I OSK 1851/20

I OSK 1851/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-11-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-09-07
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska /przewodniczący/
Anna Wesołowska /sprawozdawca/
Zygmunt Zgierski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Zaliczka alimentacyjna
Sygn. powiązane
II SA/Rz 72/20 - Wyrok WSA w Rzeszowie z 2020-06-17
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2007 nr 192 poz 1378
art 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
Sentencja
Dnia 24 listopada 2022 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: sędzia NSA Zygmunt Zgierski sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2022 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 czerwca 2020 r., sygn. II SA/Rz 72/20 w sprawie ze skargi J.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] grudnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych wierzycielowi świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia od J.W. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z 17 czerwca 2020 r. po rozpoznaniu skargi J. W. (Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. (Kolegium) z [...] grudnia 2019 r. przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych wierzycielowi świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy J. (Wójt) z [...] listopada 2019 r.
Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy :
Wnioskiem z [...] października 2019 r. Skarżący zwrócił się do Wójta o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz jego dzieci – B., A. i A. W., w łącznej kwocie 119 111,95 zł. W uzasadnieniu wniosku podał, że spłata ww. należności jest dla niego niemożliwa, bo nie dysponuje żadnym majątkiem i od wielu lat pozostaje bez pracy.
Decyzją z [...] listopada 2019 r. Wójt odmówił umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 119 111,95 zł, zgodnie z zaświadczeniem z dnia [...] lipca 2019 r. wydanym przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w N., na rzecz uprawnionych dzieci: B., A. i A. W.
Zdaniem organu I instancji, sytuacja materialno – bytowa skarżącego wyklucza możliwość zastosowania umorzenia w całości ciążącego na nim zadłużenia, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 808) – dalej: "u.p.a.". Skarżący ma 48 lat, pozostaje w wieku aktywności zawodowej, a jego stan zdrowia pozwala na wykonywanie pracy. Sytuacja wnioskodawcy może ulec poprawie. Zadłużenie jest konsekwencją wieloletniego niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego. Twierdzeniom o aktywnym poszukiwaniu zatrudnienia przeczy informacja zawarta w zaświadczeniu Powiatowego Urzędu Pracy w N. z dnia [...] listopada 2019 r., z którego wynika, że w 2013 r. skarżący w odmówił bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia odpowiedniej pracy lub udziału w innej formie pomocy lub z własnej winy przerwał szkolenie, staż lub wykonywanie pracy. Organ I instancji podniósł, że dwukrotnie kierował skarżącego do pracy, jednakże skarżący uznał przedstawioną propozycję, jako "śmieciową" i wyraził przekonanie, że rosnące zadłużenie jest w tym wypadku winą Wójta. Mając na uwadze powyższe brak było podstaw do udzielenia skarżącemu ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.a.
Zdaniem organu I instancji umorzenie należności alimentacyjnych jest możliwe tylko w sytuacjach wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych, po ustaleniu, że osoba zobowiązana do alimentów w pełni wykorzystuje swoje siły, uprawnienia i możliwości w celu uzyskania dochodów niezbędnych do zaspokojenia potrzeb osób uprawnionych do alimentów. Taka sytuacja zaś, w ocenie organu, nie ma miejsca w opisywanej sprawie, gdyż wnioskodawca nie wykorzystuje posiadanych możliwości w celu osiągania dochodów umożliwiających spłatę zobowiązań alimentacyjnych.
Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji argumentując, że zadłużenie powstało bez jego winy i było następstwem wieloletniego braku pracy oraz działań organów samorządów terytorialnych i pomocy społecznej. Podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z matką, od 2018 r. pobiera świadczenie pielęgnacyjne, niemniej miesięczny dochód rodziny – 2 831,71 zł, uniemożliwia spłatę zadłużenia. Ponadto skarżący podniósł, że w 2014 r. uległ wypadkowi przy pracy w gospodarstwie matki, wskutek czego ma niewładną lewą rękę i trwały uszczerbek na zdrowiu oceniony na 6%, a nadto zdiagnozowano u niego zaćmę w lewym oku.
Kolegium decyzją z [...] grudnia 2019 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta.
Podzielając w całości ustalenia stanu faktycznego i ich ocenę dokonaną przez organ I instancji, Kolegium podało, że Skarżący nie przedstawił dowodów wskazujących na wyjątkowość swojej sytuacji i wystąpienie obiektywnych przesłanek potwierdzających, iż zadłużenie było wynikiem okoliczności niezależnych od niego. Zadłużenie u Skarżącego występuje od 2009 r. i systematycznie wzrastało, natomiast dobrowolne i niewielkie wpłaty dokonywane przez Skarżącego na poczet zaległości nie stanowią dowodu na podjęcie maksimum wysiłku w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej. Zdaniem organu odwoławczego, w sposób nie budzący wątpliwości ustalono, że w opisywanej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny wnioskodawcy, które przemawiałyby za umorzeniem spornej należności.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, Skarżący powtarzając w całości argumentację sformułowaną we wniosku o umorzenie należności oraz odwołaniu od decyzji organu I instancji, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Uchylając decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit.c) w zw. z art. 135 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyjaśnił, że w jego ocenie ustalony przez organy stan faktyczny sprawy jak i jego kwalifikacja, a następnie wydanie decyzji w ramach uznania administracyjnego zostało dokonane z naruszeniem przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd wskazał, że Skarżący sprawuje opiekę nad swoją niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, według jego twierdzeń od 2012 r. Z akt administracyjnych wyraźnie nie wynika, od jakiej daty skarżący zaczął pobierać świadczenia z tytułu sprawowanej opieki nad matką, ale z całą pewnością od [...] lutego 2014 r. pobierał specjalny zasiłek opiekuńczy na matkę w kwocie 520 zł miesięcznie. Zmiana świadczenia z tytułu sprawowanej opieki nad matką na zasiłek pielęgnacyjny nastąpiła na podstawie decyzji Kolegium z [...] października 2018 r.. Świadczenie to skarżący ma przyznane bezterminowo, a wygasa ono z chwilą śmierci osoby, nad która sprawowana jest ta opieka.
Warunkiem wspólnym do świadczeń przyznawanych z tytułu sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym była przesłanka rezygnacji z zatrudnienia, złagodzona następnie w późniejszym okresie do niepodejmowanie zatrudnienia przez osoby uprawnione do sprawowania takiej opieki (por. art. 17 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. z 2020 r. nr 111). Zatem przyjęcie opieki nad niepełnosprawną osobą wiąże się w sposób bezwzględny z rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia. Podjęcie zatrudnienia ma swoje konsekwencje prawne związane z utratą prawa do tego rodzaju świadczenia. Innymi słowy Skarżący będąc beneficjentem specjalnego zasiłku dla opiekuna, a aktualnie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma prawa do wykonywania zatrudnienia.
Organ I instancji w uzasadnieniu decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego podkreślił, że: "Jednakże, niebędąc od wielu lat w zatrudnieniu - nie można mówić, że się z niego zrezygnowało Rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego w świetle ww. ustawy również nie jest utratą zatrudnienia. Taka ocena aktualnej sytuacji życiowej, która trwa według dokumentów znajdujących się w aktach sprawy od [...] lutego 2014 r., czyli od daty decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku dla opiekuna jest sprzeczna z prawem. Oczekiwanie przez organy jak i osobę sporządzającą wywiad środowiskowy w dniu [...] listopada 2019 r., że skarżący powinien dołożyć wszelkich starań celem podjęcia zatrudnienia i wywiązania się z ciążących na nim obowiązków jest sprzeczne z sytuacją prawną Skarżącego, jako biorcy świadczenia pielęgnacyjnego oraz ustalonym stanem faktycznym, potwierdzającym sprawowanie opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Dodać też należy, że z decyzji Wójta z [...] października 2017 r. o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego w wysokości 520 zł miesięcznie na okres od [...] wynika, że dochód miesięczny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 764 zł. Natomiast Skarżący dysponował własnymi środkami w kwocie 520 zł. Okoliczność ta wymaga podkreślenia, gdyż tak minimalną kwotę, którą dysponował skarżący trudno uznać, że byłą wystarczająca na miesięczne utrzymanie Skarżącego. Organy nie wykazały, że skarżący marnotrawił otrzymywane środki finansowe, a matka była zaniedbana. Pomimo tak skromnych środków Skarżący i tak starał się, chociaż w minimalnym wymiarze spełniać obowiązek alimentacyjny.
