I OSK 197/22

I OSK 197/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska
Krzysztof Sobieralski /sprawozdawca/
Piotr Przybysz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1391/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-03-25
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 1 ust.2 lit, a-d), art. 2 ust. 1 lit. e)
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
§ 4 i 6
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 141 § 4, art. 134 § 1, art. 133 § 1, art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 12 lutego 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski (spr.) sędzia del. WSA Anna Wesołowska Protokolant: starszy asystent sędziego Paulina Słonecka po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych J.P., M.P. i K.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 marca 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 1391/20 w sprawie ze skarg J.P., M.P. i K.B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 4 maja 2020 r. nr GZ.rn.625.148.2018 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi kasacyjne.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zwany dalej "Sądem I instancji", wyrokiem z dnia 25 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1391/20, po rozpoznaniu skargi J.P., M.P. i K.B., zwanych dalej "skarżącymi", od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zwanego dalej "Ministrem" lub "organem odwoławczym", z dnia 4 maja 2020 r., nr GZ.rn.625.148.2018, w przedmiocie reformy rolnej, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Małopolskiego, zwanego dalej "organem pierwszej instancji" lub "Wojewodą", z dnia 30 kwietnia 2018 r., nr WS-III.7515.1.92.2011.AM, w zakresie dotyczącym części parcel; nr [...] o powierzchni 10a 32m2, nr [...] o powierzchni 2ha 23a, nr [...] o powierzchni 36m2 i nr [...] o powierzchni 16a 44m2 z lwh [...], byłej gminy katastralnej [...] i w tej części umorzył postępowanie administracyjne; a w pozostałej części oddalił skargi.
W dniu 11 czerwca 2007 r. K.B., spadkobierczyni dawnego właściciela dóbr [...] – A.B., wniosła o stwierdzenie, że stawy rybne pochodzące z majątku [...], położonego w powiecie [...] nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13), zwanego dalej "dekretem". Podstawą procedowania miał być § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), zwanego dalej "rozporządzeniem".
Wyłączenie miało dotyczyć następujących parcel w: I. [...], liczącej łącznie [...] ha, objętej wykazem hipotecznym liczba [...]; II. [...], liczącej [...] ha, objętej Lwh [...]; III. [...], liczącej łącznie [...] ha, objętej wykazem hipotecznym liczba [...]; IV. [...], liczącej łącznie [...] ha, objętej obecną księgą wieczystą kw [...]; V. [...], liczącej łącznie [...] ha, objętej Lwh [...]; VI. [...], liczącej łącznie [...] ha, objętej Lwh [...]; VII. [...]. We wniosku wskazano, że parcele lokowały stawy rybne, które nie stanowiły terenów, lecz obiekty nieprzydatne do realizacji celów reformy rolnej, dlatego nie podlegały nacjonalizacji na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Księgi tabularne obejmujące wnioskowane parcele uległy zniszczeniu, a wykonawcy reformy rolnej skonfiskowali A.B. dokumentację własności tych parcel. K.B. jest spadkobiercą byłego właściciela dóbr [...] – A.B.
Wojewoda Małopolski decyzją częściową z dnia 30 kwietnia 2018 r. stwierdził, że przedmiotowe parcele podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Rozpoznając odwołanie od tej decyzji wniesione przez M.P., K.B. i J.P., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżoną decyzją z dnia 4 maja 2020 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej Instancji. Minister wyjaśnił, że Dobra [...] (w tym wnioskowana część stawowa gospodarstwa [...]) przejęta została na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, co wynika z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Krakowie z dnia 26 listopada 1946 r., wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Krakowie z dnia 26 lutego 1946 r., postanowienia Sądu Okręgowego w Wadowicach z dnia 27 grudnia 1946 r., ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, sporządzonej w IV kwartale 1946 r.
Dalej Minister wskazał, że z opinii Instytutu [...] w [...], z dnia 31 maja 1946 r. wynika, że klucz stawowy [...] stanowił federację gospodarstw rybnych, administrowanych przez dyrekcję z [...]. W stawach [...] hodowano "rybę [...]", wykorzystywano groble, mnichy, wielohektarowe magazyny rybne, zelektryfikowane zimochowy, jazy do piętrzenia wody dla stawów, spichlerze łubinowe, kultywator traktorowy do spulchniania dna. Przeznaczenia stawów [...] nie charakteryzowały walory reprezentacyjne czy rekreacyjne, lecz "żyzność wody wpływającą na wydajność stawów i produkcyjność naturalną szacowaną na 70-150 kg na 1 ha". Klucz stawów [...] zatrudniał 44 pracowników stałych, a dodatkowo korzystał z pracowników sezonowych. Opisane dokumenty przekonują, że parcele lokowały wielkotowarowe gospodarstwo rybne. Oddalenie stawów od zespołu pałacowo-parkowego w [...] wyklucza ich atrybuty reprezentacyjne lub rekreacyjne, znamionujące dworskie stawy ozdobne. Hodowla ryb w specjalnie urządzonych stawach jest działalnością rolniczą, uzasadniającą przejęcie tak zainwestowanych gruntów. Aktywność rolna obejmuje bowiem nie tylko tradycyjną produkcję roślinną, ale też np. plantacje wikliny, pszczelarstwo, czy właśnie hodowlę ryb. Grunty zagospodarowane pod hodowlane stawy rybne, wyposażone w urządzenia stawowe, sprzęt rybacki i uprawnienia wodnoprawne zaopatrywano w paszę z gospodarstw rolnych. Hodowla ryb była ekonomicznie, a więc funkcjonalnie powiązana z użytkowaniem gruntów rolnych. Grunty rolne dostarczały bowiem paszy dla ryb, a sprzedaż ryb zapewniała płynność finansową majątku w okresie wegetacji roślin i zmiennej koniunktury na płody rolne. Hodowla ryb była też cenna z uwagi na przestrzeganie postów przez chrześcijan i liczną mniejszość żydowską. Minister podkreślił w uzasadnieniu decyzji, że manifest PKWN z dnia 22 lipca 1944 r. deklarował przeprowadzenie "szerokiej reformy rolnej". W związku z tym dekret rolny nie wyłączał spod przejęcia stawów rybnych, jak było to w przypadku art. 4 ust. 2 pkt B lit. a) ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1926 r. Nr 1, poz. 1).
