IV SA/Wa 1211/19

IV SA/Wa 1211/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-12-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-05-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Wójcik /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Przejęcie mienia
Sygn. powiązane
I OSK 1820/20 - Wyrok NSA z 2024-01-16
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik (spr.), Sędziowie sędzia WSA Kaja Angerman, sędzia WSA Grzegorz Rząsa, Protokolant st. sekr. sąd. Marcin Woźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi Parafii [...] w W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...].
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister wskazał, że w wyniku rozpoznania wniosku z 8 lipca 2003 r., złożonego przez A. S., Wojewoda [...] wydał decyzję z dnia [...] lipca 2018 r., którą stwierdził, że zespół dworsko-parkowy położony w [...], gm. [...], powiat [...], oznaczony jako dawne parcele katastralne: pb nr nr [...], [...] oraz pgr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] objęty dawnym wykazem hipotecznym lwh [...] ks. tab. gm. kat. [...] (następnie lwh [...]) odpowiadający aktualnej działce ewidencyjnej nr [...], dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych księga wieczysta [...] – nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).
Po rozpatrzeniu odwołania złożonego przez Parafię [...] pw. [...] w [...] od powyższej decyzji Wojewody, Minister zaskarżoną do Sądu decyzją utrzymał w mocy kwestionowaną decyzję Wojewody.
W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że wpis prawa własności na rzecz Skarbu Państwa, w miejsce J. z hr. S. nr S. nastąpił na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, o czym stanowi zaświadczenie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2003 r., Dz. Odp. [...] i pismo Sadu Rejonowego w [...] z dnia 31 stycznia 2005 r., L.dz.kor. [...]. Podstawą wpisu było zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] października 1946 r., znak L.R. [...] oraz uchwała Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 1946 r. L.hip. [...]. W zaświadczeniu Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] września 1946 r. wprost wskazano, że parcele "wchodzące w skład majętności [...], objętej Lwh. [...], ks. tab. [...], wpisanej dotychczas na rzecz [...] z hr. [...] hr. [...] zostały na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e)" dekretu przejęte przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej. Natomiast zaświadczenie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] października 2004 r., Ldz. Odp. [...] wskazuje, że w dniu 4 sierpnia 1947 r. na podstawie uchwały Sądu Grodzkiego w [...] z dnia 23 listopada 1946 r. Lhip. [...] przeniesiono z Whl [...] gm. kat. [...] parcele wyszczególnione pod pozycją [...] do realności obj. Whl [...] ks. gr. kat. [...] i wykreślono adnotację w pozycji [...]. Ze sporządzonego z urzędu wykazu synchronizacyjnego z dnia 15 października 1982 r. (złożonego w aktach księgi wieczystej [...]) wynika, że w miejsce parcel katastralnych lwh [...]: pbn. [...],[...], pgr. [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...], położonych w [...], gmina [...], wprowadzono działkę ewidencyjną o numerze [...] o powierzchni 2,5394 ha, stanowiącą własność hipoteczną Skarbu Państwa.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zestawienie obu ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia obszaru nadającego się do wykorzystania do produkcji rolnej (a więc obejmująca nie tylko użytki rolne) przekraczała 100 ha. Zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po dniu 1 września 1939 r. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51).
Z ustaleń organu wynika, że majątek stanowiący przedmiot postępowania położony był na terenie województwa [...], zatem aby mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej, jego powierzchnia ogólna musiała przekraczać 100 ha lub obejmować ponad 50 ha użytków o charakterze rolnym. Opierając się na arkuszu posiadłości gruntowych, w dacie jego sporządzenia w roku 1920 majątek [...], własność J. [...]S., obejmował 560,7404 ha (w tym 411,6162 ha roli, 22,0195 ha łąk, 89,6072 ha łąk, 29,4809 ha lasów i ok 7,5 ha ogrodów i innych użytków). Jak wynika z protokołu z dnia 15 maja 1922 r. z opisu majątku [...], położonego w powiecie [...], spisanego w kancelarii Zarządu dóbr [...], w jego dacie właścicielką była J. z [...] S. [...] S., a obszar majątku wynosił 560,74 ha. Nieco inne wielkości powierzchni tego majątku można odnaleźć w dokumentach z okresu powojennego. I tak, zgodnie z wykazem majątków powiatu [...], majątek [...], zajmował 410 ha (w tym 127,5 ha gruntów ornych, 20 ha łąk, 6,25 ha ogrodów i 2,35 ha parków), natomiast wykaz majątków rozparcelowanych w powiecie b. podaje wartość 401 ha (w tym 125,24 ha roli, 24,95 ha łąk). W materiale dowodowym znajduje się również rozliczenie z obszaru obiektów przejętych na cele reformy rolnej (zestawienie z dnia 17 stycznia 1946 r.), zgodnie z którym obszar ogólny majątku [...] wynosił 409,6 ha (w tym 158,75 roli i 250,85 ha innych użytków). Co istotne, z dokumentu tego wynika również, że spod przejęcia na cele reformy rolnej wyłączono lasy o powierzchni 240 ha, a z pozostałych gruntów rozparcelowano 132,74 ha, przekazano na ośrodki szkolne 10,29 ha i nie rozdysponowano 26,57 ha. Do powierzchni ogólnej majątku [...] odwołuje się też decyzja Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] stycznia 1947 r., znak: [...], przyznająca J. S. zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy. Jak wynika z treści tej decyzji powierzchnia ogólna majątku została określona na 410 ha. Dotychczasowe ustalenia pozwalają przyjąć, że majątek [...] zajmował powierzchnię przekraczającą 100 ha, zaś podstawą przejęcia był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Zgodnie z aktualną linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość (lub jej część) podpadała pod działanie dekretu, nie bada wyłącznie norm obszarowych, o których mowa w wymienionym przepisie, ale ocenia też czy jest to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym (w całości lub w części). Gdy wniosek dotyczy części przejętej nieruchomości ziemskiej, oznacza to niekiedy konieczność zbadania związku funkcjonalnego zachodzącego między nią a pozostałą częścią majątku. Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy mogą zostać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. W związku z tym nie można wszystkich nieruchomości wchodzących w skład danego majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru. W trakcie dokonywania, na podstawie § 5 rozporządzenia, oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości, należy przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie.
