I OSK 1842/21

I OSK 1842/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-05-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-10-01
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Karol Kiczka /przewodniczący sprawozdawca/
Piotr Niczyporuk
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1321/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-02-11
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Dz.U. 2020 poz 256
art. 6, art. 7a § 1, art. 8, art. 9, art. 12, art. 138 § 1 pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 32 ust. 1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant starszy asystent sędziego Anna Kuklińska po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...], [...], [...], [...], [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lutego 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 1321/20 w sprawie ze skargi [...] i [...] na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 lutego 2020 r., nr DAP-WOSRFR-7280-228/2019/MBs w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty I. oddala skargę kasacyjną, II. zasądza solidarnie od [...], [...], [...], [...], [...] na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 11 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1321/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę [...] i [...] na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 lutego 2020 r., nr DAP-WOSRFR-7280-228/2019/MBs w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Zaskarżoną do Sądu I instancji decyzją Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji po rozpatrzeniu odwołania Pani [...] i Pani [...], utrzymał w mocy decyzję nr 2 Wojewody Małopolskiego z dnia 7 listopada 2019 r., o odmowie [...] oraz [...] potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] i [...] nieruchomości położonej w Wilnie przy ul. [...] i ul. [...], woj. wileńskie, tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyjaśnił, że wnioskodawczynie nie wykazały faktu opuszczenia przez właścicieli nieruchomości byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., przez co nie spełniły przesłanki o której mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tj. Dz. U. z 2017r., poz. 2097). Organ podkreślił, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję złożyły [...] i [...].
Sąd I instancji uznał, że skarga jest nieuzasadniona. W ocenie Sądu, z akt sprawy wynika, że byli właściciele nieruchomości: [...] (właściciel nieruchomości przy ul. [...] w Wilnie) i [...] (właścicielka nieruchomości przy ul. [...] w Wilnie) nie repatriowali się do Polski w powojennych granicach, gdyż zmarli odpowiednio w 1945 r. i 1957 r. w Wilnie. Natomiast ich spadkobiercy [...] i [...] także nie opuścili Wilna i zmarli odpowiednio w 1991 r. i 1969 r. w Wilnie. Skarżące są wnuczkami [...] i [...] i córkami [...] i [...] [...]. Brak repatriacji w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie opuściły byłych terenów państwa polskiego. Sąd wskazał, że z treści art. 2 pkt. 1 w zw. z art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. ustawy wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiodły [...] i [...]. Po wniesieniu skargi kasacyjnej zmarła [...], której następcy prawni: [...], [...], [...], [...] podtrzymali wniesioną przez [...] skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1321/20.
Skargą kasacyjną zaskarżono wyrok Sądu I instancji w całości, zarzucając:
I. naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, tj.
1. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1 i art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. nr 2097 z późn. zm, dalej "ustawa zabużańska") w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP poprzez błędną wykładnię polegającą na bezzasadnym uznaniu przez WSA w Warszawie, iż skarżące nie wykazały przesłanki nabycia prawa do rekompensaty w postaci opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w art. 1 ustawy zabużańskiej, ze względu na fakt, iż byli właściciele nieruchomości zmarli na terytorium byłej RP, podczas gdy.
a. Sąd błędnie uznał za właścicieli, którzy utracili swoje nieruchomości: [...] i [...], w rzeczywistości będących jedynie spadkobiercami właścicieli utraconych nieruchomości ([...] i [...]) w rozumieniu ustawy zabużańskiej, wobec czego zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, a także stanowiskiem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, jedyną przesłanką warunkującą uznanie ich prawa do rekompensaty winno być posiadanie przez [...] i [...] obywatelstwa polskiego, co w niniejszej sprawie nie jest kwestionowane;
b. mając na uwadze funkcję unormowań przewidzianych w układach republikańskich dotyczących kwestii przemieszczenia, należy przede wszystkim uwzględnić fakt, że poddanie się procedurze repatriacji służyć miało wyłącznie "zamanifestowaniu" przywiązania do obywatelstwa polskiego (a nie przemieszczeniu się na obecne tereny Polski) co jednoznacznie podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04, zaś w niniejszej sprawie właścicielka Nieruchomości - [...] niewątpliwie zamanifestowała przywiązanie do obywatelstwa polskiego poprzez rozpoczęcie procedury repatriacji, czego dowód stanowi urzędowy opis mienia znajdujący się w aktach niniejszej sprawy, natomiast właściciel Nieruchomości - [...] zmarł w trakcie II wojny światowej (28 III 1945 r.), przez co został pozbawiony możliwości realizacji procedury repatriacyjnej, jednakże w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że nie może stanowić to przeszkody w przyznaniu uprawnień rekompensacyjnych, zwłaszcza w sytuacji, gdy skarżące (wnuczki właścicieli utraconego mienia) jako repatriantki przesiedliły się na obecne tereny Polski;
c. WSA pominął zupełnie, iż w realiach niniejszej sprawy doszło niewątpliwie do utraty przez [...] i [...] nieruchomości kresowych położonych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która to utrata nastąpiła bezpośrednio na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 roku, w konsekwencji czego należy stwierdzić, że poprzednicy prawni skarżących opuścili swoje nieruchomości znajdujące się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w art. 1 ustawy zabużańskiej i rozpoczęli procedurę repatriacji, a zatem wpisują się w zakres podmiotowy prawa do rekompensaty za mienie utracone na Wschodzie, za czym przemawia ponadto ratio legis przedmiotowej ustawy, wielokrotnie, a przy tym jednolicie dekodowane przez Trybunał Konstytucyjny oraz sądy administracyjne;
d. zaskarżony wyrok został wydany z całkowitym pominięciem orzecznictwa sądów administracyjnych, w którym wskazuje się, że wymóg poddania się procedurze repatriacji (ewakuacji) określony w układach republikańskich został spełniony, jeśli właściciel mienia choćby tylko rozpoczął procedurę repatriacji do Polski, także gdy zmarł na Kresach przed przekroczeniem obecnych granic Polski, co uniemożliwiło mu finalne przesiedlenie się (zamieszkanie) na obecne terytorium Państwa polskiego (we współczesnych granicach), jednocześnie zwracając uwagę, że uprawnienia zabużańskie wynikały z utraty mienia z powodu przynależności do narodu polskiego i już z samego faktu rozpoczęcia procedury ewakuacyjnej (!), a nie jej zakończenia, zwłaszcza sfinalizowanego przesiedleniem (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 czerwca 2004 roku, sygn. akt: I SA 2441/02; wyrok NSA z dnia 13 listopada 2018 roku, sygn. akt: I OSK1013/18);
e. w toku niniejszego postępowania skarżące wykazały bezspornie, iż byli właściciele utraconych Nieruchomości rozpoczęli procedurę repatriacyjną (co potwierdzone zostało złożonym do akt Opisem pozostawionego przez [...] mienia wystawionego przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji) i zmierzali do przeniesienia się na terytorium Państwa polskiego, jednakże uniemożliwiła to śmierć najpierw [...] w trakcie działań wojennych (28 III 1945 r.), a później już w trakcie trwania samej repatriacji [...] (21 X 1957 r.) i jedynie skarżącym wnuczkom uznanym przez władze polskie za repatriantki ze Wschodu udało się dokończyć procedurę repatriacyjną ([...] z d. [...] 2.IV.1959 r., a później jej siostrze [...]);
f. podkreślenia wymaga, że zarówno skarżąca [...], jak i skarżąca [...] zostały uznane oficjalnie przez władze polskie za "repatriantki ze Wschodu" co łącznie ze spełnieniem pozostałych przesłanek potwierdzenia prawa do rekompensaty przez byłych właścicieli Nieruchomości winno przemawiać za realnym zapewnieniem im ochrony uprawnień na gruncie ustawy zabużańskiej i zagwarantowania im nabycia prawa do rekompensaty za utracone wskutek zmiany powojennych granic nieruchomości rodzinne, których własności ich dziadkowie zostali faktycznie pozbawieni na rzecz LSRR na mocy układów republikańskich i których to nieruchomości, jako spadkobierczynie w linii prostej nie miały nigdy później możliwości odzyskania, zaś Państwo polskie, godząc się w konsekwencji zawarcia układów republikańskich na odebranie Nieruchomości prawowitym właścicielom, winno bezspornie zrealizować funkcję gwarancyjną poprzez przyznanie repatriantkom rekompensaty zabużańskiej za utracone za Bugiem nieruchomości, tj. w niniejszej sprawie - wobec skarżących, i zadbać o to, aby miały one rzeczywistą a nie jedynie iluzoryczną możliwość realizacji swojego prawa do rekompensaty;
g. zarówno dotychczasowe orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, jak i ratio legis ustawy zabużańskiej, przemawiają jednoznacznie za koniecznością formułowania i przyjmowania jak najszerszego zakresu działania niniejszej ustawy w odniesieniu do osób, które utraciły własność nieruchomości położonych na dawnych Kresach, w tym w szczególności prowadzą jednoznacznie do konkluzji, iż na gruncie aktualnego brzmienia ustawy zabużańskiej brak jest wymogu przesiedlenia byłych właścicieli pozostawionych nieruchomości, zaś jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 października 2012 roku (sygn. akt: SK 11/12) dostrzegając konieczność równego traktowania obywateli wobec prawa (art. 32 ust, 1 Konstytucji RP), jedyną cechą wspólną dla wszystkich kategorii osób uprawnionych jest "zmuszenie [ich] (...) do pozostawienia swojej nieruchomości", a nie (także) przesiedlenie na obecne tereny Polski, co w niniejszej sprawie winno skutkować stwierdzeniem, że czynnikiem uzasadniającym przyznanie rekompensaty, poza pozostałymi przesłankami wynikającymi z ustawy zabużańskiej, jest fakt trwałego utracenia przez skarżące, jako spadkobierczynie właścicieli mienia na Wschodzie mienia« bez możliwości wykonywania swojego prawa własności w stosunku do nieruchomości, to jest swobodnego z niej korzystania, natomiast element migracyjny w istocie nie ma znaczenia z punktu widzenia zasadności i słuszności nabycia uprawnień kompensacyjnych (zabużańskich), skoro obie skarżące są repatriantkami. a dziadkowie ujawnili wobec władz Litewskiej SRR wolę posiadania obywatelstwa polskiego i przywiązania do narodu polskiego rozpoczynając procedurę repatriacyjną przerwaną ich śmiercią:
h. skoro zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej prawo do rekompensaty przysługuje także właścicielowi pozostawionej nieruchomości, który miał jedynie dodatkowe miejsce zamieszkania na byłych terenach Polski i "nie mógł na nie powrócić" z powodów wskazanych w art. 1 niniejszej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 roku, sygn. akt: I OSK 2262/16), wobec czego w przypadku takich osób przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty nie jest przesiedlenie w obecne granice Polski (gdyż tam mieści się już faktyczne miejsce zamieszkania tych osób), lecz brak możliwości dalszego korzystania z dodatkowego miejsca zamieszkania na byłych terenach Polski, co w żaden sposób nie musi łączyć się z faktem jakiegokolwiek przemieszczenia, to tym bardziej należy uznać należy, iż brak jest podstaw do różnicowania w tym zakresie sytuacji osób, które nie zdołały sfinalizować procedury repatriacyjnej z uwagi na ich śmierć, jednakże w wymiarze faktycznym (ich spadkobierczynie - repatriantki) zostały pozbawione własności swoich nieruchomości położonych na dawnych Kresach i nie miały one możliwości ich późniejszego odzyskania,
2. art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy zabużańskiej poprzez ich błędną wykładnię i odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za pozostawione Nieruchomości, ze względu na rzekome niewykazanie przez skarżące wszystkich przesłanek wynikających z ustawy zabużańskiej, ze względu na nieopuszczenie przez spadkobierców przedwojennych właścicieli tj. [...] i [...] terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy:
a. w niniejszej sprawie Sąd wadliwie uznał [...] i [...] za osoby, o których mowa w art. 2 ustawy zabużańskiej i na tej podstawie stwierdził, że nie spełniają oni wymogów uzyskania prawa do rekompensaty (a w konsekwencji skarżące), zaś w istocie rodzice skarżących winni być traktowani na gruncie niniejszej sprawy wyłącznie jako spadkobiercy właścicieli nieruchomości pozostawionych na Kresach, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, wobec czego jedyny wymóg, jaki może być wobec nich formułowany na gruncie przedmiotowej ustawy, dotyczył posiadania obywatelstwa polskiego, który to wymóg [...] i [...] spełnili:
b. skarżące bezspornie wykazały (i) następstwo prawne i to w linii prostej po dziadkach [...] i [...] (w tym następstwo prawne po rodzicach posiadających obywatelstwo polskie [...] i [...] po nich), a także (ii) fakt posiadania obywatelstwa polskiego przez wszystkich spadkobierców, a więc zarówno przez skarżące, jak i przez ich rodziców, a tym samym zrealizowały wymogi ustawowe sformułowane w ww. regulacjach wobec skarżących oraz ich rodziców jako spadkobierców byłych właścicieli nieruchomości, co winno przesadzać o potwierdzeniu przez organ przysługującego im prawa do rekompensaty:
a ponadto, niezależnie od powyższego,
3. naruszenie art. 1 ust. 1 oraz art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1 in fine ustawy zabużańskiej poprzez błędną, stojącą w jawnej sprzeczności z literalnym brzmieniem wskazanych przepisów (a więc contra legem) wykładnię, prowadzącą do niedopuszczalnego i arbitralnego ograniczenia przysługującego skarżącym prawa do rekompensaty za mienie utracone poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, polegającą w szczególności na;
(i) wprowadzeniu dodatkowej, nieprzewidzianej ustawą przesłanki "przesiedlenia się na obecne terytorium Państwa Polskiego", która nie została zakreślona jakimikolwiek ramami czasowymi (sic!), podczas gdy w żadnym przepisie ustawy zabużańskiej takiego wymogu nie sformułowano, przy czym katalog wymogów stawianych ubiegającym się o potwierdzenie prawa do rekompensaty zabużańskiej został przez ustawę określony w sposób jasny i wyczerpujący (enumeratywny), co nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądów administracyjnych i nigdzie nie przewiduje on wyartykułowanego warunku "przesiedlenia się" dla osób ubiegających się o rekompensatę za nieruchomości utracone na Wschodzie;
(ii) błędnej wykładni prawa dokonanej w zaskarżonym wyroku pozostającej w jawnej sprzeczności ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zawartym w wyroku z 23 X 2012 r. SK 11/12, OTIC-A nr 9/2012, poz. 107, pkt 2.4 - 2.5 uzasadnienia, jak również z poglądem NSA wyrażonym w uchwale składu siedmiu sędziów z 16 XII 2013 r. I OPS 11/13, ONSAiWSA nr 6/2014, poz. 90 (którą to uchwałę NSA całkowicie pominął sporządzając uzasadnienie zaskarżonego wyroku) oraz rozbudowanym, niemal jednolitym orzecznictwem sądów administracyjnych, w którym wielokrotnie podkreślano, że przesłanki formułowane przez ustawę zabużańską są wyczerpujące i z całą pewnością nie ma wśród nich przesłanki "przesiedlenia, się",
4. art. 7a § 1 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy zabużańskiej poprzez ich błędną wykładnię i odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty, w sytuacji, gdy jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego jest rozstrzyganie wszelkich wątpliwości na korzyść strony, a w niniejszej sprawie wystarczającym jest wykazanie przez spadkobierczynie w linii prostej właścicieli (według stanu na 1 IX 1939 r.) utraconych w Wilnie nieruchomości, posiadania prawa do spadku i obywatelstwa polskiego (zob. wyrok NSA z 1 X 2009 r, I OSK 182/09: z 21 V 2013 r, I OSK 1984/12, LEX nr 2021241; z 10 IV 2013 r., I OSK 2041/11, LEX nr 1557115, wyrok WSA z 14 X 2016 r., I SA/Wa 2185/15), przy czym co istotne ustawodawca w żadnym z przepisów ustawy nie dokonał różnicowania "spadkobierców" na "bezpośrednich" i "pośrednich", a zatem zgodnie z rzymską zasadą lege non distinguente non nostrum est distinguere brak jest podstaw do żądania, by rodzice wnioskodawczyń będący obywatelami polskimi musieli przemieścić się na obecne terytorium, tym bardziej, że w ramach rozpoczętej przez właścicieli (z 1 IX 1939 i\), tj, dziadków wnioskodawczyń - skarżących procedury repatriacyjnej, one - jako repatriantki obie ją sfinalizowały, a przyjęcie dodatkowego wymogu, by repatrianci w chwili opuszczania nieruchomości byli jej właścicielami stanowi przejaw niedopuszczalnego wprowadzania dodatkowego nieprzewidzianego ustawą zabużańską kryterium nabycia prawa do rekompensaty;
