I OSK 2010/22

I OSK 2010/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-12-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-25
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Mariola Kowalska /sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 208/22 - Wyrok WSA w Łodzi z 2022-07-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 par. 1pk t 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
art. 7, 8, 9, 77 par 1, 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 lipca 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 208/22 w sprawie ze skargi E.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 13 stycznia 2022 r., nr KO.441.437.2021 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 12 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 208/22 oddalił skargę E.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 13 stycznia 2022 r., nr KO.441.437.2021 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła E.S. (dalej "skarżąca kasacyjnie") zaskarżając go w całości. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej "P.p.s.a.") zarzuciła:
1. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej "u.ś.r.") poprzez błędną jego wykładnię i zakwalifikowanie pobranych przez skarżącą świadczeń jako nienależnie pobranych oraz stwierdzenie, że miała ona świadomość, iż nastąpiła zmiana, która może mieć wpływ na pobierane świadczenie, podczas gdy w dacie pobierania świadczeń nie miała ona świadomości, że jej uprawnienie do pobierania tychże świadczeń ustało, a więc nie zostały spełnione przesłanki uznania świadczenia za nienależne w rozumieniu powołanego przepisu;
2) art. 17 u.ś.r. poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że podjęcie zatrudnienia przez córkę skarżącej miało wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, oraz że podjęcie tegoż zatrudnienia przez córkę skarżącej z góry wyklucza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej;
2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 oraz z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej "k.p.a.") polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organu II instancji, pomimo że nie rozpatrzono w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że w momencie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca miała świadomość, że świadczenie to jej nie przysługuje, podczas gdy z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wiedzę taką powzięła dopiero w dniu otrzymania zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń.
W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o:
• uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi,
• zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że fakt podjęcia przez córkę skarżącej zatrudnienia w żaden sposób nie zmniejszył osobistego zaangażowania skarżącej oraz wkładu w wychowanie i opiekę nad nią. Wskazano, że nie sposób zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi, iż w czasie, gdy córka skarżącej przebywała w pracy - nie wymagała opieki z jej strony. Nie sposób również przyjąć, iż mogła w tym czasie podjąć własne zatrudnienie. Standardowy dzień pracy córki skarżącej trwa bowiem 8 godzin - do czego należy również doliczyć dojazdy. Skarżąca nie miałaby fizycznej możliwości stawić się we własnym miejscu pracy, zawieźć córkę do pracy, przywieźć z pracy, przygotować obiad itd. Wszystkie te czynności wymagają od skarżącej czasu, co przy podjęciu przez nią zatrudnienia nie byłoby możliwe. Córka nie miałaby, jak dojechać i wrócić z pracy, a po powrocie nie miałaby gotowego posiłku.
Podniesiono również, że skarżąca nie miała świadomości, iż podjęcie pracy przez jej córkę wyłącza możliwość ubiegania się o świadczenie rodzinne w formie świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego względu nie można jej przypisać działania w złej wierze. Podjęcia zatrudnienia przez dziecko nie zabrania również żaden przepis prawa. W ocenie skarżącej kasacyjnie dokonano błędnej wykładni art. 17 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że podjęcie zatrudnienia przez córkę z góry wyklucza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej jako osoby świadczącej nad nią opiekę ponieważ z tego przepisu wynika jedynie, że świadczenie to przysługuje z tytułu niepodejmowania przez rodzica lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jeśli tylko owa rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia następuje w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Skarżąca kasacyjnie wskazała ponadto, że nie została pouczona przez urzędników o obowiązku poinformowania o podjęciu przez jej córkę zatrudnienia, nie miała nawet świadomości, iż zmuszona jest informować organ o takim fakcie. Skarżącą informowano jedynie o obowiązku zawiadomienia o podjęciu pracy przez samą siebie.
W dniu 8 września 2022 r. skarżąca kasacyjnie złożyła oświadczenie, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Pismem z 24 maja 2023 r. skarżąca kasacyjnie wniosła o wstrzymanie wykonania decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 13 stycznia 2022 r.
Postanowieniem z 29 czerwca 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Na wstępie przybliżyć należy stan faktyczny i prawny sprawy.
Decyzją z 23 października 2020 r., zmienioną decyzją z 5 stycznia 2021 r. Prezydent Miasta [...] przyznał skarżącej kasacyjnie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką J.S. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] października 2020 r. nr [...] na okres od 1 października 2020 r. do 31 października 2023 r.