W ocenie Sądu Wójt mając wiedzę o zmianie sytuacji materialnej skarżącego mógł poinformować o tym fakcie właściwego miejscowo komornika, aby nie doprowadzać do zadłużenia Skarżącego i ustalenia, czy możliwe jest w stosunku do Skarżonego prowadzenie postępowania egzekucyjnego i w jakiej wysokości. Sytuacja materialne jest organowi znana, gdyż Skarżący ponawia wnioski o umorzenia zadłużenia alimentacyjnego.
Sąd podkreślił, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium stwierdza, że: "granica uwzględnienia słusznego interesu społecznego zostanie naznaczona poprzez kolizję z normą prawną, która chroni określoną wartość. Organ zobowiązany jest wyważenia ciężaru relacji pomiędzy interesem strony i interesem publicznym." Sąd podzielił przywołany pogląd, wskazał jednak, że zobowiązuje on organy do prawidłowego zastosowania instytucji uznania administracyjnego.
Ocena, czy przy podejmowaniu decyzji doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego, wymaga ustalenia właściwych proporcji pomiędzy kryterium interesu społecznego, a słusznym interesem jednostki (patrz wyrok NSA z 29.04.2020 r. sygn. akt I OSK 4390/18).
W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu Administracyjnego, granicę tej relacji wyznacza sprawa wykonywania opieki nad niepełnosprawną matką Skarżącego. Przy założeniu, że Skarżący zastosowałby się do zaleceń organów i podjął zatrudnienie, a w konsekwencji zaprzestał wykonywania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, to opiekę zobowiązane byłoby subsydiarnie wykonywać Państwo. Kwestia ta została pominięta przez organy obydwu instancji, a przecież są to fakty znane tym organ z urzędu, które winny wyznaczać pozytywną granicę uznania administracyjnego dla chociażby częściowego uwzględnienia wniosku skarżącego. Skarżący od 2014 r. nie może podejmować żadnego zatrudnienia, gdyż utraciłby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i na tym polega ta wyjątkowość sytuacji skarżącego. Argumentacja zastosowana przez organy orzekające nie potwierdziła w sposób niebudzący wątpliwości, że organy nie musiały zastosować możliwości umorzenia z art. 30 ust. 2 u.p.a. Ponadto argumentacja ta pomija sytuację wnioskodawcy przy zastosowaniu uznania administracyjnego nie tylko od momentu sprawowania opieki nad matką, ale również na przyszłość, gdyż świadczenie to jest przyznane bezterminowo i uwarunkowane od stanu zdrowia matki.
Sąd wskazał końcowo, że wywodzenie przez organy orzekające na podstawie sytuacji życiowej sprzed 2013 r. skutków dla aktualnych możliwości zarobkowania i odmowa umorzenia nawet w części zaległości alimentacyjnych jest nadużyciem instytucji uznania administracyjnego. Ocena ta dla zastosowania przepisu art. 30 ust. 2 u.p.a. utraciła swą aktualność i nie zasługuje na aprobatę Sądu. To świadczy o naruszeniu art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. W tej sytuacji doszło też do naruszenia przepisu art. 30 ust. 2 u.p.a. wobec wadliwie określonych granic uznania administracyjnego dla rozpatrzenia wniosku skarżącego poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego w wyniku dowolnego zastawania tej instytucji w niniejszej sprawie.
Sąd przypomniał również stanowisko wyrażone w wyroku z 25 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1627/16, wydanym również w sprawie umorzenia należności alimentacyjnych Skarżącego, zgodnie z którym dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego (art. 30 ust. 2 u.p.a.) istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości będzie mógł spłacać dług alimentacyjny.
Kolegium zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości zarzucając mu naruszenie:
1) przepisów postępowania, które mogły, mieć istotny wpływ na wynik. sprawy tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez, uwzględnienie skargi i uchylenie decyzji organu I i II instancji z uwagi na przesądzenie przez sąd l instancji jakoby organy orzekające wywodziły skutki na podstawie sytuacji życiowej dłużnika alimentacyjnego sprzed 2013 roku dla aktualnych możliwości zarobkowania i odmowy umorzenia nawet w części zaległości alimentacyjnych co jest nadużyciem instytucji uznania administracyjnego,
b) naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez wadliwość uzasadnienia wyroku, gdyż sporządzone jest ono w. taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna części zaskarżonego wyroku,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 30 ust. 2 u.p.a. poprzez uznanie przez sąd. I instancji; iż organy administracyjne wadliwie określiły granice. uznania administracyjnego dla rozpatrzenia wniosku Skarżącego poprzez ich przekroczenie w wyniku dowolnego zastosowania tej instytucji w kontrolowanej przez sąd I instancji sprawie.
Kolegium wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku i wydanie wyroku reformatoryjnego poprzez oddalenie skargi oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego i kosztów postępowania poniesionych przed sądem pierwszej instancji.
W uzasadnieniu wskazało, że nie do zaakceptowaną jest stanowisko sądu I instancji o wyjątkowości sytuacji J. W. i niemożności, podjęcia przez niego żadnego zatrudnienia gdyż utraciłby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką, co skutkować winno umorzeniem chociażby w części zaległości alimentacyjne.
Kolegium podniosło, że status Skarżącego nie jest wyjątkowy czy mniej korzystny od pozostałych dłużników alimentacyjnych. Wyjaśniło że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Porównując kwoty świadczenia pielęgnacyjnego i minimalnego wynagrodzenia za pracę netto Kolegium wskazało, że można postawić znak równości pomiędzy tymi kwotami. Wyjaśniło, że można założyć, że Skarżący mógłby otrzymywać wyższe wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia niż minimalne wynagrodzenie. Takie rozumowanie nie jest jednak uprawnione biorąc pod uwagę akta kontrolowanej sprawy oraz zapadłe w jego przypadku orzeczenie sądowe, ponieważ Skarżący już kilkakrotnie ubiegał się o umorzenie należności wypłaconych tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego (zob. sygn.. akt II SA/Rz 223/14, II SA/Rz 663/14, II SA/Rz 153/15, I OSK 2622/15, I OSK 2043/17).
Kolegium na poparcie swojej argumentacji przywołało również fragment uzasadnienia wyroku NSA z 5 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 2043/17, w którym podkreślono, że Skarżący na żadnym etapie postępowania nie wnioskował o obniżenie alimentów, bądź o zwolnienie go z obowiązku alimentacyjnego (art. 135 § 1 w zw. z. art.. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Skoro nie kwestionował wysokości nałożonych na niego alimentów, to oznacza, że uznał tę kwotę za adekwatną do swoich możliwości zarobkowych. NSA zwrócił także uwagę na to, Skarżący nie podejmował zatrudnienia od 1994 r. i przez 20 lat pozostawał na utrzymaniu matki.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarżący wniósł o jej oddalenie. Podkreślił, że kilkakrotnie składał pozew do Sądu Rejonowego o obniżenie alimentów, w tym również o zwolnienie go z obowiązku alimentacyjnego. Pozwy te były oddalane.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.
Sąd administracyjny uchylił decyzje organów obu instancji uznając, że przekroczyły one granicę uznania administracyjnego. Podzielił pogląd Kolegium, co do konieczności wyważenia ciężaru relacji pomiędzy interesem strony i interesem publicznym. Uznał jednak, że w niniejszej sprawie granicę tej relacji wyznacza wykonywanie opieki nad niepełnosprawną matką Skarżącego. W ocenie Sądu pierwszej instancji, podjęcie przez Skarżącego zatrudnienia wiązałoby się z koniecznością przejęcia przez Państwo opieki nad jego niepełnosprawną matką, co pominięte zostało przez organy. Innymi słowy, w ocenie Sądu pierwszej instancji, wyjątkowość sytuacji Skarżącego polega na tym, iż opiekuje się on niepełnosprawną matką.
Sąd kasacyjny podziela stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej, zgodnie z którym powyższa ocena jest następstwem wadliwego przyjęcia przez Sąd, że organy obu instancji wadliwe oceniły zebrany w sprawie materiał dowodowy i wadliwe wyważyły granicę pomiędzy interesem społecznym i słusznym interesem obywateli.
Z uzasadnień decyzji organów obu instancji wynika wprost, że uwzględniły one sytuację rodzinną Skarżącego, w tym sprawowanie przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Organ pierwszej instancji przyznał wprost, że okoliczność ta powoduje brak możliwości zarobkowania po stronie Skarżącego. Organ drugiej instancji podzielając zarówno ustalenia faktyczne poczynione przez Wójta jak i ich ocenę prawą podkreślił, że okoliczność wykonywania opieki nad niepełnosprawną matką nie może być potraktowana jako wyjątkowa, gdyż jest obowiązkiem Skarżącego jako syna.
