącej kasacyjnie wynika bezwątpienia, że wnosi ona o stwierdzenie nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntów Skarbu Państwa na podstawie art. 34 (a nie art. 37a) ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe". W tej sytuacji organ nie był uprawniony do wszczęcia innego postępowania administracyjnego, niż wynika to ze złożonego wniosku.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 i art. 182 § 2 p.p.s.a. p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI