I OSK 191/25

I OSK 191/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2026-02-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-02-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Marian Wolanin /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Gd 577/24 - Wyrok WSA w Gdańsku z 2024-10-16
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1429
art. 63 ust. 1
Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
Dz.U. 2023 poz 775
art. 9, art. 10, art. 79a par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu 13 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 16 października 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 577/24 w sprawie ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 12 kwietnia 2024 r., nr SKO Gd/6097/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 16 października 2024 r., II SA/Gd 577/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny Gdańsku (dalej: Sąd I instancji, WSA) oddalił skargę D. B. (dalej: skarżąca, skarżąca kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego Gdańsku z 12 kwietnia 2024 r., nr SKO Gd/6097/23 (dalej: zaskarżona decyzja), którą utrzymano w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze kasacyjnej od przywołanego wyroku pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a to bezpodstawne oddalenie skargi, podczas gdy skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do jego przyznania, w tym zaistniał związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego nie podejmowaniem a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem, a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co skutkowało wadliwym pozbawieniem skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia i nie dostrzeżeniem przez sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.; b) art. 151 p.p.s.a. w zw. art. 63 ust. 1 u.ś.w. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. (w brzemieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) poprzez ich błędną wykładnię, a to uznanie, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osób, które mają przyznane prawo do emerytury i złożyły wniosek o przyznanie rzeczonego świadczenia przed 1 stycznia 2024 r. jest zawieszenie pobierania emerytury przed tą datą, nawet jeżeli brak rzeczonego zawieszenia nastąpił z winy organu, w tym wskutek braku realizacji obowiązków informacyjnych określonych w art. 9 k.p.a i poinformowania strony, że jedyną przeszkodą otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest otrzymywana przez nią emerytura oraz, że świadczenie pielęgnacyjne zostanie jej przyznane po zawieszeniu prawa do emerytury, podczas gdy ww. wykładnia została dokonana w oderwaniu od przepisów systemu prawa, w tym art. 9 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1,2 k.p.a., art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (konstytucyjnej zasady równości), ergo rzeczony przepis należy wykładać w ten sposób, że dla osób, które mają przyznane prawo do emerytury i złożyły wniosek o przyznanie rzeczonego świadczenia przed 1 stycznia 2024 r., organ rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. zobowiązany jest ustalić i ocenić, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., zwłaszcza jeżeli brak rzeczonego zawieszenia emerytury nastąpił z winy organu, a nadto art. 63 ust. 1 u.ś.w. nie wyklucza ustalenia początku wypłaty świadczenia po 31 grudnia 2023 przypadku zawieszenia prawa do emerytury po tym okresie, ponieważ jego treść nie odnosi się do przesłanki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jaką jest konieczność dokonania wyboru (zawieszenia) jednego z przysługujących wnioskodawcy świadczeń, co skutkowało wadliwym zastosowaniem rzeczonych przepisów i pozbawieniem skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia i nie dostrzeżeniem przez sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.
W skardze kasacyjnej zarzucono również naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art 7 i 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. - polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie wyjaśniły wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym:
- błędnie oraz w sposób dowolny ustaliły, że nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowania, gdyż rzekomo nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, a zakres przedmiotowej opieki sprowadza się do czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego,
- w ogóle nie weryfikowały, czy skarżąca pozostaje w ciągłej dyspozycji jej męża, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, a w konsekwencji błędnie ustaliły, iż w niniejszej sprawie brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego nie podejmowaniem a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem, gdyż rzekomo zakres sprawowanej opieki nie koliduje z możliwością podjęcia przez skarżącą zatrudnienia, podczas gdy:
- została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowania, gdyż skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, a zakres przedmiotowej opieki, w tym sprawowanie nadzoru nad osobą niepełnosprawną i baczenie, by nie wyrządziła sobie ona krzywdy uniemożliwia podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