Zatem wbrew stanowisku Sądu wojewódzkiego organy obu instancji uwzględniły fakt sprawowania przez Skarżącego opieki nad matką, uznały jednak, że nie przesądza to o wyjątkowości jego sytuacji.
Powyższą ocenę podziela również Sąd kasacyjny.
Przypomnieć należy w tym miejscu, że Skarżący występował o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych wierzycielowi świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 119.111,95 złotych.
Świadczenia te wypłacane były na dzieci B. (urodzoną w 2003 r.), A.(urodzoną w 2005 r.) i A. (urodzonego w 2007 r.). Z akt sprawy wynika, że Skarżący ma jeszcze czwarte dziecko – W. Skarżący w swoim wniosku o umorzenie zadłużenia sam wskazywał, że był osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku w latach 1999-2015.
Jak wynika z przywołanych przez Kolegium w skardze kasacyjnej wyroków Sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego, zadłużenie Skarżącego z tytułu wypłat dokonywanych z Funduszu Alimentacyjnego narasta od przeszło 10 lat. Decyzje zobowiązujące do zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych wydawane były od 2012 r. Już w 2014 r. zadłużenie Skarżącego z tego tytułu wynosiło 51.611,47 zł. W 2016 r. wzrosło do 78.316,62 złotych, w 2017 r. wynosiło 91.721,20 złotych (por. wyrok NSA z 7 września 2021 r. I OSK 3806/18) obecnie, jak już wskazano, wynosi 119.111,95 złotych.
Skarżący od 2014 r. ma przyznany zasiłek opiekuńczy. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, świadczenie to przyznawane jest w związku z rezygnacją z pracy celem podjęcia się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przyznanie tego świadczenia Skarżącemu oznacza, że miał on możliwość podjęcia zatrudnienia, z której to możliwości zrezygnował celem pojęcia opieki nad matką. Zatem co najmniej do 2014 r. Skarżący miał możliwość podejmowania zatrudnienia tak by wypełnić ciążący na nim obowiązek alimentacyjny.
Oznacza to zatem, że obecna sytuacja Skarżącego, w tym wysokość ciążącego na nim zadłużenia nie jest wynikiem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i których konsekwencje Skarżący ponosi obecnie.
Okoliczność pobierania przez Skarżącego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką rozważana była przez organy w sprawie zakończonej wyrokiem NSA z 5 czerwca 2019 r. I OSK 2043/17, którego fragmenty przywołane zostały przez Kolegium w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Również w owej sprawie Sąd pierwszej instancji uznał, że organy nie rozważyły kwestii związanych ze sprawowaniem przez Skarżącego opieki nad matką i pobieraniem zasiłku, którego to stanowiska nie podzielił Sąd kasacyjny.
Obecna sytuacja materialno-życiowa Skarżącego odmienna jest od sytuacji w której wydany został wyrok NSA z 5 czerwca 2019 r. o tyle, że jego zadłużenie wzrosło do kwoty 119.111,95 złotych przy jednoczesnym wzroście jego dochodów, otrzymuje bowiem świadczenie pielęgnacyjne.
Sąd kasacyjny podziela wyrażone w skardze kasacyjnej stanowisko, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne ma na celu zrekompensowanie sprawującemu opiekę strat finansowych związanych z rezygnacją z zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jak słusznie zwrócił uwagę organ pierwszej instancji, z przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się objęcie opiekuna ubezpieczeniem emerytalno-rentowym zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 z późn. zm.).
Sąd kasacyjny zwraca również uwagę, że jak wynika z twierdzeń Skarżącego zawartych w odpowiedzi na skargę kasacyjną, występował on kilkakrotnie z powództwem o obniżenie alimentów. Powództwa te były oddalane. Oznacza to, że w ocenie Sądu Rodzinnego, który je rozpatrywał nie zaistniały okoliczności uzasadniające zmniejszenie obowiązku alimentacyjnego, innymi słowy, oznacza to, że kwoty alimentów uznane zostały za odpowiadające m.in. możliwościom zarobkowym Skarżącego w rozumieniu art. 135 § 1 k.r.o., zgodnie z którym zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
Jak już wielokrotnie wskazywano w sprawach dotyczących umorzenia tego rodzaju zaległości, w tym w wyrokach będących następstwem skarg Skarżącego na decyzje organów odmawiające umorzenia zaległości, zgodnie z art. 133 § 1 k.r.o. rodzice mają obowiązek świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Obowiązek dostarczania środków utrzymania dzieciom wynika z samej istoty pokrewieństwa i rodzicielstwa. Obciąża on w pierwszej kolejności każdego rodzica, a skoro tak, to umorzenie należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych ze środków publicznych w zastępstwie zobowiązanego rodzica, musi mieć charakter wyjątkowy i nadzwyczajny.