Sąd I instancji w uzasadnieniu opisanego na wstępie wyroku z dnia 25 marca 2021 r. wskazał, że skargi co do zasady okazały się nieskuteczne, jednakże Sąd I instancji orzekając w granicach sprawy uznał, że w odniesieniu do parcel [...], [...], [...], [...] skarżący, jako spadkobiercy A.B. nie wykazali, aby parcele te w dacie wejścia w życie dekretu stanowiły jego własność, co skutkowało uchyleniem obu decyzji w tym zakresie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a P.p.s.a. i umorzeniem postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a. Sąd podkreślił, że na gruncie rozpoznawanej sprawy nie było sporne, iż dokumenty dotyczące Lwh [...] gmina katastralna [...] zaginęły. Organ ustalając tytuł prawny do objętej tym katastrem nieruchomości uznał, że najprawdopodobniej Skarb Państwa nie ujawnił się jako właściciel tej nieruchomości w księdze hipotecznej a skoro tak, to tytuł do tych parcel pozostał przy A.B. Organ wskazał, że na terenie miejscowości [...] w dniu wejścia w życie dekretu obowiązywał Kodeks Cywilny Austriacki. Zgodnie z § 431 tego aktu do przeniesienia prawa własności konieczne było ujawnienie takiego aktu w księgach publicznych. (tzw. intabulacja). Przed wpisem w księgach nowego nabywcy własność pozostawała przy poprzedniku prawnym. Organowi nie udało się ustalić, że doszło do intabulacji Skarbu Państwa i dlatego przyjął, iż parcele te w dacie wejścia w życie dekretu stanowiły własność A.B.
Sąd, nie kwestionując zasad wyrażonych w § 431 Kodeksu Cywilnego Austriackiego (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch), nie zgadza się z zaprezentowaną przez organ oceną zaistniałego stanu faktycznego. Skoro bowiem akta księgi hipotecznej zaginęły to teza o tym, że nie ujawnił się w niej Skarb Państwa jest wyłącznie przypuszczeniem. Brak dokumentu może oznaczać albo to, że Skarb Państwa został tam ujawniony albo wprost przeciwnie. Obie tezy są czysto hipotetyczne. Jednakże z drugiej strony, co umknęło organowi, w aktach sprawy znajdują się inne dowody, które przemawiają za prawdziwością tezy o ujawnieniu się Skarbu Państwa w księdze hipotecznej. Dowody te, to przede wszystkim orzeczenie Sądu Powiatowego w [...] z dnia 6 sierpnia 1910 r. dotyczące sądowego ustalenia odszkodowania za grunty (stawy) wywłaszczone prawomocnym orzeczeniem c.k. Namiestnictwa we [...] z dnia 25 czerwca 1909 r., [...], pod budowę drogi wodnej Kanału [...]-[...], na przestrzeni [...] – [...] z obszaru dworskiego [...] (k. 134 akt adm.) W orzeczeniu tym wymienione są wszystkie ww. parcele jako stanowiące przedmiot wywłaszczenia i wskazany płatnik odszkodowania tj. Fundusz Budowy Dróg Wodnych. Jak wynika z uzasadnienia tego orzeczenia doszło do ich wywłaszczenia pod budowę drogi wodnej na rzecz Skarbu Państwa, który był zobowiązany do zapłaty odszkodowania za uszczerbek majątkowy. W podstawie prawnej powołano § 4 ustawy o wywłaszczeniu pod kolej żelazną z dnia 18 lutego 1878 r., którą według ustawy z dnia 11 czerwca 1910 r. stosuje się do wywłaszczenia pod budowę dróg wodnych. W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że skoro istnieje norma nakazująca rekompensowanie szkód za uszczerbek majątkowy, to w sytuacji, w której doszło do ustalenia odszkodowania wcześniej musiało dojść do pozbawienia dawnego właściciela składnika majątkowego. Dopiero skuteczne przeniesienie prawa własności na inny podmiot otwiera drogę do uzyskania odszkodowania za powstały uszczerbek majątkowy. Skoro zatem doszło do sądowego ustalenia odszkodowania za ww. parcele nie sposób przyjąć, że nie doszło wcześniej do skutecznego przeniesienia prawa własności. W konsekwencji należy przyjąć, że w dacie wejścia w życie dekretu A.B. nie był już właścicielem parcel [...], [...], [...] i [...].