5. art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 1 Protokołu nr 1 do "Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności" w zw. z art. 2 i art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy zabużańskiej oraz art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy zabużańskiej poprzez zaniechanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy zabużańskiej nakazującej takie ich rozumienie, które w maksymalny sposób ułatwiają efektywną realizację "prawa do pełnej rekompensaty zabużańskiej" stanowiącej majątkowe prawo o charakterze publicznoprawnym, które korzysta z gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji)" - wyrok TK z 19 grudnia 2002 roku K 33/02, przez osoby repatriowane, które są spadkobiercami w linii prostej właścicieli (według stanu na 1 IX 1939 r.) nieruchomości utraconych na Wschodzie wskutek wybuchu II wojny światowej, zwłaszcza, w sytuacji gdy ci byli właściciele rozpoczęli procedurę repatriacji, lecz jej nie ukończyli z powodu śmierci - w sytuacji gdy byli właściciele Nieruchomości, a w konsekwencji ich spadkobiercy, zostali trwale pozbawieni możliwości korzystania z Nieruchomości na skutek odjęcia im prawa własności w związku z wojną rozpoczętą w 1939 roku, a ponadto spełniona została przesłanka posiadania obywatelstwa polskiego w odniesieniu do byłych właścicieli w dniu 1 września 1939 roku, jak i skarżących, oraz ich rodziców, a także przesłanka domicylu, wobec czego stwierdzić należy, iż pełna zasadność potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za utracone przez ich rodzinę nieruchomości dyktowana jest charakterem przedmiotowej rekompensaty, ratio legis obowiązującej ustawy zabużańskiej, jak również słusznym stanowiskiem ugruntowanym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, nakazującym jak najpełniejszą realizację funkcji kompensacyjnej tego uprawnienia, mającego zadośćuczynić uprawnionym za utracone mienie na Kresach;
6. art. 6 ust. 4 pkt 1 w zw. z art. 6 ust 1 pkt 1 ustawy zabużańskiej poprzez jego błędne niezastosowanie i pominięcie przez WSA faktu, iż skarżące złożyły urzędowy Opis mienia repatriacyjnego dotyczącego Nieruchomości, wydany przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji dla [...], oraz kartę repatriacyjną wydanej dla skarżącej [...] z d. [...], które to dokumenty zostały wskazane przez ustawodawcę jako środki dowodowe przesądzające o okolicznościach warunkujących przyznanie rekompensaty - podczas gdy z brzmienia naruszonych regulacji wprost wynika, iż przedmiotowe dokumenty stanowią dowody okoliczności, jakich wykazania wymaga ustawodawca, wobec czego organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie były zobowiązane do stwierdzenia, iż spełnienie przez właścicieli Nieruchomości przesłanek uzyskania rekompensaty zostały przez skarżące wykazane, a to ze względu na literalne brzmienie w/w regulacji;
II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. rażące naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi przez WSA pomimo rażących uchybień organów administracji publicznej w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego w niniejszej sprawie, polegających na zaniechaniu wyczerpującej i wszechstronnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a wyrażających się w szczególności poprzez:
a. całkowite pominięcie części materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a to w szczególności urzędowego opisu mienia wydanego przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji dla [...], stanowiącego jednoznaczny dowód na to, iż byli właściciele Nieruchomości rozpoczęli procedurę repatriacyjną, której sfinalizowanie udaremniła jednak śmierć właścicieli - [...] (28 III 1945 r., tj. w trakcie wojny) i [...] (28 X 1957 r. - w trakcie repatriacji), a także doniosłości dla niniejszej sprawy dokumentów potwierdzających fakt, iż same skarżące zostały oficjalnie uznane za repatriantki, a rodzice posiadali obywatelstwo polskie - podczas gdy przedmiotowy opis mienia stanowi kluczowy dowód na okoliczność wszczęcia procedury repatriacyjnej przez byłych właścicieli Nieruchomości i winien zostać oceniony zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w przywołanym powyżej wyroku z dnia 7 czerwca 2004 roku, I SA 2441/02 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaś WSA wydając zaskarżony wyrok de facto pominął całkowicie wymowę przedmiotowego dowodu na gruncie niniejszej sprawy;
b. błędne uznanie, że w przypadku pojawiających się w sprawie wątpliwości co do stanu faktycznego dopuszczalne jest zaniechanie prowadzenia przez organ administracji dalszego postępowania wyjaśniającego - podczas gdy szczególnie w takim przypadku konieczne jest zebranie pełnego materiału dowodowego w celu ich wyjaśnienia, a więc uwzględnienie osobowych środków dowodowych, np. dowodu z przesłuchania stron;
