I OSK 1947/22

I OSK 1947/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska /przewodniczący/
Arkadiusz Blewązka /sprawozdawca/
Maciej Dybowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Lu 90/22 - Wyrok WSA w Lublinie z 2022-07-05
I OZ 192/22 - Postanowienie NSA z 2022-05-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Dnia 9 listopada 2023 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 5 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 90/22 w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 5 lipca 2022 r. sygn. akt II SA/Lu 90/22 oddalił skargę M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] orzekającą o odmowie umorzenia należności z tytułu zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła M. B., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie:
1) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art 151 p.p.s.a. w zw. z art 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające na:
a) bezpodstawnym oddaleniu skargi, co zostało oparte na błędnych ustaleniach faktycznych wynikających z nieprawidłowego (niepełnego) zebrania i oceny materiału dowodowego w sprawie w zakresie sytuacji majątkowej skarżącej i dokonaniu tej oceny w oparciu o wywiad środowiskowy, który nie odzwierciedla rzeczywistego stanu dochodów i wydatków M. B., co w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego (z przekroczeniem granic uznania administracyjnego) przyjęcia, iż brak jest podstaw do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z tytułu wypłaconego zasiłku dla opiekuna w kwocie 24.500,00 zł.;
b) bezpodstawnym oddaleniu skargi, co zostało oparte na błędnych ustaleniach faktycznych wynikających z nieprawidłowego (niepełnego) zebrania i oceny materiału dowodowego w sprawie, co przejawiało się w braku dokonania kompleksowego i wyczerpującego ustalenia oraz oceny sytuacji życiowej i rodzinnej skarżącej i skutkowało oparciem wydanych w sprawie orzeczeń jedynie w odniesieniu do sytuacji majątkowej skarżącej (również niewłaściwie ustalonej), w oderwaniu od jej ciężkiej sytuacji rodzinnej, co w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego (z przekroczeniem granic uznania administracyjnego) przyjęcia, iż brak jest podstaw do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z tytułu wypłaconego zasiłku dla opiekuna w kwocie 24.500,00 zł.;
c) bezpodstawnym oddaleniu skargi, co zostało oparte na błędnych ustaleniach faktycznych wynikających z nieprawidłowego zebrania i oceny materiału dowodowego w sprawie, co przejawiało się w braku odniesienia się i wzięcia pod uwagę podnoszonych przez skarżącą okoliczność związanych ze wskazywaniem przez M. B. pracownikom Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w H., iż podlega ona ubezpieczeniu w ZUS oraz dzieci będące pod jej opieką nie będą korzystały z kolonii letnich z KRUS już od 2016 r., a co za tym idzie brakiem winy w zakresie pobrania zasiłku dla opiekuna w sposób nienależny, co w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego (z przekroczeniem granic uznania administracyjnego) przyjęcia, iż brak jest podstaw do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z tytułu wypłaconego zasiłku dla opiekuna w kwocie 24.500,00 zł.;
2) prawa materialnego, tj. art 30 ust 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.". przez jego niewłaściwe zastosowanie, co przejawiało się w błędnym uznaniu, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą podstawy do umorzenie pobranych przez skarżącą świadczeń uznanych następnie za nienależne.
W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.