W niniejszej sprawie organy prawidłowo ustaliły, że sytuacja zdrowotna i majątkowa Skarżącego jest trudna, to jednak na tle innych osób niewykonujących obowiązku alimentacyjnego względem własnych dzieci, nie ma charakteru wyjątkowego czy nadzwyczajnego, co mogłoby usprawiedliwiać zastosowanie najdalej idącego środka prawnego przewidzianego w art. 30 ust. 2 u.p.a., a więc umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku winny uwzględniać, iż obowiązek alimentacyjny ciąży na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka przez zapewnienie środków na jego utrzymanie, wychowywanie i kształcenie. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (vide: wyrok NSA z 7 września 2021 r. I OSK 3806/18 ).
W niniejszej sprawie uznać zatem należało, że sam fakt sprawowania opieki nad matką i uzyskiwania z tego tytułu świadczenia pielęgnacyjnego nie może być rozumiany jako uzasadniający uznanie, że zachodzi podstawa do umorzenia zaległości wobec Funduszu Alimentacyjnego z tytułu wypłaconych przezeń świadczeń na rzecz osób uprawnionych.
Trafnie wskazał organ pierwszej instancji, że Skarżący mógł podjąć zatrudnienie, które wiązałoby się z osiąganiem wyższych kwoty niż kwota zasiłku pielęgnacyjnego, co z jednej strony umożliwiłoby wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego a z drugiej strony, zapewnienie opieki matce. Skarżący tymczasem doprowadził do sytuacji, w której przez wiele lat koszty utrzymania jego dzieci ponoszone były przez społeczeństwo, obecnie zaś poprzestaje na pobieraniu świadczeń z pomocy społecznej rezygnując, pomimo ciążących na nim zobowiązań z podjęcia pracy.
Oczywistym jest, że zajmowanie się chorą matką w pełni zasługuje na społeczną akceptację. Nie zwalnia to jednak Skarżącego z obowiązków, które winien był wykonywać względem trojga swoich dzieci. Dostarczanie owym dzieciom środków utrzymania było elementarnym obowiązkiem Skarżącego. Skarżący tymczasem z obowiązków tych nie wywiązywał się, nie podejmował zatrudnienia, winą za ten stan rzeczy obciążając organy administracji, które według jego stanowiska, nie przedstawiały mu odpowiednich propozycji pracy.
Podsumowując, zaniechanie wykonywania obowiązku alimentacyjnego, które spowodowało dług wobec funduszu alimentacyjnego w kwocie 119.111,95 złotych nie może być usprawiedliwione koniecznością sprawowania opieki nad chorą matką.
Rozstrzygnięcie organów obu instancji uznać należy zatem za prawidłowe. Organy nie naruszyły przepisów postępowania w tym nie naruszyły zasad dotyczących uznania administracyjnego uznając, że w sprawie nie zaistniały przesłanki pozwalające na umorzenie zaległości ciążących na Skarżącym. Zasadne okazały się zatem zarzuty objęte punktem 1a i 2 petitum skargi kasacyjnej.
Niezasadny był natomiast zarzut objęty punktem 1b petitum skargi kasacyjnej, który nie został uzasadniony przez skarżące kasacyjnie kolegium. Sąd pierwszej instancji sporządził uzasadnienie zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 141 § 4 p.p.s.a. Uzasadnienie zawiera zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Wbrew stanowisku Kolegium, możliwe było przeprowadzenie kontroli instancyjnej wyroku Sądu pierwszej instancji.
W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 151 w zw. z art. 193 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę, o czym orzekł w pkt 1 wyroku.
Podstawą do odstąpienia od zasądzenia od Skarżącego na rzecz Kolegium kosztów postępowania kasacyjnego był art. 207 § 2 p.p.s.a.
Rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. wobec wyrażenia na to zgody przez obie strony postępowania.