c. błędne uznanie, że w przypadku, gdy przedłożone przez strony postępowania w sprawie "zabużańskiej" dowody dotyczące pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, budzą wątpliwości prowadzącego sprawę organu administracji, organ ten jest jakoby zwolniony z obowiązku wyczerpującego zgromadzenia i zbadania materiału dowodowego w sprawie (w tym w szczególności z obowiązku zwrócenia się do właściwych archiwów i organów administracji celem jego uzupełnienia) i uprawniony do wydania decyzji w oparciu o materiał potwierdzający ustalenia faktyczne najmniej korzystne dla strony - podczas gdy zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych organ ma obowiązek przeprowadzić szczegółowe postępowanie wyjaśniające we własnym zakresie;
2. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a w zw. z art 8 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne oddalenie skargi skarżących i powielenie powierzchownej oceny spełnienia przesłania opuszczenia (pozostawienia) nieruchomości w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanej w oparciu o wybiórcze dowody i w konsekwencji ustalenie jej w sposób błędny, sprzeczny z materiałem dowodowym zgromadzonym w toku postępowania administracyjnego (pomimo, że w aktach tego postępowania znajdują się dowody stwierdzające rozpoczęcie procedury repatriacyjnej przez byłych właścicieli Nieruchomości w postaci urzędowego opisu mienia, jak również dokumenty potwierdzające uznanie skarżących za repatriantki), gdy tymczasem powołany przepis nakłada na organy administracji publicznej obowiązek oceny sprawy na podstawie całokształtu zgromadzonych w sprawie dowodów;
a w konsekwencji także
3. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez błędne oddalenie skargi na decyzję bezzasadnie utrzymującą w mocy decyzję Wojewody Małopolskiego odmawiającą skarżącym prawa do rekompensaty, w sytuacji gdy nieprawidłowości w prowadzeniu postępowania przez organ I instancji, a następnie dalsze zaniechania organu II instancji skutkować powinny uchyleniem zaskarżonej decyzji Ministra oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody Małopolskiego;
4. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7a § 1, art. 8, art. 9 i art. 12 k.p.a. poprzez bezpodstawne oddalenie skargi skarżących pomimo wydania zaskarżonej decyzji przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z pominięciem bezwzględnie wiążących organ przepisów postępowania (statuujących naczelne zasady postępowania administracyjnego), a to w sposób niebudzący zaufania obywateli do organów państwa, nie uwzględniający pojawiających się wątpliwości co do treści normy materialnoprawnej na korzyść strony, a także z zaniechaniem wskazania kluczowych argumentów pozwalających uznać odwołanie skarżących za nieuzasadnione oraz pomijając odniesienie się do zarzutów i poprzestając na gołosłownym cytowaniu stanowiska wyrażonego przez organ I instancji w wydanej przez niego decyzji;
5. rażące naruszenie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (D2. U. 2020, poz, 374 ze za., dalej jako "ustawa covidowa") w zw. z art. 90 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP poprzez jego bezpodstawne zastosowanie i rozpoznanie skargi skarżących na posiedzeniu niejawnym pomimo braku przeszkód do przeprowadzenia rozprawy odmiejscowionej, czy to w trybie stacjonarnym, czy też na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, pomimo złożonego wniosku w tym zakresie przez skarżące, i w konsekwencji naruszenie zasady jawności rozprawy i zasady bezpośredniości, i tym samym przysługującego skarżącym prawa do sądu wypływającego wprost z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy:
(i) w okresie pandemii COVID-19 w całej Polsce sądy powszechne i administracyjne przeprowadzają regularnie rozprawy w trybie stacjonarnym z zachowaniem stosownych zasad reżimu sanitarnego, tj. przy stosowaniu środków ochrony osobistej, środków dezynfekujących oraz dystansu społecznego, i brak było jakichkolwiek przeciwwskazań, aby również w niniejszej sprawie WSA rozpoznał skargę na rozprawie przy zachowaniu odpowiednich środków ostrożności, a już z całą pewnością możliwe było przeprowadzenie rozprawy na odległość (tzw. odmiejscowionej) z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku w formie wideokonferencji, co nie stwarza jakiegokolwiek ryzyka epidemiologicznego, i na gruncie art. 15 zzs4 ustawy covidowej jest domniemanym trybem działania w przypadku odstąpienia od rozprawy stacjonarnej;
(ii) WSA w zaskarżonym wyroku w żaden sposób nie odniósł się do możliwości (bądź też jej braku) przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, pomimo faktu, że dopiero w przypadku gdy przeprowadzenie rozprawy w takiej formie nie jest możliwe, wskazany przepis dopuszcza rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym* a zatem konieczne jest przez Sąd wykazanie podstaw do skorzystania z tego wyjątkowego trybu, w tym w szczególności braku możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość, co WSA zupełnie pominął;
(iii) w konsekwencji naruszenia przedmiotowego przepisu pogwałcona została zasada jawności posiedzeń sądowych, wypływająca wprost z konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), co doprowadziło do pozbawienia skarżących możliwości pełnej obrony swoich praw oraz realizacji konstytucyjnego prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną wniósł Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji dochodząc jej oddalenia i zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga kasacyjna została rozpoznana na rozprawie stosownie do art. 181 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na rozprawie w składzie trzech sędziów, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą jednak okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 p.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów zawartych w podstawach skargi kasacyjnej.