Przedmiotem złożonego wniosku jest część majątku [...], stanowiącego w dniu przejęcia własność J. S., na której znajdował się zespół dworsko - parkowy. Pismem Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych Wydział Oświaty Rolniczej z dnia [...] czerwca 1945 r. nr [...], wydzielony w trybie parcelacji ośrodek majątku [...] (decyzja Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...]), o powierzchni 10 ha ziemi ornej wraz ze znajdującymi się tam budynkami, podwórzami, ogrodami, sadem, parkiem, stawami i nieużytkami stanowiącymi integralną część tego ośrodka, polecono przekazać – prawdopodobnie na potrzeby Gminnej Szkoły Rolniczej. Plan sytuacyjny gruntów Gminnej Szkoły Rolniczej (przekazany przez Starostwo Powiatowe w [...] przy piśmie z dnia [...] czerwca 2011 r.) obejmował parcele: [...],[...] budowlane; [...] podwórze, [...],[...],[...] park, [...] nieużytki, [...] droga. Następnie protokołem spisanym w dniu [...] czerwca 1948 r. w [...], przekazano tę resztówkę prawdopodobnie Gminnej Spółdzielni Chłopskiej. W jej skład wchodziły m.in.: pałac o wymiarach 30x16,7 metrów, kaplica o wymiarach 12,3x7,1 metrów, oficyna o wymiarach 29x25 metrów, 2 domy mieszkalne o wymiarach 22,5x10 metrów oraz nieużytki (park) o powierzchni 1,85 ha. W aktach sprawy znajduje się również protokół spisany w dniu [...] sierpnia 1950 r. w [...], w sprawie przekazania resztówki [...], będącej dotychczas w użytkowaniu Gminnej Spółdzielni Chłopskiej w [...]. Jako powierzchnię resztówki zapisano 10,39 ha, na których znajdowały się budynki, w tym: pałac o wymiarach 30x16,7 metrów i kaplica o wymiarach 12,3x7,1 metrów, oficyna o wymiarach 29x25 metrów i 2 domy mieszkalne o wymiarach 22,5x10 metrów.
Na podstawie decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 1976 r., znak: [...], Nr rejestru – [...], w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków, wpisano do rejestru zabytków województwa [...] pałac wraz z parkiem w granicach od zabudowań dawnego folwarku dworskiego po nowe zabudowania Kółka Rolniczego i pola uprawne waz z całym drzewostanem i układem drożnym.
Zgodnie z odpisem wykazu synchronizacyjnego z dnia 15 października 1982 r., sporządzonego z urzędu (złożonego w aktach księgi wieczystej [...]) - wieś [...], gmina [...], w miejsce parcel katastralnych Iwh [...] pb. [...], [...] pgr. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], wprowadzono działkę ewidencyjną [...] o powierzchni 2,5394 ha, własność hipoteczna Skarbu Państwa. Wykaz sporządzono według stanu z roku 1978 (pismo Sądu Rejonowego w [...] z 26 stycznia 2010 r., L.dz.odp. [...]). Działka ewidencyjna nr [...] stała się, na podstawie decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 1994 r., znak: [...], własnością Parafii [...] pw. [...] w [...].