Powyższe zarzuty szerzej umotywowano w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Z okoliczności badanej sprawy wynika, iż wnioskiem z dnia [...] października 2021 r. skarżąca M. B. zwróciła się do Wójta Gminy H. o umorzenie należności uznanych za nienależnie pobrane, wynikających z ostatecznej decyzji Wójta Gminy H. z dnia [...] grudnia 2020 r. znak: [...]. Decyzją tą uznano za nienależnie pobrane świadczenia wypłacone z tytułu zasiłków dla opiekuna w okresie od 1 października 2016 r. do 30 czerwca 2020 r. oraz zobowiązano skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego ww. zasiłku wraz z ustawowymi odsetkami. W następstwie rozpoznania powyższego wniosku o umorzenie należności nienależnie pobranych, Wójt Gminy H. decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. orzekł o odmowie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna. Organ I instancji stwierdził, że w okolicznościach sprawy nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które spowodowałyby, że spłata nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 25.400,00 zł wraz z odsetkami byłaby niemożliwa lub stanowiłaby zagrożenie dla egzystencji rodziny i niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb jej członków. W wyniku odwołania skarżącej wniesionego od tejże decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy, powołując treść art. 30 ust. 9 u.ś.r., podzielił stanowisko organu I instancji, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na powyższą decyzję M. B. zarzuciła naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. wskutek niewywiązania się organów z obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, art. 8 k.p.a. przez prowadzenie postępowania w sposób, który nie pogłębiał zaufania do organów państwowych; oraz art. 30 ust. 9 u.ś.r. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania, że w sprawie nie zachodzą podstawy do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalając skargę wskazanym na wstępie wyrokiem uznał, iż nie ma podstaw do stwierdzenia, że organy przekroczyły granice wskazanego luzu decyzyjnego odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie należności. Organy w szczególności dopełniły obowiązku prawidłowego ustalenia sytuacji skarżącej w aspekcie wszystkich istotnych okoliczności mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Organy uwzględniły wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy fakty, wynikające z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, w szczególności z wywiadu środowiskowego. Sąd I instancji podkreślił także, że organy dokonały oceny stanu faktycznego sprawy w kontekście przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności" dotyczącej sytuacji rodziny, uwzględniając m.in. to, że skarżąca jest ustanowiona zawodową rodziną zastępczą dla trojga niepełnoletnich dzieci: W., C. i L. – objętych obowiązkiem szkolnym. Skarżąca z tytułu zawodowej rodziny zastępczej otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2.025,12 zł miesięcznie. Pobiera także świadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie, które nie są wliczane do dochodu, w tym świadczenie wychowawcze na troje dzieci (1.500 zł) oraz świadczenie na pokrycie kosztów związanych z utrzymaniem dzieci (3.000 zł). Łączny dochód w rodzinie wynosi 3.836,33 zł, zaś dochód na osobę w rodzinie 959,08 zł. Stałe, miesięczne wydatki rodziny wynoszą łącznie 1.329 zł. Skarżąca posiada na własność dom o powierzchni 100 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni 8,70 ha fizycznych, stanowiących 6,70 ha przeliczeniowych, z czego około 6 ha zostało wydzierżawione na podstawie umowy ustnej. Posiada samochód marki P. z 1998 r. oraz zasoby pieniężne w kwocie 30.000 zł zgromadzone na kontach oszczędnościowych dzieci oraz 5 000 zł na koncie oszczędnościowym strony. Rodzina skarżącej nie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej ani w trudnej sytuacji zdrowotnej.
Odnosząc się w powyższych okolicznościach sprawy do zarzutów kasacyjnych, przede wszystkim wskazać wypada, iż organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę owych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 30 ust. 9 u.ś.r.). Nie budzi wątpliwości, iż powyższe rozstrzygnięcie zapada w ramach uznania administracyjnego. Wskazuje na to wyraźnie zwrot "może" odnoszący się do uprawnienia organu administracji. Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne, wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie musi rozstrzygnąć sprawy w pozytywny dla niej sposób. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzyganiu sprawy. Na organie spoczywa bowiem obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. Przy czym zasada państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) nie przewiduje automatycznej wyższości interesu społecznego nad słusznym interesem jednostki. Organ winien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny jak i słuszny interes strony, i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat. Przebieg tej operacji myślowej, w szczególności w sytuacji przyznania prymatu interesowi publicznemu, winien zostać wyczerpująco wyjaśniony w motywach wydanej decyzji, tak aby w specyficznych okolicznościach sprawy możliwe było wyprowadzenie wniosku, na czym polegało wyższe wartościowanie doniosłości interesu publicznego w konflikcie ze słusznym interesem strony, prowadzące do ograniczenia uprawnienia strony lub odmowy jego przyznania (vide: wyrok NSA z dnia 11 czerwca 1981 r., SA 820/81, ONSA 1981/1/57; glosa J.Łętowskiego do ww. wyroku NSA, OSPiKA 1982/1-2/51-57; B.Adamiak [w:] B.Adamiak, J.Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H.Beck 2012, s. 61). Przeprowadzenie powyższej operacji w prawnie akceptowalny sposób nakłada na organy administracji obowiązek zbadania wszystkich okoliczności danej sprawy w celu wyszukania najbardziej właściwego, odpowiadającego prawdzie obiektywnej i swemu celowi rozstrzygnięcia (vide: wyrok TK z dnia 29 września 1993 r., K 17/92, OTK 1993/II/33; wyrok NSA z dnia 16 listopada 1999 r., III S.A. 7900/98, Lex nr 47243, wyrok NSA z dnia 28 kwietnia 2003 r., II SA 2486/01, Lex nr 149543; W.Jakimowicz, Zewnętrzne granice uznania administracyjnego, PiP 2010/5/42-54.