W rozpoznawanej (rozpatrywanej) sprawie powołano się na obie podstawy kasacyjne, co generalnie wymusza rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów prezentowanych w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż uchybienia tym przepisom były wynikiem wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego, dlatego w pierwszej kolejności zajął się oceną zasadności tej podstawy.
Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną (środek odwoławczy) stwierdzić należy, iż nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw.
Podstawowym zagadnieniem spornym w rozpoznanej sprawie jest to, czy Sąd I instancji zasadnie oddalił skargę [...] i [...] na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 lutego 2020 r., nr DAP-WOSRFR-7280-228/2019/MBs w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty uznając, że nie powstało (ukonstytuowało się) publiczne prawo do rekompensaty. Wokół powyższego skupiają się zarzuty środka odwoławczego.
Już na wstępnie realizowanej sądowoadministracyjnej kontroli instancyjnej koniecznym jest podkreślić, że podstawę materialnoprawną rozpoznawanej przez Naczelny Sąd Administracyjny sprawy są właściwe, wskazywane w toku postępowania przepisy prawa usytuowane w odpowiednich jednostkach redakcyjnych ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm., dalej ustawa z dnia 8 lipca 2005 r., ustawa zabużańska, ustawa)
Uchwalając w dniu 8 lipca 2005 r. ustawę o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – jak podkreśla Naczelny Sąd Administracyjny – ustawodawca miał na względzie obowiązujące unormowania Konstytucji RP. W uzasadnieniu bowiem projektu ustawy (w części zatytułowanej "Rozwiązania Przyjęte W Projekcie 1. Osoby uprawnione) w szczególności wskazał, że przepisy regulujące krąg osób uprawnionych do rekompensaty zabużańskiej w głównej mierze kontynuują rozwiązania poprzednie ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień m. in. uchwał składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia: 10 kwietnia 1991 r. (sygn. akt III CZP 84/90), 30 maja 1990r. (sygn. akt III CZP 1/90) – zob.: uchwała NSA z dnia 16 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 11/13, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl.
Sąd odwoławczy podziela w pełni stanowisko judykatury, że w myśl art. 2 i 3 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zrealizować, będący obywatelem polskim, spadkobierca właściciela tychże nieruchomości wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów przedwojennych, wymienionych enumeratywnie w tym art. 2 pkt 1 powołanej ustawy (zob. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 1013/18, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, wprawdzie przepisy ustawy zabużańskiej nie wymagają, by w samej dacie opuszczenia nieruchomości położonych na dawnych kresach opuszczający je byli ich właścicielami, o czym szerzej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13, to jednak nie powinno budzić wątpliwości, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego majątku nieruchomego, który co najmniej w momencie wybuchu II Wojny Światowej był jego własnością, względnie po tej dacie (a przed pozostawieniem) był przez niego na własność nabyty. Wynika to wprost z brzmienia art. 2 ustawy zabużańskiej, tj. z samej istoty zdarzenia, z jakim związane jest uprawnienie, tj. pozostawienie nieruchomości w okolicznościach określonych w art.1 powołanej ustawy. Wobec tego godzi się zwrócić uwagę, że ze względu na ukształtowane ustawą zabużańską przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty, w postępowaniu administracyjnym należy ustalić: kto był właścicielem pozostawionej nieruchomości (tylko bowiem właściciel lub jego spadkobierca może być beneficjentem prawa do rekompensaty, które – zgodnie z wyraźną dyspozycją art. 4 ustawy – jest niezbywalne), czy posiadał w dniu 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie i zamieszkiwał na terenach dawnej Rzeczypospolitej Polskiej oraz czy je opuścił w związku z wojną 1939 r. (zob. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 1013/18, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Na gruncie rozpatrywanej sprawy przez Sąd odwoławczy przypomnieć też należy, iż przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) nie odnosi się do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stanowi bowiem, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego (wyrok NSA z dnia 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1013/16, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc powyższe w okoliczności rozpoznawanej sprawy koniecznym jest podkreślić, że powyższe zagadnienie ma istotne znaczenie w rozpoznawanej przez Sąd kasacyjny sprawie, albowiem skarżące kasacyjnie ([...] i [...]) są spadkobiercami [...] i [...], którzy pozostawili nieruchomości w Wilnie przy ul. [...] oraz ul. [...], woj. wileńskie.
Zasadnie przyjął Sąd wojewódzki, co potwierdza analiza akt sprawy, że byli właściciele nieruchomości [...] (właściciel nieruchomości przy ul. [...] w Wilnie) i [...] (właścicielka nieruchomości przy ul. [...] w Wilnie) nie repatriowali się do Polski w powojennych granicach, gdyż zmarli odpowiednio w 1945 r. i 1957 r. w Wilnie. Natomiast ich spadkobiercy [...] i [...] także nie opuścili Wilna i zmarli odpowiednio w 1991r. i 1969 r. w Wilnie. Skarżące kasacyjnie są wnuczkami [...] i [...] i córkami [...] i [...].