W ocenie organu odwoławczego dotychczasowe ustalenia w sprawie dają podstawę do stwierdzenia, że objęta wnioskiem część dawnego majątku [...], która stanowi dzisiejszą działkę ewidencyjną nr [...] była kilkukrotnie przekazywana kolejnym użytkownikom, objęta ochroną konserwatorską, a w 1994 roku przeniesiono jej prawo własności na rzecz Parafii. Z uwagi na objęcie zespołu dworsko-parkowego ochroną konserwatorską, w celu określenia charakteru przedmiotowej nieruchomości, należy odwołać się do dokumentów konserwatorskich. Z samej treści decyzji z dnia [...] marca 1976 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków wynika, że "zespół pałacowo - parkowy, mimo daleko posuniętej dewastacji zachował dużą wartość historyczną i estetyczną. Stanowi jedyny zabytek tego rodzaju datowany na początek [...] wieku w województwie t. i kwalifikuje się do odbudowy i ponownego użytkowania". Z opracowania historycznego M. M. (Zespół dworski [...], dokumentacja historyczna, PP Pracownia Konserwacji Zabytków Oddział w [...] Zespół Ewidencji Konserwatorskiej, [...] 1977) wynika, że budynek dworu usytuowany był na osi alei dojazdowej - potwierdza to również plan katastralny z [...] r., będący częścią tego opracowania - mniej więcej na kulminacji wzniesienia. W bezpośrednim sąsiedztwie dworu znajdowała się oranżeria oraz kaplica. Na terenie założenia posadowiona była także oficyna, w której znajdowały się pomieszczenia mieszkalne, a w jej części gospodarczej również kuchnia, spiżarnia i pralnia dworska - po roku [...] w oficynie pozostały wyłącznie mieszkania służby i pralnia. Brak na terenie założenia budynków o charakterze gospodarczym potwierdza też karta ewidencyjna zespołu dworsko - folwarcznego – "przed 1939 rokiem w skład zespołu wchodziły budynki dworu, oficyny, kaplicy, oranżerii", zabudowania folwarczne graniczyły z parkiem od zachodu, mieściły się też na południe od dworu i były zgrupowane przy ówczesnej drodze gospodarczej (karta ewidencyjna przekazana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, pismo z dnia [...] października 2012 r, znak: [...]).
Zgodnie z treścią opracowania M. M. park urządzony został na północnej części wzniesienia, na którym położone zostało całe założenie dworsko-folwarczne. Towarzyszące dworowi otoczenie parkowe zostało skomponowane osiowo. W chwili sporządzania dokumentu można było wyróżnić trzy czytelne elementy układów kompozycyjnych, sprzężonych ze sobą:
1. pozostałości regularnego założenia o charakterze geometrycznym, tworzące czworoboczne wnętrze za dworem;
2. kolisty podjazd na osi dworu, poprzedzony aleją dojazdową, prowadzącą od drogi głównej;
park krajobrazowy, położony na północ od drogi dojazdowej.
Granice ozdobnej części ogrodu stanowił teren dawnego sadu oraz zabudowania folwarczne (od strony południowej), budynki wzniesione w miejscu dawnego [...] (po stronie zachodniej), łąki i pola uprawne (od północy), droga wiejska i trakt główny do [...] (od wschodu). Budynek oficyny zamykał wnętrze podjazdu przed dworem, po stronie południowej (za studnią w południowo - wschodnim narożniku przed frontem), a z pozostałych dwóch stron, tj. od wschodu i północy - zamknięcie przestrzeni stanowiło ogrodzenie, zapewne ze sztachet drewnianych na gęsto rozstrzelonych słupkach. Aleja dojazdowa i odchodzący od niej dojazd do folwarku i gumna znajdował się w całości poza ogrodzeniem.
W części dokumentu poświęconej pozostałości założenia folwarcznego wymieniono budynek rządcówki (istniejący w chwili sporządzania opracowania). Zgodnie z opisem samo założenie folwarczne mieściło się na południowy - wschód od dworu i było zgrupowane wzdłuż drogi gospodarczej, biegnącej od oficyny i muru wygradzającego dwór z parkiem oraz wokół wewnętrznego dziedzińca gospodarczego. Bezpośrednio przy drodze gospodarczej znajdowały się także budynki dawnej wozowni i spichlerza.
W celu uzupełnienia wiedzy wynikającej z wymienionych dokumentów warto odwołać się do zeznań świadków, powołanych w trakcie prowadzenia postępowania przez Wojewodę.
Z zeznania K. M., zapisanego w protokole z dnia [...] stycznia 2012 r., wynika, że w 1939 roku w majątku [...] był rządca, zaś sprawowanie zarządu majątkiem następowało z budynku dworu, gdzie znajdował się osobny pokój pełniący rolę biura. Miejscem zamieszkania rządcy były czworaki, położone naprzeciwko dworu, po drugiej stronie drogi bocznej. Ze złożonych zeznań wynika jeszcze, że dwór był odgrodzony murem ceglanym, zaś w jego bezpośredniej bliskości znajdowały się: oficyna, kaplica oraz szklarnia.
W dniu [...] maja 2013 r. przesłuchano kolejnego świadka, A. S.. Zeznał on, że w majątku był rządca, ale nie mieszkał w dworze, a jego biuro mieściło się w budynkach gospodarczych znajdujących się poza terenem zespołu dworsko - parkowego. Zdaniem świadka dwór był typowym budynkiem mieszkalnym. Na tej samej parceli co dwór znajdowała się również oficyna i kaplica - były to jedyne budynki znajdujące się na terenie parku. Granicę między częścią mieszkalną i częścią gospodarczą parku wyznaczał zasięg parku.