W pozostałym zakresie Sąd I instancji skargę oddalił. Zwrócił uwagę, że kluczowym w sprawie było dokonanie wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska", które nie zostało zdefiniowane w przepisach dekretu. Na gruncie wykładni przepisów i orzecznictwa sądowoadministracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego (TK 3/89 w OTK 1990/1/26, uchwała z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/90; uchwała Siedmiu Sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06) pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć mienie nieruchome, które ma charakter rolniczy, czyli które jest lub może być wykorzystywane pod działalność rolniczą, tj. wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Takie pojęcie nieruchomości ziemskiej na gruncie dekretu jest obecnie ugruntowane. W przepisach dekretu brak było regulacji, która wprost stanowiła, że jego przepisy stosuje się do stawów rybnych. Dopiero późniejsze regulacje prawne, tj. Kodeks cywilny w art. 46 czy ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych w art. 2 ust. 1 zaliczyły stawy hodowlane do nieruchomości rolnych. Na gruncie ówcześnie obowiązujących przepisów obowiązywała natomiast ustawa z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (Dz. U. Nr 35, poz. 357). W ustawie tej w art. 1 zdefiniowano pojęcie rybołówstwa jako zawłaszczania ryb i raków przez ich łowienie w wodach niezamkniętych. Regulacja ta nie mogła mieć zatem zastosowania w niniejszej sprawie. Stawy miały charakter zamknięty. Drugim aktem prawnym był dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz. U. Nr 27, poz. 162). Zgodnie z nim resztówkami były części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie Dekretu wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkimi urządzeniami i inwentarzem. Normy tego dekretu wskazują wprost, że do resztówek były zaliczane m.in. stawy rybne, a więc musiały one stanowić wcześniej nieruchomości ziemskie w rozumieniu przepisów dekretu o reformie rolnej. Inaczej norma ta byłaby pusta (art. 1 ust. 2 dekretu o resztówkach), gdyż nie byłoby możliwości dalszego rozparcelowania nieruchomości skoro stanowiłyby nadał własność osób fizycznych. W dekrecie tym zdefiniowane zostało pojęcie resztówek, w skład których wchodziły m.in. stawy rybne więc oczywistym jest, że wcześniej musiały one stanowić przedmiot nacjonalizacji. W innym przypadku nie byłoby możliwe ich przeznaczenie na realizację celów dekretu poprzez przekazanie ich (resztówek) Spółdzielniom Samopomocy Chłopskiej, gdyż stanowiłyby własność osób prywatnych (właścicieli nieruchomości). Można przy tym zwrócić uwagę na art. 3 tego dekretu, z którego wynika, że przeniesienie własności resztówek następowało za zapłatą ceny na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi, który został utworzony dekretem o reformie rolnej w 1944 r., a jego celem było realizowanie zadań tej reformy. W skład Państwowego Funduszu Ziemi weszły nieruchomości, będące własnością Skarbu Państwa przed 1945 rokiem, oraz nieruchomości skonfiskowane i znacjonalizowane, m.in. dekretem. To także potwierdza dokonaną przez organ i Sąd wykładnię przepisów dekretu.
Konsekwencją tego było przyjęcie w późniejszych regulacjach prawnych, że nieruchomością rolną jest nieruchomość, która może być przeznaczona m.in. na produkcję rybną. Skoro zatem stawy rybne były nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu, to nie było potrzeby oceny, czy stawy te były funkcjonalnie połączone z częścią pozostałej nieruchomości ziemskiej (tak jak to często miało miejsce choćby w przypadkach oceny kwestii możliwości przejęcia na cele reformy rolnej pałaców czy parków). Konieczność badania związku funkcjonalnego została wypracowana w orzecznictwie w aspekcie podpadania pewnych obiektów pod działanie dekretu, tj. takich które nie miały charakteru rolnego (pałace, zamki, dwory czy gorzelnie) ale taki charakter mogły mieć. Tu taka sytuacja nie zachodzi, bowiem stawy zajmujące parcele miały charakter rolny, gdyż służyły hodowli ryb.
Co do kwestii definicji użytków rolnych, Sąd I instancji wskazał, że samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu daje podstawy do przyjęcia, że przedmiotem przejęcia były grunty, które wyczerpywały pojęcie użytków rolnych, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej z zakresu produkcji zwierzęcej. Stawy się w tej kategorii mieściły Skarżący nie zaprzeczają temu, że w stawach była prowadzona hodowla ryb w ramach działalności wytwórczej. Nie twierdzą też, aby stawy miały inny niż hodowlany charakter (np. rekreacyjny). Ten charakter potwierdza opis stanu nieruchomości gospodarstwa rybno-hodowlanego [...] z dnia 1 kwietnia 1945 r., czy protokół zdawczo odbiorczy z przekazania całego klucza stawowego [...] z dnia 8 kwietnia 1946 r.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów podniesionych w skardze, Sąd i instancji wskazał między innymi, że standardy prawa w latach 40-tych XX wieku były zupełnie inne niż standardy obecne. Skarżący nie są jedynymi, którym poprzednikom prawnym odebrano własność. Norma nakazująca obecnie przy rozstrzyganiu spraw o charakterze administracyjnym uwzględniania nie tylko interesu społecznego, ale i słusznego interesu strony, zawarta w art. 7 K.p.a. nie nakłada wyłącznie na organ obowiązku działania w zakresie zebrania wszystkich istotnych dowodów w sprawie. Choć zebranie pełnego materiału dowodowego jest obowiązkiem organu, to jednak obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego, w szczególności w sytuacji, w której to strona wywodzi z pewnych faktów korzystne dla siebie skutki prawne. Przepis ten ma zastosowanie przede wszystkich do sytuacji, w których organ działa w ramach uznania administracyjnego. Taka sytuacja nie ma miejsca w tej sprawie.. Poza tym, stawiając zarzut naruszenia zasady prawdy materialnej oraz reguł postępowania dowodowego poprzez brak wszechstronnego i wyczerpującego rozważenia materiału dowodowego, zarzut ten, aby odniósł zamierzony skutek, musi zostać skonkretyzowany. Oznacza to, że skarżący ma obowiązek wskazania, jakich konkretnie czynności organ nie podjął albo które nie zostały wyjaśnione albo wyjaśnione zostały błędnie. Samo twierdzenie, że materiał dowodowy nie został oceniony w sposób prawidłowy i że dokonano błędnej wykładni przepisów prawa, tego kryterium nie spełnia.