Brak repatriacji w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005r. oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie opuściły byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej.
Tym samym [...] i [...] nie spełnili więc zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez skarżące kasacyjnie prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela (byłych właścicieli). Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Skarżące kasacyjnie posiadają obywatelstwo polskie, jednak ze względu na niespełnienie przez ich spadkodawców ([...] i [...]) wszystkich przesłanek materialnych z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. nie mogły one nabyć prawa do rekompensaty.
Sąd odwoławczy akceptuje trafne ustalenie Sadu wojewódzkiego, w odniesieniu do zarzutu dotyczącego rozpoczęcia przez byłych właścicieli procedury repatriacyjnej, o czym ma świadczyć opis pozostawionego przez [...] mienia wystawiony przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji, a czemu zdaniem skarżących, przeszkodziła śmierć właścicieli wskazać należy, że dokument ten został wystawiony 27 sierpnia 1945 r. W tej dacie [...] już nie żył, bowiem zmarł 28 marca 1945 r. Natomiast [...] od daty wystawienia dokumentu żyła jeszcze ponad 12 lat. Ponownie w tym miejscu należy uwypuklić, wbrew stanowisku skarżących, iż dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". Na jego istnienie wskazuje bowiem zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Rezultat tych metod wykładni prowadzi do jednoznacznego rezultatu, a mianowicie, że warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. Pogląd ten zresztą jest dominujący w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyroki NSA z dnia: 8 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 3077/19, 9 października 2014r. I OSK 2763/13, 7 lipca 2017 r. I OSK 2488/16, z 15 stycznia 2019 r. I OSK 462/17, z 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18, z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 3343/19, 8 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 3077/19, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zaskarżony wyrok zasadnie wskazuje, że w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że warunkiem uzyskania rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywateli polskich na terytorium Polski w obecnych, powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Jest to uzasadnione celem ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. - potrzebą zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowych warunkach w związku z utratą przez nie całego majątku. Z kolei w akcentowanej wyżej uchwale z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90 Sąd Najwyższy stwierdził, że przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tj. Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Ograniczenie tego uprawnienia do osób zamieszkałych w Polsce podyktowane jest troską państwa o warunki bytowe jego obywateli zamieszkujących w kraju, w celu umożliwienia im odzyskania standardu życiowego zbliżonego do uprzednio posiadanego.
Mając na względzie powyższe zaskarżony wyrok, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, nie naruszył przywoływanych przepisów prawa materialnego, jak i postawień Konstytucji RP oraz wiążącego RP prawa międzynarodowego.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też zarzutów naruszenia przepisów postępowania. W pierwszej kolejności wprawdzie odnieść się należy do niezasadnego zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku zwłaszcza z art. 151 p.p.s.a. jak i przepisami k.p.a. Wyjaśnić trzeba, że uregulowanie zawarte w art. 141 § 4 p.p.s.a. określa elementy, które powinny znaleźć się w uzasadnieniu wyroku. Zgodnie z dyspozycją przywołanej powyżej regulacji uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. jeżeli nie wiadomo jaki stan faktyczny Sąd I instancji przyjął jako podstawę wyrokowania, a także w sytuacji, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku.
Brak przekonania strony skarżącej o trafności rozstrzygnięcia sprawy, w tym do oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, której rezultat nie koresponduje z oczekiwaniami strony skarżącej, nie oznacza jeszcze wadliwości uzasadnienia wyroku, i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego - co należy podkreślić - polemika z merytorycznym stanowiskiem Sądu I instancji nie może sprowadzać się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Poprzez zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać, ani prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 26 listopada 2014 r. sygn. akt II OSK 1131/13, z dnia 20 stycznia 2015 r. sygn. akt I FSK 2081/13, z dnia 12 marca 2015 r. sygn. akt I OSK 2338/13, z dnia 18 marca 2015 r. sygn. akt I GSK 1779/13 oraz z dnia 27 sierpnia 2021 r. sygn. akt I OSK 474/21 i I OSK 604/21, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi określone w art. 141 § 4 p.p.s.a. Przedstawiono w nim stan faktyczny sprawy, podano zarzuty sformułowane w skardze, stanowisko organu oraz wskazano podstawę prawną rozstrzygnięcia i jej wyjaśnienie. Z wywodów Sądu I instancji wynika dlaczego, w ocenie składu orzekającego, rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Okoliczność, że strona skarżąca kasacyjnie kwestionuje prawidłowość rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie oznacza, że uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wskazanych w art. 141 § 4 p.p.s.a., a zatem takie stanowisko Sądu nie mogło być skutecznie zwalczane przez podniesienie zarzutu naruszenia powyższego przepisu.
Sąd I instancji zasadnie uznał, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone wnikliwie, a przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie zostały właściwie zinterpretowane. Nie sposób więc kwestionować ustaleń faktycznych, które legły u podstaw zaskarżonego wyroku. Zakres prowadzonego przez organy postępowania dowodowego determinowany był treścią przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w tej sprawie. Postawione zarzuty zmierzały natomiast do wykazania, że organ odwoławczy nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zaś Sąd I instancji takie postępowanie organu zaakceptował. Z zarzutem tym nie można się jednak zgodzić.