Z protokołu przesłuchania S. G. (protokół z dnia [...] stycznia 2018 r.) wynika, że na obszarze objętym wnioskiem znajdował się dwór, oraz dwa budynki - stojąc frontem do dworu, po lewej stronie był jeden budynek, a drugi mniejszy przed dworem. W parku nie było urządzeń służących do produkcji rolnej. Zespół dworsko - parkowy był odgrodzony od budynków gospodarczych ogrodzeniem. W dworze mieszkała właścicielka wraz z rodziną, zaś służba zajmowała dom obok dworu. Budynki o charakterze gospodarczym (stodoły, obory, spichlerze oraz czworaki) położone były poza parkiem, wzdłuż drogi - cała sfera rolna była poza dworem, dwór był miejscem zamieszkania. Jednocześnie świadek nie przypomina sobie budynku rządcówki. Za to wspomniał, że nieopodal dworu posadowiona była kaplica oraz budynek oficyny. Niedaleko dworu znajdował się sad i podwórze gospodarcze. S. G. zeznał również, że przed wojną było dwóch rządców: S. i M., według jego wiedzy mieli budynek mieszkalny w [...] i [...], ale na stałe mieszkali w [...] i w razie potrzeby dojeżdżali do [...]. Zajmowali się gospodarstwem rolnym, hodowlą, uprawą i administrowaniem majątkiem.
Jak zeznał J. L. (protokół z dnia [...] stycznia 2018 r.) w parku umiejscowiony był dom rodzinny S. (dwór), w którym odbywały się spotkania towarzyskie. Ponadto dwór znany był z powodu bogatej biblioteki, która się w nim znajdowała. Świadek potwierdził, że w parku nie było żadnych urządzeń związanych z produkcją rolną, a w majątku zatrudniony był rządca, zamieszkujący w [...], gdzie mieściło się też jego biuro.
Zgodnie z zeznaniami K. K., zawartymi w protokole z dnia [...] kwietnia 2018 r., położenie zespołu dworsko - parkowego odpowiada miejscu, w którym obecnie znajduje się kościół, lecz nie był w stanie określić granic obszaru obejmującego obecną działkę ewidencyjną nr [...]. Według świadka dwór pełnił funkcję mieszkalną. W odpowiedzi na pytanie dotyczące budynków znajdujących się na aktualnej działce ewidencyjnej nr [...], wymienił dwór, czworaki pełniące funkcję mieszkalną dla służby, a także stajnie, obory, chlewnie oraz lodownię i stodoły (gumna). Jednakże biorąc pod uwagę, że świadek nie był w stanie zakreślić granicy działki, której dotyczyło pytanie, odpowiedź na nie należy traktować, zdaniem organu, jako wymienienie budynków, które znajdowały się w bliskim otoczeniu dworu, co nie jest jednoznaczne z położeniem ich bezpośrednio na działce ewidencyjnej nr [...]. Potwierdza to sam świadek, który w odpowiedzi na pytanie numer 16 stwierdził "nie potrafię określić dokładnej lokalizacji (...) budynków". Odnosząc się do usytuowania bramy wjazdowej, zeznał, że umiejscowiona była w ciągu głównej drogi dojazdowej. Świadek nie potrafił wskazać, kto wydawał polecenia zatrudnionym w majątku pracownikom – jego zdaniem robiła to [...] S.
M. P. potwierdził, że granica parku odpowiada mniej więcej dzisiejszej działce ewidencyjnej nr [...] (protokół z dnia 9 kwietnia 2018 r.). W otoczeniu dworu był podjazd, gazon i ogród różany, zaś wjazd przez bramę prowadził od głównej drogi. Sad rozciągał się od budynków usytuowanych po przeciwnej stronie drogi od zespołu dworsko - parkowego, w kierunku zachodnim i południowym. Jako podstawową funkcję dworu wskazał mieszkalną, dodał przy tym, że dwór pełnił także rolę ośrodka zarządzającego (tutaj właścicielka podejmowała decyzje i przyjmowała osoby nadzorujące pracę w majątku) i kształcącego (właścicielka organizowała kursy m.in. szycia, gotowania). Na terenie działki ewidencyjnej nr [...], oprócz dworu, znajdowały się czworaki - w części zajęte na pokoje gościnne. Pozostałe budynki, w tym te o charakterze gospodarczym (kuźnia, stajnie, chlewy, obory, kurniki, spichlerze, wozownie, stodoły, magazyn, lodownia), usytuowane były poza aktualną działką ewidencyjną nr [...]. Świadek nie potrafił powiedzieć, czy w majątku zatrudniony był rządca.
Powyższy opis zespołu wyłaniający się z przytoczonych dokumentów i zeznań świadków jest zgodny z jego kształtem odzwierciedlonym na kopii mapy katastralnej - pierworys z 1887 r., nadesłanej przez Starostwo Powiatowe w [...] przy piśmie z dnia 4 marca 2010 r., znak: [...], karcie ewidencyjnej zespołu dworsko-folwarcznego, planie katastralnym z 1848 r. - część północna wsi [...] z założeniem dworskim, przekazanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] Delegatura w [...] i planie sytuacyjnym drzewostanu parku "A" (przekazanym przez Narodowy Instytut Dziedzictwa).