- skarżąca ze względu na rodzaj schorzeń, na które cierpi jej mąż jest zmuszona pozostawać w ciągłej dyspozycji do świadczenia mu pomocy, co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organu II instancji, gdyż doprowadziło do bezpodstawnego nie ustalenia, iż zaistniał związek przyczynowy między rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej lub jego nie podejmowaniem, a podjęciem i sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co miało istotny wpływ na wydanie zaskarżonego wyroku - Sąd a quo zaaprobował rzeczone uchybienia i wadliwie zastosował art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) i oddalił skargę; b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 i 2 k.p.a. - polegające na tym, że WSA w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie wskazały skarżącej przesłanek zależnych od niej, które nie zostały na dzień wysłania informacji, o której mowa w rzeczonych przepisach spełnione lub wykazane, co mogło skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem skarżącej i nie zapewniły skarżącej możliwości wykazania okoliczności faktycznej, a to, iż w realiach niniejszej sprawy:
- nie została spełniona przesłanka nie podejmowania pracy przez skarżącą celem sprawowania opieki nad jej mężem, a gdyby skarżąca miała rzeczoną możliwość to podjęłaby ona stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania rzeczonej przesłanki,
- nie została spełniona przesłanka braku posiadania ustalonego prawa do emerytury, gdyż skarżąca nie zawiesiła pobierania emerytury, a gdyby skarżąca miała rzeczoną możliwość to podjęłaby ona stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania, iż została spełniona rzeczona przesłanka - co mogłoby skutkować przyznaniem jej przedmiotowego świadczenia, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) i wadliwym pozbawieniem skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia oraz nie dostrzeżeniem przez WSA zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.; c) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 9 k.p.a. przez niedochowanie obowiązków informacyjnych określonych w tym przepisie oraz brak czuwania, aby skarżąca nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, w sytuacji gdy organy obu instancji nie poinformowały skarżącej, iż jedyną przeszkodą otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest otrzymywana przez nią emerytura oraz, że świadczenie pielęgnacyjne zostanie jej przyznane po zawieszeniu prawa do emerytury, podczas gdy to na organie, do którego o załatwienie sprawy zwróciła się strona, spoczywa obowiązek pouczenia strony o ewentualnej konieczności dokonania ww. czynności celem otrzymania przedmiotowego świadczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy - gdyby skarżąca została poinformowana o rzeczonej konieczności to złożyłaby ona stosowny wniosek celem zawieszenia przez nią prawa do emerytury, co mogłoby skutkować przyznaniem jej przedmiotowego świadczenia, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) i wadliwym pozbawieniem skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia oraz nie dostrzeżeniem przez sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.
W skardze kasacyjnej, na zasadzie art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a., wniesiono o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, a to Informacji dla lekarza kierującego POZ z dnia 11.03.2024 r., na okoliczność jego treści.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie za uchyleniem zaskarżonego wyroku i uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 t.j.; dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, które okazały się niezasadne.
W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej: uśr) – w brzmieniu tego przepisu aktualnym w dacie orzekania przez organy administracji publicznej, który ma zastosowanie w tej sprawie na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429) - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Na aktualnym etapie postępowania istota sporu sprowadza się w sprawie do dwóch zasadniczych kwestii, mianowicie istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem (zarzut naruszenia prawa materialnego z pkt a) oraz zarzut proceduralny z pkt a petitum skargi kasacyjnej). Sąd I instancji, podzielając zapatrywanie organów administracji obu instancji uznał, że w realiach niniejszej sprawy taki związek nie wystąpił. Druga kwestia dotyczy natomiast nieprawidłowej - zdaniem skarżącej kasacyjnie - kontroli przez WSA działalności organów administracji w związku z niedochowaniem przez nie obowiązków informacyjnych, tj. niepoinformowaniem strony, że jedyną przeszkodą otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest otrzymywana przez nią emerytura i że świadczenie pielęgnacyjne zostanie jej przyznane po zawieszeniu prawa do emerytury oraz nie wskazaniem skarżącej przesłanek zależnych od niej, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że co do zasady sąd administracyjny weryfikuje legalności decyzji administracyjnej przez pryzmat materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu przed organem administracji, który wydał zaskarżoną decyzję. Tymczasem w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor w dalszym ciągu odwołuje się do przedstawionych wraz ze skargą do WSA: kserokopii zaświadczenia lekarza psychiatry oraz kserokopii zaświadczenia lekarza neurologa z 14 maja 2024 r., a więc do dokumentów, co do których Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że powstały one już po wydaniu decyzji przez organy administracji i tym samym nie mogą służyć podważeniu ustaleń tych organów dokonanych w stanie faktycznym zaistniałym przed sporządzeniem ww. dokumentów.
Brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o dopuszczenie i przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z kserokopii "Informacji dla lekarza kierującego POZ z dnia 11.03.2024 r.", z którego miałoby wynikać, że mąż skarżącej: zażywa wiele leków, wymaga stosowania specjalnej diety (cukrzycowej), wymaga nawadniania, wykonywania ćwiczeń pamięciowych. Dowód ten przedstawiono dopiero na etapie postępowania kasacyjnego, a zaskarżona decyzja została wydana 12 kwietnia 2024 r., tak więc możliwe było (w skardze kasacyjnej nie wykazano by było inaczej) przedstawienie ww. dokumentu na etapie postępowania odwoławczego, czego strona jednak nie uczyniła.
Przewidziany w art. 17 ust. 1 uśr brak aktywności zawodowej wnioskodawcy (tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej przez opiekuna) – stanowiący warunek skutecznego ubiegania się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego - musi być spowodowany w sposób bezpośredni i ścisły koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, zaś wymiar tej opieki ma obiektywnie wymuszać rezygnację z dotychczasowego zatrudnienia lub wykluczać możliwość jego podjęcia przez opiekuna. W sprawie o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest zatem ustalenie, czy zakres sprawowanej opieki pozwala na stwierdzenie istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką, a niemożliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że w komentowanym przepisie ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wprowadził wymogu, aby opieka ta musiała być wykonywana nieustannie przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna wraz z podopiecznym. W świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest też konieczne, by opieka była sprawowana całkowicie w sposób samodzielny, bez możliwości skorzystania w tym zakresie z pomocy innych osób, czy instytucji. Kluczowy jest bowiem wymiar opieki sprawowanej przez osobę wnioskującą o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyjmuje się, że cel i istota tego świadczenia wskazują na konieczność sprawowania opieki stałej, ustawicznej, długotrwałej nad osobą niepełnosprawną, a więc opieki sprawowanej codziennie, a gdy wymaga tego stan zdrowia podopiecznego – także pozostawania opiekuna w stałej gotowości do niesienia pomocy. Zasadne jest uwzględnienie w zakresie sprawowanej opieki również okoliczności pozostawania opiekuna do dyspozycji podopiecznego. Spod pojęcia sprawowania opieki nie można także wykluczyć czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasownie, dokonywanie opłat etc.). W uzasadnieniu wyroku z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1661/23, Naczelny Sąd Administracyjny trafnie zauważył, że w odniesieniu do sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych szczególnego rozważenia wymaga charakter wykonywanych przez nie czynności opiekuńczych – nawet tych związanych z przygotowaniem posiłku, utrzymaniem czystości w mieszkaniu, podaniem leków, etc. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Należy zatem przyjąć, że sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr obejmuje nie tylko wykonywanie czynności związanych z bezpośrednią pielęgnacją i troską o osobę niepełnosprawną, lecz także codziennych czynności życiowych, którym osoba ta nie jest w stanie sprostać ze względu na swoją kondycję zdrowotną. Te ostatnie są bowiem niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, niewątpliwie stanowią wsparcie w jej codziennej egzystencji, a więc wpisują się w zakres prawidłowo sprawowanej opieki.
W skardze kasacyjnej argumentowano, że w kontekście związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem, nie uwzględniono zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą, a zwłaszcza konieczności pozostawania w ciągłej dyspozycji do świadczenia pomocy oraz sprawowania nadzoru nad osobą niepełnosprawną i baczenia, by nie wyrządziła sobie ona krzywdy.
Z akt niniejszej sprawy wynika, że mąż skarżącej (rocznik 1951) legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 21 stycznia 2019 r. (zaliczenie do stopnia niepełnosprawności znacznego na stałe; niepełnosprawność powstała w wieku 43 lat; ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17.12.2018 r.; wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy osoby drugiej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; ze wskazaniami dotyczącymi odpowiedniego zatrudnienia – zakład pracy chronionej). Niepełnosprawność orzeczona została w związku ze ślepotą oka lewego oraz niedowidzeniem oka prawego. W okresie od 15 stycznia 2011 r. do 30 września 2022 r. podopieczny wykonywał działalność gospodarczą pod firmą "[...]".
Z materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego (tj. z wywiadu środowiskowego oraz dokumentacji medycznej) wynika, że osoba wymagająca opieki cierpi także m.in. na cukrzycę, zwyrodnienie kręgosłupa oraz stawów biodrowych, ograniczenie przepływu krwi w tętnicach szyjnych z powodu blaszek miażdżycowych, stwierdzono u niej łagodne problemy w zakresie funkcji poznawczych (szczególnym problemem są trudności w zakresie pamięci epizodycznej i bezpośredniej słuchowej) oraz nieznaczne problemy w zakresie koncentracji.