Na tle orzecznictwa sądowego i wykładni prawa dokonywanej przez Trybunał Konstytucyjny utrwalony został pogląd o tym, że akty prawne, na podstawie których znacjonalizowano własność prywatną, należy uznać za niegodziwe. Z drugiej jednak strony akty te spowodowały skutki w zakresie prawa własności, które po tylu latach w zasadzie są nie do odwrócenia. Jak np. wskazał SN w wyroku z dnia 6 października 2010 r., sygn. akt II CSK 174/10, czy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 19 grudnia 2002 r., K 32/02, OTK 2002, nr 7, poz. 97 i postanowieniu z dnia 28 listopada 2001 r., SK 5/01, OTK 2001, nr 8, poz. 266) akty te zostały konwalidowane i legitymizowane. Analiza orzecznictwa w tym zakresie jasno wskazuje, że dekretu nie można zaliczyć do aktów nieistniejących, gdyż jego uregulowania stosowane były zarówno przez organy, jak i sądy, a sam dekret był nowelizowany, co te skutki potwierdza.
Od wyroku Sadu I instancji skarżący wnieśli trzy odrębne skargi kasacyjne. Zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości M.P. podniosła zarzut oparty na podstawie kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", natomiast K.B. oraz J.P. podnieśli w skargach kasacyjnych obie podstawy określone w art. 174 P.p.s.a.
M.P. zarzuciła naruszenie prawa materialnego to jest:
- art. 1 ust. 2 lit. a-e oraz art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej w związku z art. 1 pkt 2 dekretu z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że:
• stawy rybne były rodzajem gruntów, które na podstawie dekretu PKWN były przeznaczone na cele reformy rolnej,
• desygnatem pojęcia "nieruchomość ziemska" były również stawy rybne, podczas gdy z treści wskazanych przepisów wynika, że stawy rybne nie stanowiły nieruchomości ziemskich ani nie były przeznaczone na cele reformy rolnej.
- § 431 Kodeksu Cywilnego Austriackiego (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch) poprzez jego błędną wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, że brak wpisu własności w księdze wieczystej pod obowiązywaniem ABGB nie zawsze skutkował przyjęciem braku prawa własności po stronie nabywców, podczas gdy z treści tego przepisu wprost wynika, że do przeniesienia własności nieruchomości potrzeba, aby tytuł nabycia wniesionym był do ksiąg publicznych na to przeznaczonych.
Skarżąca kasacyjnie, wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, w oparciu o art. 188 P.p.s.a. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie pierwotnej skargi w całości, ewentualnie na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Równocześnie sformułowano wniosek o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
J.P. w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w związku z art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 lit. a-e) dekretu w związku z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10, poz. 51), poprzez ich błędną wykładnię skutkującą niewłaściwym zastosowaniem i uznaniem przez Sąd I instancji, że nieruchomości będące stawami rybnymi w b. gminie katastralnej [...] stanowiły nieruchomości ziemskie, które podpadały pod działanie dekretu, w sytuacji gdy z wykładni powyżej wskazanych przepisów wynika, iż stawy rybne w b. gminie katastralnej [...] nie stanowiły nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, jak i nie występował pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym w majątku nierozerwalny związek funkcjonalny, co więcej, nie mogły być przejęte z przeznaczeniem na żaden z enumeratywnie wymienionych celów w art. 2 ust. 1 lit. a-e) dekretu, co oznacza, że nie zostały spełnione przesłanki implikujące legalne przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, bez wynagrodzenia, na mocy przeprowadzonej reformy rolnej;
2. art. 15 dekretu, poprzez nieprawidłowe przyjęcie, iż organy orzekające w sprawie słusznie uznały, że nieruchomości stanowiące stawy rybne w b. gminie katastralnej [...] przejęte zostały dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej, dla szkół rolniczych i powszechnych, w sytuacji gdy przejęcie nieruchomości w oparciu o ten przepis mogło nastąpić jedynie względem nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, które mogły zostać przejęte z przeznaczeniem na cel enumeratywnie określony w dekrecie bądź w sytuacji istnienia między nimi, a gospodarstwem rolnym związku funkcjonalnego, podczas gdy powyższych okoliczności w sprawie me wykazano.
Na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. zarzucono naruszenie prawa przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w związku z art. 7 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", poprzez nieprawidłowe przyjęcie przez Sąd I instancji, iż organy orzekające w sprawie przeprowadziły wyczerpujące postępowanie dowodowe i przeanalizowały wszelkie okoliczności sprawy oraz dokonały właściwej oceny zebranego materiału dowodowego, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, w sytuacji gdy organy orzekające w sprawie dokonały dowolnej oceny dowodów zebranych w sprawie, prowadzącej do błędnego, uwzględniającego prymat interesu społecznego nad słusznym interesem skarżącego przyjęcia, że stawy rybne w b. gminie katastralnej [...] podpadały pod przepisy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;
2. art. 145 § 3 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w związku z art. 7 w związku z art. 77 w związku z art. 80 K.p.a., poprzez uchylenie skarżonej decyzji oraz decyzji Wojewody Małopolskiego z dnia 30 kwietnia 2018 r., nr WS-III.7515.1.92.2011.AM, w zakresie dotyczącym parcel nr: [...], [...], [...] z Lwh [...], prowadzące do umorzenia postępowania w tej części, w oparciu o ustalenie, iż skarżący nie wykazali, że wymienione parcele w dacie wejścia w życie dekretu stanowiły własność A.B., w sytuacji gdy ze stanu faktycznego sprawy wyraźnie wynika, że w momencie przejęcia tych parcel przez Skarb Państwa (na podstawie przepisów dekretu) właścicielem wpisanym do ksiąg publicznych (wieczystych) nieruchomości był A.B.;
3. art. 134 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., poprzez uchylenie się od przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji, brak rozpatrzenia sprawy w jej całokształcie i odniesienia się do zarzutów skarżącego (w szczególności co do zarzutu naruszenia art. 15 dekretu) oraz brak dostatecznego wyjaśnienia istoty sprawy, podczas gdy obowiązkiem WSA była kontrola legalności działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, obejmująca weryfikację realizacji zasady dwuinstancyjności przez organ II instancji, jak również kontrola poprawności procedowania przez organ I instancji, a co miało istotny wpływ na wynik sprawy - skutkowało bowiem nietrafnym utrzymaniem w mocy (poza inicjatywą WSA podjętą z urzędu co do parcel: nr [...], nr [...], nr [...] i [...]) wadliwych aktów administracyjnych.
Skarżący kasacyjnie, wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, w oparciu o art. 185 § 1 P.p.s.a. wniósł uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Równocześnie sformułowano wniosek o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
K.B. w skardze kasacyjnej zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi:
1. wydanie z naruszeniem prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit. e) w związku z art. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej w związku z art. 2 pkt 1-3, art. 4, art. 5 pkt 1-2, art. 7 ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie, jak również w związku z art. 2, art. 5, art. 8 ust. 1 i 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 1-3, art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w związku z art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a., poprzez ich błędną wykładnię, ewentualnie niewłaściwe zastosowanie do nieruchomości poprzednika prawnego skarżącej strony w kontekście oceny istnienia przesłanek przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, i w tym zakresie:
- dokonanie przez Sąd orzekający I instancji i organy w toku instancji administracyjnej nietrafnego stwierdzenia, że wszystkie nieruchomości objęte postępowaniem, a limine, stanowiły nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym w rozumieniu dekretu i przechodziły z mocy prawa na rzecz Państwa bez względu na możliwość spełnienia celów reformy rolnej ściśle i enumeratywnie określonych w art. 1 dekretu,
- nieruchomości stawowe - stawy, wody i potoki stanowią a limine nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i podlegały z mocy prawa przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego, jak również, ustalenie że stawy/wody/potoki spełniały cele reformy rolnej enumeratywnie określone w sposób ścisły w art. 1 dekretu, w tym w oparciu o niedopuszczalną rozszerzająca wykładnię postanowień dekretu i z całkowitym pominięciem autonomicznego stanu prawnego wód wynikającego z ustawy o rybołówstwie,
- naruszenie przy stosowaniu i wykładni prawa przez organ administracji publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej, podstawowych wartości konstytucyjnych i elementarnych praw podmiotowych jednostki, w tym prawa własności, prawa do dziedziczenia, jak również podstawowych wolności i praw człowieka i obywatela, w zakresie stwierdzenia w aktualnych warunkach społeczno-polityczno-gospodarczych prawidłowości odjęcia nieruchomości w państwie totalitarnym, ale także poprzez nieuzasadnione wypełnienie ewentualnej luki prawnej/dekretowej, poprzez niedopuszczalną rozszerzającą wykładnie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w związku z art. 1 dekretu i objęcie jego działaniem nieruchomości, które nie zostały wymienione w dekrecie, ani nie mieściły się w celach dekretu;
2. wydanie z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, ti.: art. 2 ust. 1 lit. e) w związku z art. 1 dekretu w związku z art. 2, art. 1, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w związku z art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a., poprzez ich błędną wykładnię, względnie niewłaściwe zastosowanie w procesie stosowania prawa w demokratycznym państwie prawnym, jakim jest Rzeczpospolita Polska i uznanie, iż nieruchomości pod wodami, w tym także nieruchomości pod stawami lub potoki, były nieruchomościami ziemskimi o charakterze rolniczym w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a ponadto błędną wykładnię art. 1 dekretu, poprzez:
a. uznanie, iż wyszczególnione w treści powołanego przepisu cele reformy rolnej, w tym w postaci "terenów rezerwowanych'', obejmowały swoją dyspozycją nieruchomości pod wodami lub potoki, w tym także stawy (bez względu na ich charakter i przeznaczenie), a tym samym naruszenie zasady - zakazu rozszerzającej wykładni postanowień art. 2 ust. 1 lit. e) i art. 1 dekretu rolnego, który jako akt o charakterze publicznoprawnym, ingerujący w fundamentalne prawa jednostki, może być wykładany jedynie ściśle, w sposób niedozwalający rozszerzającej wykładni, jak również poprzez:
b. dokonanie wykładni w/w przepisu dekretu przez pryzmat "Manifestu Lipcowego PKWN z dnia 22 lipca 1944 roku", tj. niemającego w polskim systemie prawnym umocowania faktu, ogłoszonego w Moskwie, autorstwa J. Stalina, mającego zakorzenić tożsamy ze stalinowskim, ustrój komunistyczny na terytorium Państwa Polskiego, na podstawie fałszywych przesłanek i idei, naruszających podstawowe prawa i wolności obywatelskie;
3. wydanie z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w związku z § 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w związku z art. 15 dekretu w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w związku z art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a., poprzez dokonanie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni dekretu rolnego, w tym celów reformy rolnej i pojęcia nieruchomości ziemskiej, w oparciu o dyspozycje aktu niższej rangi, jak również błędną wykładnię § 44 wyżej wymienionego rozporządzenia wykonawczego, jako rzekomo stanowiącego i służącego organom w toku instancji, jako podstawa wykładni art. 2 i art. 1 dekretu, jak również poprzez nieprawidłową wykładnię art 2 ust 1 lit. e) dekretu przez pryzmat rzekomego wykonania dyspozycji art 15 dekretu, ograniczającego się do stwierdzenia, iż podziałowi nie podlega "pewna część ziemi", a nie wody/stawy/potoki, z czego nie jest uprawnione wywodzenie wniosku, iż przejęciu z mocy prawa na cele reformy rolnej na podstawie art 2 ust. 1 lit. e) dekretu podlegały stawy/wody/potoki, lub iż stawy/wody/potoki stanowiły nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym w rozumieniu art. 2 dekretu;