Jakkolwiek przyjmuje się powszechnie, iż z uznaniowymi rozstrzygnięciami organów administracji winna wiązać nie zmniejszona, lecz zwiększona kontrola społeczna (vide: wyrok SN z dnia 24 czerwca 1993 r., III ARN 33/93, z glosą M.Wierzbowskiego, PiP 1994/9, s. 111 i nast.), to jednak w praktyce zakres kontroli sądowej takiego rozstrzygnięcia jest ograniczony i sprowadza się do zbadania, czy decyzja taka nie nosi cech dowolności, a zatem czy organ wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu okoliczności istotnych dla sprawy, w szczególności po rozważeniu interesu społecznego i słusznego interesu strony na gruncie art. 7 k.p.a. (vide: wyrok NSA z dnia 27 lutego 2002 r., II SA 2972/02, Lex nr 82811). Tym samym kluczowe znaczenie dla oceny legalności rozstrzygnięcia podjętego w ramach uznania administracyjnego ma kwestia poprawności zastosowania w sprawie art. 7 k.p.a., tak jako źródła zasady prawdy materialnej, jak i dyrektywy rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej przez uwzględnienie interesu społecznego i słusznego interesu strony.
Analiza zarzutów kasacyjnych tyczących naruszenia regulacji prawnej stanowiącej podstawę gromadzenia i oceny materiału dowodowego sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) wskazuje na trzy źródła zarzucanej nieprawidłowości. Pierwsze stanowi brak odzwierciedlenia w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym rzeczywistego stanu dochodów i wydatków skarżącej. Drugie, nieuwzględnienie ciężkiej sytuacji rodzinnej skarżącej. Trzecie zaś, pominięcie okoliczności wskazujących na brak winy skarżącej w pobraniu w sposób nienależny zasiłku dla opiekuna. Odnosząc się kolejno do zarzucanych wadliwości należy wskazać, iż w toku postępowania w sprawie umorzenia należności przeprowadzony został wywiad środowiskowy, w toku którego skarżąca wskazała zarówno tytuły, jak i kwoty uzyskiwanych dochodów. Wskazała także na ponoszone wydatki, precyzując ich wysokość. Treść przeprowadzonego wywiadu środowiskowego została skarżącej przedstawiona i spotkała się z jej akceptacją, o czym świadczy podpis skarżącej na protokole przeprowadzonego wywiadu. W takiej sytuacji nie można zgodzić się z zarzutem nie odzwierciedlania przez wyniki przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego rzeczywistych wydatków ponoszonych przez skarżącą. Organy administracji rozstrzygnęły badaną sprawę na podstawie informacji podanych przez skarżącą w toku wywiadu środowiskowego, w tym także odnoszących się do wysokości ponoszonych wydatków. Podawane aktualnie wyższe kwoty z tytułu ponoszonych wydatków nie odpowiadają temu co oświadczyła skarżąca w toku wywiadu środowiskowego, stanowiąc próbę dystansowania się od własnych wyjaśnień złożonych w toku postępowania administracyjnego. Skoro dodatkowo aktualnie podawane informacje o wysokości wydatków nie zostały poparte jakimikolwiek dowodami wskazującymi na rzeczywiste ich poniesienie w badanym okresie, to zarzuty kasacyjne formułowane w zakresie braku wszechstronnego wyjaśnienia powyższych okoliczności nie mogą być uznane za uzasadnione.