Należy podkreślić, że o zakresie postępowania dowodowego decyduje nie subiektywne przekonanie strony, lecz treść przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w danej sprawie. Niezbędne dowody przeprowadza się w celu ustalenia okoliczności, które rzeczywiście mogą mieć znaczenie prawne dla sprawy. W niniejszej sprawie organ odwoławczy przeprowadził wyczerpujące postępowanie dowodowe oraz wyjaśnił i przeanalizował wszystkie te okoliczności, które były niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, a ponadto w sposób wyczerpujący wyjaśnił motywy podjętego rozstrzygnięcia, co znajduje pełne potwierdzenie w zaskarżonym wyroku Sądu wojewódzkiego.
Skarżące stwierdzają we wniesionym środku odwoławczym (s. 9), że zaskarżony wyrok WSA zaaprobował rozstrzygnięcie organu, które nie uwzględniało słusznego interesu stron postępowania oraz zostało wydane na podstawie niewyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, nie wskazując jednocześnie – co wymaga uwypuklenia – jakichkolwiek dowodów popierających własne stanowisko; nie zgłaszając dowodów zwłaszcza w toku postępowania administracyjnego przed organem. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych, co w pełni podziela rozpoznający sprawę Naczelny Sąd Administracyjny, przyjmuje się, że obowiązywanie w postępowaniu administracyjnym zasady dochodzenia prawdy obiektywnej, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa, co do zasady, obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 i nast. k.p.a.), nie oznacza, że organ ma obowiązek poszukiwania dowodów mających wykazać zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony, w sytuacji jej pasywnej postawy w tym zakresie. Z treści przepisów k.p.a. normujących postępowanie dowodowe nie można bowiem wyprowadzić konkluzji, że organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ona środków takich nie przedstawia. Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonych okoliczności faktycznych może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (zob. wyroki NSA: z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3577/18; 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3581/18; z dnia 30 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 2148/15; z dnia 20 lutego 2020 r. sygn. akt II GSK 3719/17, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nieuprawniony też jest zarzut naruszenia art. 15zzz4 ust. 3 ustawy covidowej związku z przywoływanymi przepisami p.p.s.a. i normami Konstytucji RP. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniom, co znajduje swoje potwierdzenie w postanowieniach Konstytucji RP. W rozumieniu art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej, rozpatrzenie jawne sprawy oznacza możliwość zarówno dla osób zainteresowanych, jak i wszystkich innych, bezpośredniego śledzenia przebiegu "rozpatrywania" sprawy (publiczności procesu), a także informowania o nim w środkach społecznego przekazu, co obejmuje nie tylko publiczne fazy postępowania, lecz także fazy niepubliczne, za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że rozprawa oznacza pewną fazę rozpatrywania (rozpoznawania) przez sąd sprawy poddanej jego orzeczeniu, co oznacza, że jest więc pewnym (jednym z wielu) elementem rozpatrywania sprawy. Co przy tym nie mniej istotne, z art. 45 Konstytucji RP nie wynika jednak obowiązek występowania tej fazy w każdym rodzaju postępowania sądowego (por. P. Sarnecki t. 11 do art. 45 Konstytucji, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, M. Zubik, T. II, wyd. II, Warszawa 2016; zob. również np. wyroki NSA z: 27 lipca 2021r. sygn. akt I OSK 844/19; 26 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2870/20). W tej zaś mierze nie można tracić z pola widzenia znaczenia konsekwencji wynikających z art. 176 Konstytucji RP, który stanowi, że ustrój i właściwość sądów oraz postępowanie przed sądami określają ustawy.
Ze stanowiącej wykonanie tej zapowiedzi konstytucyjnej ustawy z dnia 30 sierpnia 2020r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – wynika co znajduje swoje odzwierciedlenie w przepisach jej art. 10 p.p.s.a. i art. 90 p.p.s.a., które stanowią odpowiednio, że rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej oraz że jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawę na rozprawie – że na jej gruncie ustawodawca przewidział możliwość odstępstwa od zasady jawności rozpoznawania spraw. Jeżeli tak, to za przepis szczególny w rozumieniu art. 10 oraz art. 90 § 1 p.p.s.a. należy uznać art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID. Co więcej, w relacji do jego treści oraz funkcji należy się również odwołać się do znaczenia konsekwencji wynikających z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika dopuszczalność ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw przy zachowaniu formy ustawy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie, w tym między innymi dla ochrony zdrowia. Podkreślając w tym kontekście, że bezpośrednim celem ustanowienia oraz stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami przywołanej ustawy o COVID jest, między innymi, ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, trzeba stwierdzić, że uwzględnianie rozwiązań przyjętych na gruncie przywołanej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości jawi się więc również jako nakaz (zob. wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2023 r. sygn. akt II GSK 1071/21, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Reasumując, przeprowadzona przez Sąd kasacyjny sądowoadministracyjna kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że zarzuty środka odwoławczego są nieuprawnione.
Wobec uznania, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., skargę kasacyjną oddalił.
O kosztach postępowania rozstrzygnięto stosownie do art. 204 pkt 1 p.p.s.a.