Powyższa decyzja została następnie przez organ I instancji uchylona od dnia 20 lipca 2021 r.
Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim decyzją z 2 września 2021 r., po rozpatrzeniu odwołania od ww. decyzji organu I instancji z dnia 20 lipca 2021 r., utrzymało ją w mocy.
Decyzją z 15 listopada 2021 r. Prezydent Miasta [...] uznał świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką skarżącej za okres od 1 stycznia 2021 r. do 31 lipca 2021 r. w łącznej kwocie [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązującą do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Decyzją z 13 stycznia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy powyższą decyzję. Organ odwoławczy wskazał, że po wydaniu decyzji przyznającej skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką, miała miejsce zmiana mająca wpływ na prawo do tego świadczenia, polegająca na podjęciu od dnia 1 stycznia 2021 r. zatrudnienia przez córkę skarżącej, o czym organ powziął wiedzę w dniu 10 czerwca 2021 r. w drodze elektronicznej weryfikacji danych mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Z umowy o pracę zawartej 31 grudnia 2020 r. wynika, że córka skarżącej jest zatrudniona w [...] Stowarzyszeniu [...] Oddział Terenowy w [...] na pełen etat na stanowisku instruktor terapii zajęciowej. Umowa została zawarta na okres od dnia 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. Wcześniej u tego samego pracodawcy była zatrudniona w okresie od 17 października 2018 r. do 25 lipca 2019 r., od 19 sierpnia 2019 r. do 5 września 2019 r., od 6 września 2019 r. do 5 listopada 2019 r., od 6 listopada 2019 r. do 29 lutego 2020 r., od 9 marca 2020r. do 26 czerwca 2020 r., umowy o pracę wygasły z upływem okresu, na który były zawarte.
Skargę na powyższe rozstrzygnięcie złożyła E.S.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, powołanym na wstępie wyrokiem oddalił złożoną skargę podnosząc, że kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie jest pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego przez skarżącą w złej wierze, a zatem w sytuacji, gdy wiedziała, że jej to świadczenie się nie należy. Sąd I instancji zaznaczył, że zaskarżona decyzja wydana została na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., który to przepis należy rozpatrywać łącznie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. stanowiącym, iż w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.
W ocenie Sądu I instancji podjęcie zatrudnienia przez córkę skarżącej miało wpływ na przyznane skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca miała świadomość, że czas poświęcany w dni powszednie na opiekę nad córką zmniejszył się o ok. 7 godzin, tj. o godziny, podczas których córka przebywała w pracy. Sąd zaznaczył, że zgodne z art. 25 u.ś.r. ubiegający się o przyznanie świadczenia obowiązany jest powiadomić organ wypłacający świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o skutkach niepoinformowania o tych zmianach. Skarżąca została o tym pouczona zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z 16 października 2020 r., jak również w wydanej przez organ I instancji decyzji w przedmiocie ustalenia prawa do przedmiotowego świadczenia z 23 października 2020 r. i decyzji ją zmieniającej z 5 stycznia 2021 r. Decyzje te skarżąca odebrała osobiście, a pod pouczeniem zawartym w tych decyzjach znajdują się podpisy skarżącej wraz z datą i informacją potwierdzającą odbiór decyzji.
Z tych względów Sąd uznał, że w czasie, gdy córka skarżącej przebywa w pracy, nie wymaga opieki ze strony skarżącej, co przesądza, iż skarżąca nie została pozbawiona możliwości podjęcia pracy. Jeżeli zakres opieki się zmienił, a przedmiotowe świadczenie przyznawane jest m.in. ze względu na zakres tej opieki, to nie ulega wątpliwości, iż skarżąca miała świadomość, iż nastąpiła zmiana, która może mieć wpływ na pobierane świadczenie i tym samym zobowiązana była o tym fakcie poinformować organ, który świadczenie przyznał.
Biorąc pod uwagę tak ustalony stan faktyczny sprawy, zaznaczyć należy, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny czy zarówno organy orzekające w sprawie jak i Sąd I instancji w sposób zasadny uznały świadczenie pielęgnacyjne przyznane skarżącej w związku z opieką nad córką za okres od 1 stycznia 2021 r. do 31 lipca 2021 r. w łącznej kwocie [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązały skarżącą do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie z uwagi na podjęcie zatrudnienia przez córkę oraz niepoinformowanie o tym fakcie właściwego organu a także czy zasadnie uznano, że skarżąca w sposób świadomy pobierała przyznane jej świadczenie pielęgnacyjne.