4. wydanie z naruszeniem przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art 6, art. 1, art. 77 i art. 80 K.p.a. w związku z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935) w związku z art 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w związku z art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a., poprzez ich niezastosowanie/niewłaściwe zastosowanie przez organy orzekające w toku instancji, usankcjonowane przez Sąd orzekający I instancji, poprzez uznanie stawów i wód, jako nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym podlegających przejęciu na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust 1 lit. e) dekretu, jak również błędne ustalenie a limine, że nieruchomości pod wodami, były objęte dyspozycją art 2 ust 1 lit. e) dekretu rolnego, jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym oraz błędne ustalenie, iż cele reformy rolnej, ściśle określone w art 1 dekretu, mogły zostać osiągnięte poprzez odjęcie nieruchomości pod wodami, w tym pod stawami lub wodami płynącymi, w oparciu o przesłankę tzw. rezerwacji terenów, tj. terenów zarezerwowanych zgodnie z postanowieniem art. 1 dekretu, podczas gdy wody stojące lub płynące, nie stanowią nie tylko nieruchomości ziemskich, ale także w ramach przewidzianych dekretem celów reformy rolnej, nie stanowią terenów w rozumieniu w/w dekretu, lecz ewentualnie obiekty, niewymienione w treści dekretu, ingerującego w fundamentalne prawa jednostki;
5. wydanie z naruszeniem przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 P.p.s.a., art. 134 § 1 P.p.s.a. oraz art. 141 § 4 P.p.s.a. w związku z art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a., poprzez nierozpoznanie wszystkich zarzutów skargi skarżącej oraz brak wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowiska Sądu orzekającego do poszczególnych zarzutów skargi skarżącej K.B., w tym w zakresie zarzutu skargi dot. charakteru wód w warunkach prawnych obowiązujących w dacie wydania dekretu, w tym przez pryzmat obowiązującej ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie przy jednoczesnym nietrafnym a limine ustaleniu/ założeniu Sądu orzekającego I instancji wyrażonym w ogólnikowym stwierdzeniu, że "W niniejszej sprawie przedmiotem ustaleń i oceny organów były stawy rybackie.".
Skarżąca kasacyjnie, wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Równocześnie sformułowano wniosek o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący kasacyjnie przedstawili argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargi kasacyjne Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (reprezentowany przez starszego specjalistę w Wydziale Rewindykacji Departamentu Nieruchomości Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi) wniósł o oddalenie skarg kasacyjnych, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skargi kasacyjne nie zasługiwały na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy był związany granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie wszystkie trzy skargi kasacyjne zostały oparte na obu podstawach przewidzianych w art. 174 P.p.s.a.
Jeśli skarga kasacyjna oparta jest na obydwu podstawach kasacyjnych, co do zasady rozpatrzeniu w pierwszej kolejności podlegać powinny zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, albowiem zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy i motywy rozstrzygnięcia nie budzą wątpliwości. W tej sprawie natomiast o jej istocie przesądzają kwestie odnoszące się do prawa materialnego, a zarzuty tego dotyczące powtarzają się we wszystkich skargach kasacyjnych. Dlatego od zarzutów opartych na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.) należy zacząć rozważania.
Większość zagadnień opartych na tej podstawie kasacyjnej, we wszystkich skargach kasacyjnych, została już w orzecznictwie rozstrzygnięta. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się do nich zbiorczo. Zauważyć na wstępie należy, że dekret o reformie rolnej nie definiował pojęcia "nieruchomości ziemskiej". W orzecznictwie akceptuje się rozumienie tego pojęcia wedle definicji przyjętej w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. Tym samym za "nieruchomości ziemskie" w rozumieniu przepisów dekretu PKWN uznaje się nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia m.in. działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Za takim rozumieniem opowiedziały się również uchwały NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, i z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego już samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przemawia za przyjęciem, że na jego podstawie Państwo nabywało na własność także takie grunty, które nie wyczerpywały pojęcia użytki rolne, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej, np. w produkcji zwierzęcej. Przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej przewidywał, że na cele reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. a-d) przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie między innymi wówczas, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Brak pojęcia "stawy" w definicji użytków rolnych z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN nie mógł zatem eliminować ich spod przejęcia w trybie reformy rolnej. Tym samym przejęciu w tym trybie, oprócz użytków rolnych, podlegały także grunty stanowiące np. nieużytki, rowy, stawy, drogi, place, co podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w powoływanej wyżej uchwale. Podobne rozważania w odniesieniu do stawów rybnych zawarte zostały w innych sprawach rozpoznawanych przez Naczelny Sąd Administracyjny (zob. wyrok NSA z 19.07.2017 r. I OSK 2254/15, LEX nr 2371476; wyrok NSA z 16 listopada 2005 r. I OSK 160/05; wyrok NSA z 20 stycznia 2011 r. I OSK 345/10; wyrok NSA z 13 kwietnia 2022 r. I OSK 1182/21; wyrok NSA z 11.07.2023 r. I OSK 483/20, LEX nr 3597598).