Wbrew twierdzeniom Parafii żaden z dowodów znajdujących się w zgromadzonym materiale, w szczególności protokół zawierający zeznanie K. M., nie potwierdza, w ocenie organu, że na terenie zespołu dworsko - parkowego znajdowały się zabudowania o charakterze gospodarczym, w tym: stajnie, obora i stodoły. Dlatego zarzut Parafii w tym zakresie organ uznał za dowolny i niepoparty obiektywnymi ustaleniami. Dodał, że ustalenia faktyczne oparte na materiale dowodowym potwierdzają, że zabudowa o charakterze gospodarczym usytuowana była poza obrębem zespołu dworsko - parkowego.
Rozbieżności pojawiły się w części zeznań świadków dotyczących kwestii zatrudnienia rządcy, a także miejsca, z którego wykonywał swoje obowiązki. K. K. i M. P. nie potrafili jednoznacznie potwierdzić ani zaprzeczyć, że w majątku zatrudniony był rządca. Z kolei pozostali świadkowie (K. M., A. S., S. G. i J. L.) potwierdzili, że właścicielka majątku zatrudniała rządcę (lub dwóch). Przy czym, zdaniem K. M. zarząd odbywał się z budynku dworu, zaś A. S. zeznał, że rządca wykonywał swoje obowiązki poza budynkiem dworu, a jego biuro mieściło się w budynkach gospodarczych. Natomiast S. G. jest przekonany, że w majątku zatrudniano dwóch rządców, którzy na stałe mieszkali w [...]. Zamieszkanie rządcy w [...] potwierdził też J. L. i dodał, że tam też mieściło się jego biuro.
Organ odwoławczy podał, że wobec występujących niezgodności, przy dokonywaniu ustaleń w tym zakresie, należy wspomóc się informacjami zawartymi w innych dokumentach, w tym na szkicu zespołu dworsko - folwarcznego, odzwierciedlonego na karcie ewidencyjnej Ośrodka Dokumentacji Zabytków w [...]. Zgodnie z nim na terenie majątku znajdował się budynek określony jako "[...] ob. budynek mieszkalny", usytuowany w części gospodarczej majątku i odgrodzony od części dworsko - parkowej drogą (określoną w innych dokumentach jako droga gospodarcza). Z uwagi na to oraz wiedzę historyczną w zakresie funkcjonowania majątków ziemskich zasadne jest przyjęcie, że zarząd nad majątkiem odbywał się z rządcówki. Nie można przy tym zaprzeczyć, że w budynku dworu znajdowało się pomieszczenie określone jako gabinet, w którym właściciel mógł wydawać zarządcy polecenia związane z funkcjonowaniem majątku. Jednakże, nawet jeżeli taka praktyka miała miejsce w majątku [...], to tego typu zachowania właściciela nie można utożsamiać z faktycznym prowadzeniem działalności gospodarczej w majątku, czyli wykonywaniem funkcji zatrudnionego w tym celu rządcy. Tym samym stwierdzić trzeba, że dwór nie miał związku z bezpośrednim prowadzeniem i nadzorowaniem działalności gospodarczej w majątku. Należy również podkreślić, że poza zeznaniem K. M., dokumenty wymienione w uzasadnieniu potwierdzają, że podstawową funkcją zespołu dworsko - parkowego była funkcja mieszkalna i reprezentacyjna, a czynności stricte gospodarcze skupiały się w części folwarcznej majątku - tam też umiejscowiony był budynek rządcówki, z której odbywało się administrowanie majątkiem przez rządcę.
Podsumowując poczynione ustalenia organ odwoławczy stwierdził, że znajdujące się w aktach sprawy dokumenty (poza zeznaniami świadków) są ze sobą spójne i potwierdzają, że na obszarze objętym wnioskiem znajdował się zespół dworsko-parkowy, który pełnił funkcję mieszkalną. Zarówno opracowanie konserwatorskie, jak i zeznania świadków nie potwierdziły, że na tym terenie znajdowały się budynki lub urządzenia wykorzystywane do działalności rolniczej (gospodarczej) - potwierdzono istnienie budynku mieszkalnego, oficyny, kaplicy i oranżerii, którym nie można przypisać funkcji gospodarczej. Ponadto nie dowiedziono, że z budynku dworu sprawowano bieżący zarząd majątkiem (poza sprawowaniem ogólnego nadzoru właścicielskiego) – wykazano za to istnienie rządcówki i potwierdzono, że w majątku zatrudniony był rządca. Samo zeznanie K. M. dotyczące wykorzystania budynku dworu przez rządcę, było odosobnione i nie znalazło potwierdzenia w innych dokumentach, dlatego nie może na nim oprzeć ustaleń w tym zakresie. Odnosząc się do terenu parku, w kontekście treści opracowania konserwatorskiego, zasadne jest twierdzenie, że zasadniczo wpisuje się on w dzisiejszą działkę ewidencyjną nr [...] i wraz z budynkiem dworu objęty jest ochroną konserwatora zabytków. W kontekście oceny związku funkcjonalnego Minister stwierdził, że zespół dworsko - parkowy w [...], w chwili przejęcia na cele reformy rolnej, z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania, nie mógł służyć produkcji rolnej w znaczeniu przyjętym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06). Dodatkowo organ powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wyjaśnił, że powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołu dworsko - parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Decydującego znaczenia nie może mieć także źródło dochodów właściciela, ani też fakt zamieszkiwania przez właściciela nieruchomości ziemskiej w dworze i korzystanie z parku. Stwierdzenie braku którejś z przesłanek art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powoduje, że dana nieruchomość lub jej część nie podpada pod zakres tego przepisu. W rozpatrywanej sprawie nie znaleziono dowodów świadczących o wykorzystaniu objętej wnioskiem części majątku [...] na cele związane z gospodarką rolną.