Z oświadczeń skarżącej i podopiecznego, złożonych 5 września 2023 r. wynika, że w ramach pomocy udzielanej mężowi w codziennym funkcjonowaniu skarżąca: zaprowadza męża do lekarza, wykupuje leki, podaje lekarstwa, wyprowadza na spacery, załatwia sprawy urzędowe, robi zakupy, gotuje, podaje posiłki, pierze, sprząta. Mąż skarżącej posiada białą laskę, jednakże nie umie się nią posługiwać.
Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 5 września 2023 r. oraz z załączonego do niego kwestionariusza wynika, że mąż skarżącej wymaga opieki w zakresie czynności gospodarczych, medycznych, załatwiania spraw urzędowych, codziennego funkcjonowania, w tym przygotowywania i podawania posiłków, podawania leków, a taką pomoc świadczy mu żona. Na pytanie: czy osoba wymagająca opieki jest w stanie sama funkcjonować bez dozoru i pomocy innej osoby, podopieczny oświadczył, że "w sytuacji, kiedy żywość byłaby dostępna w domu, leki przygotowane posiłki mógłby zostać na 1 dzień sam w domu", a na pytanie: czy osoba wymagająca opieki może pozostać sama w domu? na ile godzin? – odnotowano odpowiedź: "podczas wykonywania innych obowiązków przez Panią D. Pan R. może pozostać sam – kilka godzin do 1 dnia".
Ze złożonego przez skarżącą kasacyjnie dokumentu "Oświadczenie – harmonogram dotyczący formy i zakresu opieki" z 5 września 2023 r. wynika, że osoba wymagająca opieki: sama wykonuje czynności higieniczne, sama się ubiera (w tym zapina guziki), nie wymaga karmienia, ale wymaga podania leków, może pozostać sama w domu (7 godzin), nie wymaga stałej rehabilitacji, nie jest osobą leżącą na stałe, nie jest pampersowana, zachowuje kontakt słowno-logiczny, zaś na pytanie: jakie czynności dnia codziennego osoba niepełnosprawna może wykonać sama – udzielono odpowiedzi: mycie zębów, ubranie się, wzięcie jabłka, zrobienie kawy, kanapki.
Dowody zebrane w niniejszej sprawie na etapie postępowania administracyjnego nie były kwestionowane ani przez skarżącą, ani przez organy administracji publicznej, czy Sąd I instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze kasacyjnej – materiał dowodowy wskazuje, że konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem nie wymagała rezygnacji przez skarżącą z aktywności zawodowej. Aktualny w dacie orzekania przez organy administracji zakres opieki, jaką skarżąca sprawowała nad mężem, uwarunkowany stanem jego zdrowia i poziomem samodzielności nie wykluczał możliwości wykonywania pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Z oświadczeń złożonych przez skarżącą oraz jej męża wynika, że ten ostatni może pozostać sam w domu bez opieki i dozoru na kilka godzin – 1 dzień. Chybiona jest zatem teza autora skargi kasacyjnej, jakoby podopieczny wymagał permanentnej obecności opiekuna. Z powyższych oświadczeń oraz z ustaleń dotyczących stanu zdrowia i ogólnej kondycji podopiecznego, a także rodzaju czynności wykonywanych przez skarżącą wynika, że zakres pomocy, jakiej w tym konkretnym przypadku wymaga osoba niepełnosprawna, nie obejmuje konieczności pozostawania przez opiekuna w stałej gotowości do jej niesienia, nie wymaga jego pełnej dyspozycyjności przez całą dobę. W szczególności nie wymagają tego - wskazywane w skardze kasacyjnej – czynności polegające na dawkowaniu i podawaniu leków, wykonywaniu pomiarów cukru i ciśnienia, nawadnianiu, wykonywaniu ćwiczeń pamięciowych, czy konieczność stosowania przez podopiecznego diety cukrzycowej. Wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze kasacyjnej, zgromadzone w sprawie dowody nie uzasadniają stwierdzenia, by podopieczny był całkowicie zależny od pomocy i wymagał stałego nadzoru osoby trzeciej. Przeciwnie, ujawnione w toku postępowania okoliczności potwierdzają, że mąż skarżącej w pewnym zakresie jest samodzielny, samodzielnie spożywa posiłki, zaspokaja potrzeby fizjologiczne, wykonuje czynności higieniczne, ubiera się. Jeśli zaś chodzi o pomoc w poruszaniu się podopiecznemu po domu, który - według oświadczenia skarżącej - ma białą laskę, ale nie umie się nią posługiwać, to jak trafnie ocenił Sąd I instancji, okoliczność ta wynika z wyłącznie osobistego wyboru podopiecznego nieużywania dostępnej białej laski. Czynności wykonywane przez skarżącą niewątpliwie są bezpośrednio związane z opieką nad mężem, lecz nie mogą świadczyć o całkowitej zależności podopiecznego od żony, nie wymagają stałej styczności z niepełnosprawnym i permanentnej obecności opiekuna.