Nie budzi także zastrzeżeń wysokość ustalonego w sposób ryczałtowy dochodu z należącego do skarżącej gospodarstwa rolnego. Zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. c) u.ś.r. na dochód w rozumieniu przepisów u.ś.r. składa się m.in. dochód z gospodarstwa rolnego. Stosownie do art. 5 ust. 8 u.ś.r., w przypadku ustalania dochodu z gospodarstwa rolnego przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 1/12 dochodu ogłaszanego corocznie w drodze obwieszczenia przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym ((Dz.U.2020.333 ze zm.). Przepis ten nie mówi o dochodzie rzeczywistym, faktycznie osiągniętym z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego, lecz zawiera założenie, że określona kwota jest dochodem miesięcznym przyjętym do ustalenia prawa do świadczenia. Na potrzeby stosowania przepisów u.ś.r. przyjęto zatem domniemanie, że z gospodarstwa rolnego jego właściciel uzyskuje ściśle określony dochód (vide: wyrok NSA z dnia 14 maja 2018 r., I OSK 587/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Tak rozumiany dochód z gospodarstwa rolnego polega zsumowaniu z innymi dochodami pozarolniczymi (art. 5 ust. 9 u.ś.r.)., w tym m.in. z dochodami z tytułu dopłat bezpośrednich. Tym samym zarzut kasacyjny nieprawidłowego ustalenia dochodu z gospodarstwa rolnego, sformułowany z powołaniem się na ustną umowę dzierżawy części gospodarstwa rolnego, z której skarżąca nie uzyskuje faktycznych dochodów, nie może być uznany za trafny, skoro abstrahuje od treści art. 3 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 5 ust. 8 u.ś.r.
Nie sposób także zgodzić się z zarzutem oderwania rozstrzygnięcia od sytuacji rodzinnej skarżącej. Niekwestionowane są ustalenia w tym zakresie, z których jednoznacznie wynika, iż skarżąca pozostaje rodziną zastępczą, aktualnie dla trojga dzieci. Zarówno skarżąca, jak i pozostające pod jej opieką małoletnie dzieci są zdrowe, nie legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności. Powyższe okoliczności uznać należy za kluczowe dla zdefiniowana sytuacji rodzinnej skarżącej. Jakkolwiek obraz ten uzupełniają informacje o tym, że skarżąca wspiera – także finansowo – najstarszego ze swoich podopiecznych, który osiągnął już pełnoletność, a do niedawna zajmowała się także swoją niepełnosprawną matką, która aktualnie już nie żyje, to jednak powyższym okolicznościom brak cechy istotności na gruncie dyspozycji art. 30 ust. 9 u.ś.r. Wszak wsparcie udzielane przez skarżącą byłemu już podopiecznemu nie stanowi jej obowiązku prawnego, choć z pewnością zasługuje na społeczną aprobatę. Z kolei śmierć matki nie pozwala sprawowanej nad nią opieki wpisać w aktualny stan stosunków rodzinnych.
Trafnie natomiast w toku dotychczasowego postępowania pominięte zostały okoliczności tyczące winy skarżącej w nienależnym pobraniu świadczenia rodzinnego. Ustalenie i ocena powyższych okoliczności stanowiło bowiem domenę ww. ostatecznej decyzji Wójta Gminy H. z dnia [...] grudnia 2020 r. uznającej za nienależnie pobrane świadczenia z tytułu zasiłku dla opiekuna za okres od 1 października 2016 r. do 30 czerwca 2020 r. Ponowne badanie tych kwestii, mogłoby nastąpić wyłącznie w jednym z trybów nadzwyczajnych postępowania administracyjnego. Nie może to natomiast nastąpić w aktualnie kontrolowanym postępowaniu, którego podstawą jest właśnie ostateczna decyzja rozstrzygająca o nienależnym pobraniu przez skarżącą określonych świadczeń rodzinnych.
Powyższe uwagi przeczą temu aby podstawa faktyczna rozstrzygnięcia niniejszej sprawy została zgromadzona z pominięciem istotnych dla sprawy okoliczności. Nie budzi także zastrzeżeń sposób oceny powyższych okoliczności. Tym samym zarzuty kasacyjne naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. uznać należy za nietrafione.