W wyroku z dnia 26 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2005/20, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że dekret o reformie rolnej nie wyłączał spod nacjonalizacji stawów rybnych. Wytwórczość hodowlana, a więc i hodowla ryb była przejawem działalności rolnej, a zarezerwowanie odpowiednich terenów dla ośrodków wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego stanowiło jeden z celów reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. d cytowanego dekretu). Dlatego za poprawne należy uznać stanowisko organu, że hodowla ryb w stawach hodowlanych nie stanowiła w tamtym okresie rybołówstwa. W świetle bowiem art. 1 ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (Dz. U. Nr 35, poz. 357), rybołówstwo oznaczało zawłaszczanie ryb i raków przez ich łowienie w wodach niezamkniętych, co nie odnosiło się do stawów rybnych.
Ponadto, podzielić należy pogląd wyrażony przez Sąd I instancji, że skoro normodawca kwalifikował do tzw. resztówek majątków rozparcelowanych w trybie dekretu z dnia 6 września 1944 r. także stawy rybne (dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej - Dz. U. Nr 27, poz. 162), to tym samym, objęte nimi areały traktował jako podlegające przejęciu w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (zob. wyrok NSA z 11.07.2023 r. I OSK 483/20, LEX nr 3597598; wyrok NSA z 19.07.2017 r. I OSK 2254/15). Wprawdzie przepisy dekretu z 12 czerwca 1945 r. zostały uchwalone już po wejściu w życie dekretu o reformie rolnej, jednak mogą być pomocne przy wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej, niezdefiniowanej w dekrecie o reformie rolnej.
Poza tym, Naczelny Sąd Administracyjny, także w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, przychyla się do stanowiska Sądu Najwyższego (uchwała SN z 27 września 1991 r. III CZP 90/91, OSNC z 1992 r. Nr 5, poz. 72; wyrok Sądu Najwyższego z 8 maja 1992 r. III ARN 23/92, OSP z 1993, Nr 3, poz. 47), że w demokratycznym państwie prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) - przepisów nacjonalizacyjnych, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności nie można wyjaśniać w drodze wykładni rozszerzającej. Przepisy dekretu o reformie rolnej winny być zatem stosowane i wykładane ściśle. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska", dokonanej przez Sąd I instancji nie można było przypisać takiego charakteru. Wykładnia ta pozostaje w zgodzie tak z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 jak i z uchwałami Naczelnego Sądu Administracyjnego przywołanymi wyżej. Za niezasadne uznać należało zatem zarzuty skargi kasacyjnej K.B. o naruszeniu z tej przyczyny przepisów Konstytucji RP. Powoływane w tej skardze kasacyjnej przepisy Konstytucji odnoszące się do ochrony prawa własności, nie do końca przystają przy tym do aktu o charakterze nacjonalizacyjnym, jakim był dekret o reformie rolnej, bowiem obecna Konstytucji w ogóle nie przewiduje odjęcia prawa własności w drodze nacjonalizacji, której nie można mylić z wywłaszczeniem.
Jeśli zaś chodzi o zarzuty oparte na drugiej podstawie kasacyjnej (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.), zawarte w skardze kasacyjnej K.B., zauważyć należy, że zgodnie z § 6 rozporządzenia, "Strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt." Z przepisu tego wynika, że obowiązkiem strony było wykazanie nie tylko obszaru nieruchomości objętej wnioskiem, ale także "wyszczególnienie użytków każdego rodzaju". Tak zostało to też zinterpretowane w uzasadnieniu uchwały NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Nie można zatem tego obowiązku przerzucać na organ i twierdzić, że to organ nie wykazał, jakiego rodzaju użytki objęte zostały wnioskiem, zwłaszcza, że z treści samego wniosku wynikało, że chodzi o nieruchomości zajęte pod stawy rybne. Poza tym, zarzut stawiający tezę, że wnioskiem objęte były oprócz stawów także parcele budowlane, nie może być abstrakcyjny. Musi bowiem wskazywać, w odniesieniu do jakich nieruchomości organ poczynił błędne ustalenia, czego w tej sytuacji zabrakło.
Jeśli zaś chodzi o zarzuty naruszenia przepisów postępowania zawarte w skardze kasacyjnej J.P. stwierdzić należy, w odniesieniu do pierwszego z nich, że orzeczenie o podpadaniu stawów rybnych pod przepisy o reformie rolnej nie było wynikiem - jak twierdzi skarga kasacyjna - przyjęcia prymatu interesu społecznego nad słusznym interesem strony (art. 7 K.p.a.), lecz wynikiem charakteru przejmowanych nieruchomości, jako nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, przeznaczonych do hodowli zwierzęcej, co wyjaśniono już wyżej.
Natomiast drugi zarzut powyższej skargi kasacyjnej, oparty na tej samej podstawie kasacyjnej, dotyczący umorzenia postępowania w odniesieniu do parceli katastralnych wymienionych w decyzji Wojewody Małopolskiego, również nie ma usprawiedliwionych podstaw. Organ nie może bowiem domniemywać prawa własności A.B., jeśli strona sama takich dowodów nie przedstawiła, a dostępne dla organu dowody (w postaci wykazu hipotecznego), zaginęły lub zostały zniszczone. Ponadto zauważyć należy, że poza wskazaną wyżej regulacją wynikającą z § 6 rozporządzenia, nawet z ogólnych zasad postępowania wynika, że wskazanie przedmiotu postępowania należy do wnioskodawcy. "Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia [...] strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonych okoliczności faktycznych może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony. Z treści przepisów K.p.a. normujących postępowanie dowodowe nie można wyprowadzić konkluzji, że organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ona, mimo wezwania, środków takich nie przedstawia. Nie można bowiem przyjąć, że przy bierności strony, ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach" (wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3577/18, LEX nr 2690500).
Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia § 431 Kodeksu Cywilnego Austriackiego (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch) poprzez jego błędną wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, że brak wpisu własności w księdze wieczystej pod obowiązywaniem ABGB nie zawsze skutkował przyjęciem braku prawa własności po stronie nabywców. W rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia § 431 Kodeksu Cywilnego Austriackiego przez błędną wykładnię. Sąd I instancji nie dokonywał bowiem wykładni tego przepisu, ani nie kwestionował treści tej regulacji prawnej. Sąd I instancji zakwestionował jedynie dokonaną przez organy ocenę stanu faktycznego sprawy w odniesieniu do parcel oznaczonych numerami [...], [...], [...] i [...]. Powołany przepis nie mógł być wyłączną podstawą do oceny faktu przejścia własności tych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na początku XX wieku. Ocena ta dokonywana jest obecnie w oparciu o całokształt zgromadzonych w sprawie dokumentów. W aktach sprawy znajduje się bowiem dowód w postaci orzeczenia Sądu Powiatowego w [...] z dnia 6 sierpnia 1910 r. dotyczącego sądowego ustalenia odszkodowania za grunty (stawy) wywłaszczone prawomocnym orzeczeniem c.k. Namiestnictwa we [...] z dnia 25 czerwca 1909 r., nr [...], pod budowę drogi wodnej Kanału [...] – [...], na przestrzeni [...] – [...] z obszaru dworskiego [...]. W orzeczeniu tym wymieniono wszystkie wskazane wyżej parcele jako stanowiące przedmiot wywłaszczenia. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że doszło do wywłaszczenia tych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa pod budowę drogi wodnej, a Skarb Państwa zobowiązany był do zapłaty odszkodowania za uszczerbek majątkowy. Prawidłowo zatem Sąd I instancji przyjął domniemanie, że skoro doszło do sądowego ustalenia odszkodowania za wyżej wymienione parcele, to należy przyjąć, iż doszło wcześniej do skutecznego przeniesienia prawa własności tych nieruchomości.
Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. art. 141 § 4 P.p.s.a. Stosownie do treści tego przepisu uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że jedynie niezajęcie przez sąd pierwszej instancji stanowiska co do zarzutów mających znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, może prowadzić do stwierdzenia, że doszło do istotnego naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., co z kolei mogłoby skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku z tego powodu (por. np. wyrok NSA z dnia 17 maja 2019 r., sygn. akt II OSK 1683/17). Nadto wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 P.p.s.a. zasadniczo wówczas, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny, co tworzy po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wzorcowi formalnemu określonemu w art. 141 § 4 P.p.s.a., pozwalając na odtworzenie toku myślowego sądu i kontrolę instancyjną orzeczenia.
Niezasadny jest również zarzut naruszenia prawa procesowego art. 134 § 1 P.p.s.a. Zgodne z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem art. 57a, który nie miał w sprawie zastosowania). Sąd I instancji prawidłowo odtworzył granice materialne, formalne oraz przedmiotowe rozpoznawanej sprawy administracyjnej i leżącego u jej podstaw stosunku administracyjnoprawnego. W tak zrekonstruowanych granicach Sąd ten prawidłowo dokonał kontroli legalności zaskarżonej decyzji, decyzji organu pierwszej instancji oraz poprzedzających ich wydanie postępowań organów administracji obu instancji. O naruszeniu normy wynikającej z art. 134 § 1 P.p.s.a. można byłoby mówić, gdyby sąd wykroczył poza granice sprawy, w której została wniesiona skarga, albo też - mimo wynikającego z tego przepisu obowiązku - nie wyszedł poza zarzuty i wnioski skargi, np. nie zauważając naruszeń prawa, które nie były powołane przez skarżącego, a które Sąd I instancji zobowiązany był uwzględnić z urzędu. Taka sytuacja nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie.
Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 133 § 1 P.p.s.a. Nie ulega wątpliwości, że Sad I instancji w rozpoznawanej sprawie orzekał na podstawie akt administracyjnych. Natomiast strona skarżąca kasacyjnie w istocie kwestionuje ustalenia faktyczne, których dokonano w oparciu o te akta oraz zastosowanie przepisów prawa materialnego. Przepis art. 133 § 1 P.p.s.a. nie może służyć kwestionowaniu oceny materiału dowodowego, jak i oceny ustalonego w sprawie stanu faktycznego dokonanej przez sąd pierwszej instancji. Obowiązek wydania wyroku na podstawie akt sprawy w rozumieniu art. 133 § 1 P.p.s.a. oznacza zakaz wyjścia poza materiał znajdujący się w aktach sprawy. A takiej sytuacji w rozpoznawanej sprawie nie było. Przepis ten nie może również służyć do kwestionowania wniosków, co do zastosowania prawa materialnego wyprowadzanych na podstawie akt sprawy. Należy podkreślić, że naruszenie art. 133 § 1 P.p.s.a. może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną wówczas, gdy sąd przyjął i wnioskował o jakimś fakcie na podstawie źródła znajdującego się poza aktami sprawy, a mianowicie wówczas, gdy wbrew zasadzie wyrażonej na gruncie przywołanego przepisu prawa naruszył zakaz wyprowadzania oceny prawnej na podstawie faktów i dowodów niewynikających z akt sprawy, a tym samym zakaz wykraczania poza materiał dowodowy zebrany w postępowaniu zakończonym decyzją.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargi kasacyjne za pozbawione usprawiedliwionych podstaw, co skutkowało ich oddaleniem na podstawie art. 184 P.p.s.a.