W rozpoznawanej sprawie autor skargi kasacyjnej zarzucił zarówno naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisów art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 u.ś.r., a także naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego.
W sytuacji zatem, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Jednakże w przedmiotowej sprawie zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się bezpośrednio z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dlatego też ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do kwestii poprawności dokonanej przez Sąd I instancji wykładni przepisów prawa materialnego.
Na wstępie zaznaczyć należy, że zarzut materialny powołany w petitum skargi kasacyjnej został wadliwie skonstruowany – art. 17 u.ś.r. Nie wskazano bowiem właściwej jednostki redakcyjnej tego przepisu (ustępu) i dopiero na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej przyjąć można, że chodzi o art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Mając jednakże na względzie treść uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 oraz odnosząc się do treści uzasadnienia skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie uznał, że zarzut ten zostanie rozpoznany.
Przypomnieć trzeba, że podstawę materialnoprawną wydanego rozstrzygnięcia stanowiły m. in przepisy art. 17 ust. 1, art. 23 ust. 4aa oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wedle natomiast art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Stosownie zaś do art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Zaznaczyć również należy, że w przypadku, gdy w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.), w celu weryfikacji tych wątpliwości (art. 23 ust. 4aa u.ś.r.).
W niniejszej sprawie decyzją z 23 października 2020 r., zmienioną decyzją z 5 stycznia 2021 r. przyznano skarżącej kasacyjnie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką. Decyzją z 15 listopada 2021 r. utrzymają w mocy decyzją z 13 stycznia 2022 r. ustalono wysokość nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego przez skarżącą za okres od 1 stycznia 2021 r. do 31 lipca 2021 r. na kwotę [...] zł i zobowiązano skarżącą do zwrotu ww. świadczenia. Uzasadnieniem takiego stanowiska organów, zaaprobowanym przez Sąd I instancji jest fakt podjęcia przez córkę skarżącej zatrudnienia. Skarżąca zarzuciła natomiast organom, że nie została w sposób wyczerpujący i dokładny pouczona o obowiązku powiadomienia organu o podjęciu przez córkę zatrudnienia. Sądowi natomiast zarzuciła, że przyjął za właściwe ustalenia organów, które nie wzięły pod uwagę, że fakt podjęcia przez córkę zatrudnienia w żaden sposób nie zmniejszył osobistego zaangażowania skarżącej oraz wkładu w jej wychowanie i opiekę. Zarzucono także, iż niewłaściwie w sprawie przyjęto, że skarżąca miała świadomość, iż podjęcie pracy przez córkę wyłącza możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne.
Odnosząc się do zarzutu niewłaściwego pouczenia skarżącej należy wskazać, że w sprawie niniejszej skarżąca została pouczona o obowiązku poinformowania organu wypłacającego świadczenie o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o skutkach niepoinformowania o tych zmianach. Jak trafnie wskazał Sąd I instancji, pouczenie takie znajduje się zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z 16 października 2020 r., jak również wydanej przez organ decyzji z 23 października 2020 r. i decyzji ją zmieniającej z 5 stycznia 2021 r. Zauważyć należy, że powyższy wniosek został przez skarżącą podpisany, a obie decyzje odebrane. Faktem jest, że formularz wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie zawierał wprost pouczenia o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. Wniosek ten bowiem zawiera pouczenie "W przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń pielęgnacyjnych, w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych powyżej, osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu." Jednakże Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że strona została prawidłowo pouczona o obowiązku informowania na bieżąco organu o zmianach sytuacji rodzinnej, mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Także wydana przez organ I instancji decyzja w przedmiocie ustalenia prawa do przedmiotowego świadczenia z 23 października 2020 r. i decyzja ją zmieniająca z 5 stycznia 2021 r. zawierała pouczenie o przyczynach powodujących utratę prawa do pobieranych świadczeń rodzinnych. W oparciu o powyższe, uznać należy, że skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku informowania organu o każdej zmianie jej sytuacji osobistej lub majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczenia. Taką zmianą jest z pewnością podjęcie zatrudnienia przez córkę skarżącej.