Z powyższych względów WSA prawidłowo uznał za organami administracji, że w realiach niniejszej sprawy niemożliwe było przyjęcie, że niewykonywanie i niepodejmowanie przez skarżącą pracy pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad mężem.
Odnośnie do drugiej kwestii spornej, to zgodnie z art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Natomiast stosownie do art. 79a § 1 k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. Zgodnie zaś z tym ostatnim przepisem organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (§ 1). Organy administracji publicznej mogą odstąpić od zasady określonej w § 1 tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną (§ 2). Według § 3, organ administracji publicznej obowiązany jest utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1.
Z przywołanych unormowań prawnych wynika obowiązek organów administracji publicznej informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków w postępowaniu administracyjnym. Pouczenie to powinno dotyczyć zarówno praw i obowiązków procesowych, jak i wynikających z prawa materialnego, jak również konsekwencji niewykonania obowiązku sformułowanego w wezwaniu organu.
Jeśli chodzi o niepoinformowanie skarżącej w toku postępowania administracyjnego, że jedyną przeszkodą otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest otrzymywana przez nią emerytura, należy zgodzić się z WSA, że jakkolwiek brak jest w aktach sprawy dowodu na to, że strona została pouczona o konieczności zawieszenia emerytury i uzależnienia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, to jednak w okolicznościach niniejszej sprawy uchybienie to ostatecznie nie miało wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Nawet bowiem zawieszenie pobierania przez skarżącą emerytury nie dałoby podstaw do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, skoro nie została spełniona w spawie - wynikająca z art. 17 ust. 1 uśr - przesłanka w postaci związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem), a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Rację ma Sąd I instancji, że dopiero po ustaleniu, że zachodzą w sprawie wszystkie przesłanki pozytywne umożliwiające uwzględnienie wniosku (tj. wniosek składa osoba z kręgu wskazanego w art. 17 ust. 1 uśr, podopieczny legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, istnieje związek przyczynowo – skutkowy między rezygnacją i niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki) i jedyną przeszkodą jest pobieranie emerytury, organ powinien pouczyć wnioskodawcę, że tylko zawieszenie prawa do emerytury umożliwi przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego, stanowiąc w istocie potwierdzenie przez niego wyboru wnioskowanego świadczenia jako korzystniejszego, a pouczeniu temu powinno towarzyszyć wezwanie do zawieszenia prawa do emerytury w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Należy także odnotować, że z oświadczenia skarżącej złożonego 9 września 2023 r. i sprostowanego 27 września 2023 r. wynika, że skarżąca została poinformowana o konieczności zawieszenia świadczenia emerytalnego w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Co do zarzutu niepoinformowania skarżącej, że nie została spełniona przesłanka nie podejmowania przez stronę pracy celem sprawowania opieki nad mężem, należy wskazać, że organ I instancji w piśmie z 15 września 2023 r. (doręczonym skarżącej 21 września 2023 r.) między innymi pouczył skarżącą na podstawie art. 79a k.p.a, iż na dzień wysłania pisma strona nie wykazała spełnienia przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie w piśmie z 27 września 2023 r. skarżąca poprosiła organ administracji o precyzyjną informację, jakich przesłanek nie spełnia, jednak nie otrzymała odpowiedzi. Niemniej jednak należy zauważyć, że z treści decyzji organu I instancji wynika jednoznacznie, że jedną z przyczyn odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był brak spełnienia kryterium określonego w art. 17 ust. 1 uśr ("brak związku przyczynowo – skutkowego oraz nie wyczerpywanie znamion opieki stałej"). Zatem strona miała możliwość wykazania tych okoliczności stosownymi dowodami na etapie postępowania odwoławczego, czego jednak nie uczyniła. W konsekwencji także to uchybienie proceduralne ostatecznie nie miało wpływu na rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a.