W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest zapatrywanie, iż udzielenie ulgi, o której mów art. 30 ust. 9 u.ś.r. dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy gdy zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Pojęcie to rozumie się jako całokształt sytuacji życiowej rodziny osoby wnioskującej o ulgę. Rozpoznając zatem wniosek o udzielenie ulgi w trybie powyższej regulacji prawnej organy powinny zbadać, czy sytuacja życiowa osoby wnioskującej o ulgę mieści się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" z punktu widzenia stanu rodzinny, wieku, występującej niepełnosprawności, stanu zdrowia, wydatków związanych z opieką medyczna i edukacją (vide: wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Przy czym trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia jeszcze umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Owe "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" najczęściej będą sytuacjami nadzwyczajnymi, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (vide: wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ), choć wypada dopuścić także sytuacje będące splotem typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (vide: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 września 2018 r., II SA/Gd 482/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Owa wyjątkowość instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń sprawia, że ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków (vide: wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Jednocześnie w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ulgi, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., w tym umorzenie należności, znajduje zastosowanie w przypadkach, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Przyjmuje się także, że zastosowanie ulgi w sprawie zwrotu świadczenia, które zostało wypłacone nienależnie ze środków publicznych, może dotyczyć wyłącznie sytuacji, w których egzekucja nienależnie pobranego świadczenia byłaby nie do pogodzenia z celami u.ś.r., do których należy m.in. wspieranie tych rodzin, które dla realizacji swoich funkcji takiego wsparcia potrzebują (vide: wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2016 r., I OSK 377/15; wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).
W okolicznościach badanej sprawy trafnie uznano, iż sytuacja rodziny skarżącej nie odpowiada dyspozycji art. 30 ust. 9 u.ś.r. i nie stanowi o istnieniu szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Sytuacja skarżącej nie wskazuje na wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych uniemożliwiających spłatę istniejącego zadłużenia. Nie jest także wynikiem splotu zdarzeń typowych, których skutkiem jest brak możliwości pokrycia pretensji wynikającej z nienależnie pobranych świadczeń. Skarżąca posiada bowiem dochody, a także majątek, zarówno ruchomy jak i nieruchomy, które mogą okazać się wystarczające dla pokrycia nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna, bez uszczerbku koniecznego utrzymania rodziny. Trafnie zatem uznano w toku dotychczasowego postępowania, iż słuszny interes strony, na który powoływała się skarżąca inicjując postępowanie w sprawie przyznania ulgi nie może być wyżej wartościowany niż interes społeczny przemawiający za koniecznością zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Jakkolwiek z okoliczności sprawy wynika, iż zwrot przez skarżącą pobranego świadczenia nie jest możliwy jednorazowo, to jednak powyższe nie przekreśla możliwości samego zwrotu, który może nastąpić w częściach. Należy przy tym uwzględnić, iż przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewiduje także inne niż umorzenie należności formy udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń. Tym samym uznanie, iż skarżąca nie spełnia warunków do przyznania ulgi najdalej idącej (umorzenia należności w całości), nie oznacza definitywnego zamknięcia drogi do ubiegania się o udzielenie takiej ulgi, która pozostawać będzie adekwatną do aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Konkludując należy zatem wskazać, iż odmowa przyznania skarżącej ulgi w postaci umorzenia w całości nienależnie pobranego świadczenia nie stanowi naruszenia art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Na marginesie powyższych uwag należy także zauważyć, iż nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 8 k.p.a., a więc zasady budowania zaufania do władzy publicznej. Jak już była o tym mowa, dla oceny legalności rozstrzygnięcia podjętego w ramach uznania administracyjnego kluczowe znaczenie ma kwestia poprawności zastosowania art. 7 k.p.a., tak jako źródła zasady prawdy materialnej, jak i dyrektywy rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej przez uwzględnienie interesu społecznego i słusznego interesu strony. Tylko w sytuacji niewyjaśnienia wszystkich okoliczności oraz nieuzasadnienia w dostateczny sposób wyższego wartościowania interesu społecznego nad słusznym interesem strony można mówić o naruszeniu zasady postępowania wyrażonej w art. 8 k.p.a. Z taką jednak sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Uzasadnienie wyroku sporządzono stosownie do art. 193 zdanie 2 p.p.s.a. z uwagi na oddalenie skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a., zawężając je do oceny zarzutów skargi kasacyjnej.