Nie ulega również wątpliwości, na co słusznie zwraca uwagę skarga kasacyjna, że dla oceny legalności decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma poinformowanie osoby pobierającej świadczenie. Oznacza to obowiązek spoczywający na organach, prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenie o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Zatem osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, treść pouczeń skierowanych wobec skarżącej była jasna, precyzyjna i logiczna, nie wymagająca żadnych wyjaśnień, czy też dalszego skonkretyzowania, zindywidualizowania, czy wytłumaczenia. Do zrozumienia ich treści nie było również konieczne wykształcenie prawnicze. Poza tym, w razie zaistnienia jakichkolwiek wątpliwości co do ich treści, czy też powstania innych związanych ze sprawą wątpliwości, skarżąca w każdym czasie mogła skontaktować się z organem celem ich wyjaśnienia, czego jednakże nie uczyniła. Zgodzić się również należy z organem II instancji, że zawarte we wniosku o przyznanie świadczenia oraz decyzjach je przyznające pouczenia nie mogły zawierać konkretnego wskazania o konieczności poinformowania organu o podjęciu zatrudnienia przez osobę wymagającą opieki, niewątpliwie będącą zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego skarżącej.
Z tych względów przyjąć należy, że skoro skarżąca została w sposób prawidłowy poinformowana o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r. i pobierała świadczenie pielęgnacyjne na niepełnosprawną córkę, które jej się nie należało, to zasadnie organy orzekające w sprawie, co zaaprobował Sąd I instancji, uznały świadczenie to za nienależnie pobrane i orzekły o obowiązku jego zwrotu w określonej wysokości. Nie sposób również zgodzić się z twierdzeniami podniesionymi w skardze kasacyjnej, iż czas poświęcany przez skarżącą w dni powszednie na opiekę nad córką zwiększył się o około 7 godzin, tj. o czas, w którym córka przebywa w pracy. Kwestia, że skarżąca w tym czasie wykonuje różne inne obowiązki, które związane są bezpośrednio z jej córką, tj. pranie, gotowanie, prasowanie, umawianie wizyt lekarskich, robienie zakupów, nie może stanowić o okolicznościach uzasadniających możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że są to codzienne czynności, które wykonuje każdy z rodziców w stosunku do swoich dzieci. Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje faktu, że córka skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga opieki, niemniej skoro od dnia 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. była zatrudniona w [...] Stowarzyszeniu [...] Oddział Terenowy w [...] na pełen etat na stanowisku instruktor terapii zajęciowej to w tym czasie skarżąca mogłaby podjąć jakąkolwiek pracę, choćby dorywczą.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalone jest stanowisko, że niepodejmowanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd właśnie w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyrok NSA z 14 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1239/22). Nie każda bowiem rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana podjęciem się sprawowania opieki (zob. wyrok NSA z 14 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2118/22).
Z powyższych względów zarzuty postawione w skardze kasacyjnej, wskazujące na naruszenie przez Sąd I instancji art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 u.ś.r. nie mogły odnieść zamierzonego skutku.
Przechodząc natomiast do zarzutu naruszenia przepisów postępowania – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., wskazujących na nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że skarżąca miała świadomość, iż pobierane przez nią świadczenie jest świadczeniem nienależnym, podczas gdy z akt wynika, że wiedzę taką powzięła dopiero w dniu otrzymania zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Zauważyć trzeba, że postawiony zarzut jest w istocie ściśle powiązany z zarzutem naruszenia prawa materialnego a jego konstrukcja wskazuje, że zarzucane Sądowi I instancji wadliwe stwierdzenie naruszeń w zakresie przepisów postępowania przed organami administracji jest następstwem uznania przeprowadzonej przez organy wykładni stosowanych przepisów prawa materialnego za niewłaściwą. Natomiast do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego odniesiono się już powyżej.
Niemniej uznać należy, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej analizy materiału dowodowego, uwzględnił w stanie faktycznym wszystkie okoliczności sprawy, a swoją ocenę uzasadnił nie przekraczając granic swobodnej oceny dowodów. Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że skarżąca kasacyjnie została w sposób prawidłowy pouczona o obowiązku powiadomienia organu o każdorazowej zmianie jej sytuacji osobistej czy rodzinnej. W związku z tym, że córka skarżącej podjęła zatrudnienie, a skarżąca nie poinformowała o tym fakcie organu i nadal pobierała świadczenie pielęgnacyjne przyznane jej na niepełnosprawną córkę, to okoliczność ta bezsprzecznie wskazuje, że skarżąca pobierała nienależne jej świadczenie pielęgnacyjne, do którego zwrotu została zobowiązana wydaną w sprawie decyzją.
W świetle powyższych wywodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.