Minister odniósł się również do zarzutów zawartych w odwołaniu, których nie podzielił, wskazując, że organ pierwszej instancji w sposób wystarczający wyjaśnił okoliczności sprawy, a ustalenia znajdujące poparcie w zgromadzonych materiałach znalazły odzwierciedlenie w treści wydanego rozstrzygnięcia. W sprawie zgromadzono dokumenty konserwatorskie pozwalające odtworzyć układ zespołu dworsko-parkowego sprzed jego przejęcia na cele reformy rolnej, a Parafia wiarygodności dokumentów stanowiących materiał dowodowy nie kwestionowała.
Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2019 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez Parafię [...] pw. [...] w [...], reprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika.
Zaskarżonej decyzji zarzucono:
1. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 10 kpa przez pozbawienie skarżącej czynnego udziału w postępowaniu polegającym na braku zawiadomienia skarżącej o możliwości zapoznania się z aktami postępowania, a w konsekwencji uniemożliwieniu skarżącej złożenia wniosków dowodowych;
2. naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 28 w zw. z art. 138 § 2 kpa poprzez uznanie, że skarżący posiada interes prawny w byciu stroną niniejszego postępowania, pomimo że nabył własność przedmiotowej nieruchomości, tj. zespołu dworsko-parkowego oznaczonego aktualnie jako działka ew. nr [...], położonego w [...], w gminie [...], pochodzący z nieruchomości ziemskiej "[...]", z mocy samego prawa, co zostało stwierdzone prawomocną i ostateczną decyzją Wojewody [...] z dnia [...] marca 1994 r., której uchylenie, a tym samym usunięcie z obrotu prawnego jest niemożliwe, co oznacza, że wywołuje ona nieodwracalne skutki prawne;
3. naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, 7b i 10 w zw. z art. 138 § 2 kpa poprzez niezawiadomienie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o toczącym się postępowaniu w celu umożliwienia mu zgłoszenia swojego udziału w postępowaniu na podstawie art. 95 ust. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r.;
4. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez:
- niezastosowanie art. 2 ust. 1 lit. d dekretu, pomimo że z pisma Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1945 r. nr [...]znajdującego się w aktach sprawy jednoznacznie wynika, że ośrodek majątku [...] został przekazany na potrzeby Szkoły Gminnej M. w [...] na podstawie art. 2 ust. 1 lit. d dekretu;
ewentualnie:
- niezastosowanie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, pomimo że z pisma wystawionego przez Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2003 r. nr Odp. [...] znajdującego się w aktach sprawy, jednoznacznie wynika, że na karcie B wykazu hipotecznego liczba [...] [...] (obejmującego nieruchomość będącą przedmiotem niniejszego postepowania, tj. zespół dworsko-parkowy) widnieje informacja, ze na mocy art. 2 ust. 1 lit. c dekretu, zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] września 1946 r. L.R. [...] oraz uchwały Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 1946 r. Lhip intabulowano prawo własności na rzecz Skarbu Państwa, co oznacza, że niniejsze postępowanie toczące się na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu jest wadliwa a wniosek powinien zostać oddalony;
ewentualnie:
- niewłaściwe zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu polegające na ustaleniu, że rzeczony zespół dworsko-parkowy oznaczony jako dawne parcele katastralne pb nr [...], [...] oraz pgr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] objęty dawnym wykazem hipotecznym lwh [...] ks. tab. gm. kat. [...] (następnie lwh [...]) odpowiadający aktualnej działce ew. nr [...], dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy w [...] Księga Wieczysta [...] nie podpadał pod działanie dekretu, podczas gdy zgromadzony materiał dowodowy pozwala na niewątpliwe ustalenie takiego związku funkcjonalnego przedmiotowego zespołu dworsko-parkowego, który skutkować winien stwierdzeniem, że w istocie podpadał on pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tak w odniesieniu do samego budynku dworskiego, jak i otaczającego go parku, w szczególności wobec faktu, że ówczesna właścicielka majątku w całości uznała podstawy prawne przejęcia należącej do niej uprzednio nieruchomości ziemskiej i wystąpiła o przyznanie jej miesięcznego uposażenia urzędnika państwowego VI grupy wypłacanego łącznie z dodatkami wojennymi od dnia 1 marca 1945 r., wskazując całość obszaru majątku, tj. 410 ha, jako majątek przejęty, na podstawie którego domaga się przyznania uposażenia;
5. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 75 § 1 w zw. z art. 138 § 2 kpa polegające na nieprzeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego specjalisty z zakresu urbanistyki i architektury oraz biegłego z zakresu historii gospodarczej okresu międzywojennego na okoliczność związku zespołu dworsko-parkowego z produkcją rolną, co niewątpliwie wymagało posiadanie wiadomości specjalnych na okoliczność funkcjonowania ówczesnych i zarządzania majątków ziemskich;
6. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez ten organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w zw. z art. 138 § 2 kpa, w szczególności poprzez ustalenie błędnego stanu faktycznego, że zespół dworsko-parkowy nie miał związku z bezpośrednim nadzorowaniem i prowadzeniem działalności gospodarczej w majątku [...], wbrew:
a) zeznaniom świadków K. M., K. K., M. P., którzy wskazali, że codzienne, zwyczajowe zarządzanie produkcją rolną, jak i podejmowanie decyzji gospodarczych miało miejsce w budynku dworskim, tzn. w dworze znajdowało się biuro, z którego był wykonywany stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej majątku ziemskiego,
b) informacjom zalegającym w załączniku do protokołu z opisu majątku [...] z datą 5 maja 1922 r. sporządzoną w dniu [...] maja 1922 r. w [...], dowodzącym, że przed 1939 r., w szczególności w roku 1922, administracja majątku znajdowała się "we własnej administracji" (pkt 9); we własnym ręku ówczesnej dożywotniczki majątku, B. [...] S., która mieszkała ówcześnie w [...] a w zarządzie dopomagał jej "fachowy rolnik ze średnim wykształceniem rolniczym" (pkt 13) a gospodarstwo majątku [...] zatrudniało przy dworze na stałe "3 urzędników, 24 osoby stałych ordynariuszy" (pkt 16),
c) uznaniu, że parcele gruntowe nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz [...] nie miały związku funkcjonalnego z rolniczą działalnością majątku [...] podczas, gdy bez wątpienia były to parcele gruntowe albo o przeznaczeniu na ogrody (p.gr. [...], [...], [...]) lub pastwiska (p.gr. [...], [...], [...]).
7. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez ten organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 138 § 2 kpa poprzez:
a) niewłączenie do akt i niepoddanie badaniu kluczowych dla niniejszego postępowania wszystkich dokumentów, zalegający w [...] prowadzonym przez Państwowe Biuro Notarialne w [...], w którym to zbiorze znajdować się ma wg dokumentacji niniejszej sprawy wykaz hipoteczny gruntów wchodzących w skład dzisiejszej działki nr [...] objętej niniejszym postępowaniem,
b) niewłączenie do akt i niepoddanie badaniu istotnych dla niniejszego postępowania akt sprawy [...], na mocy której skarżący otrzymał od Wojewody [...] decyzję stwierdzającą prawa własności przedmiotowej nieruchomości (zespołu dworsko-parkowego),
c) niewłączenie do akt i niepoddanie badaniu istotnych dla niniejszego postępowania akt sprawy [...], na mocy której skarżący otrzymał od Naczelnika Gminy [...] decyzję o oddaniu w użytkowanie wieczyste zespołu dworsko-parkowego na rzecz skarżącego,
d) niewłączenie do akt i niepoddanie badaniu zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] września 1946 r. LR [...] oraz uchwały Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 1946 r. Lhip [...] o przejęciu przez Skarb Państwa na własność przedmiotowej nieruchomości (zespołu dworsko-parkowego) na podstawie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu,
e) nieustalenie sposobu zarządzania majątkiem [...] przez J. S. oraz mechanizmu działania struktury zarządczej w okresie 1938-45, jak i roli do poszczególnych części tegoż majątku w tym obejmujących przedmiotowy zespół dworsko-parkowy w [...] wobec faktu, że z wpisu 12L w karcie B LWH [...] znajdującego się w aktach sprawy w dniu [...] marca 1939 r. zostało otwarte postępowanie układowe w stosunku do gospodarstwa [...] na podstawie rozporządzenia Prezydenta rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o konwersji i uporządkowaniu długów rolniczych (Dz. U. poz. 841), które to postępowanie skutkowało, na podstawie art. 76 tego rozporządzenia mianowaniem z mocy prawa jednego lub kilku nadzorców majątku, a mogło prowadzić ostatecznie do przymusowej likwidacji majątku oraz przejęcia poszczególnych jego składników przez wierzycieli, w tym Skarb Państwa,
f) nieustalenie treści zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] września 1946 r. LR [...] oraz uchwały Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 1946 r. Lhip [...] kluczowych dla decyzji o przejęciu przedmiotowego zespołu dworsko-parkowego przez Skarb Państwa i oparcie się na informacji ze strony organu, który nie był stroną niniejszego postępowania, tj. piśmie przewodniczącego Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w [...],
g) niezastosowanie się do wskazań Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zawartych w decyzji z dnia [...] maja 2017 r., który zobowiązał organ I instancji do kompleksowego wyjaśnienia kwestii zarządu nad majątkiem "[...]", w celu m.in. pełniejszego wyjaśnienia sposobu organizacji majątku na dzień 1 września 1939 r. tak, aby gruntownie ocenić związek faktyczny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a działalnością rolniczą majątku [...],
h) nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego geodety na okoliczność precyzyjnego ustalenia, które z nieruchomości współczesnych wchodziły w skład nieruchomości ziemskiej "[...]".
Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2018 r. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Nadto skarżąca wniosła o:
1) dopuszczenie dowodu z akt sprawy prowadzonej przez Wojewodę [...] znak [...] na okoliczność podstaw faktycznych i prawnych stwierdzenia nabycia własności zespołu parkowo-dworskiego przez skarżącego;
2) dopuszczenie dowodu z akt sprawy znak [...] znajdujących się w Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1945 r. na okoliczność podstawy prawnej przejęcia przedmiotowej nieruchomości (zespołu dworsko-parkowego) przez Skarb Państwa;
3) dopuszczenie dowodu z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] września 1946 r. L.R. [...] oraz uchwały Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 1946 r. Lhip [...] wraz z aktami obu spraw, na mocy których intabulowano prawo własności przedmiotowej nieruchomości (zespołu dworsko-parkowego) na rzecz Skarbu Państwa na okoliczność podstaw prawnych;
4) dopuszczenie dowodu z opinii biegłego specjalisty z zakresu urbanistyki i architektury oraz biegłego z zakresu historii gospodarczej okresu międzywojennego w osobie wybitnego znawcy i autorytetu naukowego w zakresie tematyki dworów szlacheckich przed 1948 r. oraz reformy rolnej po 1945 [...]. M. K., na okoliczność związku zespołu dworsko-parkowego z produkcją rolną co wymagało posiadanie wiadomości specjalnych na okoliczność funkcjonowania ówczesnych i zarządzania majątków ziemskich;
5) dopuszczenie dowodu z akt sprawy [...], na mocy której skarżący otrzymał od Naczelnika Gminy [...] decyzję o oddaniu w użytkowanie wieczyste przedmiotowej nieruchomości (zespołu dworsko-parkowego) na okoliczność podstaw prawnych oddania tej nieruchomości na rzecz skarżącego w użytkowanie wieczyste;
6) dopuszczenie dowodu z akt sprawy, w ramach której wydano zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] września 1946 r. LR [...] o przejęciu przedmiotowej nieruchomości zespołu parkowo-dworskiego i całego majątku [...] na rzecz Skarbu Państwa dla ustalenia podstawy prawnej wydania zaświadczenia;
7) dopuszczenie dowodu z akt sprawy w ramach której wydano uchwałę Sądu Okręgowego w [...] z 19 października 1946 r. [...] dla ustalenia podstawy prawnej wydania zaświadczenia o przejęciu przedmiotowego majątku [...] i zespołu parkowo-dworskiego;
8) dopuszczenie dowodu z akt sprawy [...] Okręgowy Urząd Ziemski w [...] znajdujących się w Archiwum Narodowym w [...] Seria: [...]Przymusowy wykup >Jednostka: 285 (Przymusowy wykup majątku ziemskiego [...] i [...] i [...], pow. [...] oraz [...], pow. [...], własność B. i J. S.), na okoliczność ustalenia sposobu i rodzaju działalności gospodarczej prowadzonej w przedmiotowym gospodarstwie;
9) dopuszczenie dowodu z akt sprawy prawa parcelacji oddłużeniowej majątku [...]. i [...] J. K. S., pow. N., znajdujących się w Archiwum narodowym w [...], sygn. [...], na okoliczność ustalenia sposobu i rodzaju działalności gospodarczej prowadzonej w przedmiotowym gospodarstwie;
10) dopuszczenie dowodu z akt sprawy znajdujących się w Archiwum Narodowym w [...] Zespół: [...] Wojewódzki Urząd Rozjemczy do spraw majątkowych gospodarstw wiejskich w [...] > Seria: 2 Akta procesowe > Jednostka: [...]. S. J. K. [...], na okoliczność ustalenia sposobu zarządzania gospodarstwem rolnym przez właścicielkę majątku [...] przed II wojną światową;
11) dopuszczenie dowodu z akt sprawy znajdujących się w Archiwum Narodowym w [...]:
a) Zespół: [...] Księgi gruntowe z obszaru apelacji [...] > Seria: [...] Księgi gruntowe z terenu właściwości Państwowego Biura Notarialnego w [...] > Jednostka: [...]
Wykaz hipoteczny Folwark [...]
b) Zespół: [...] Okręgowy Urząd Ziemski w [...] > Seria: 2.3 Parcelacja > Jednostka: 408
Parcelacja majątku [...], pow. [...]
c) Zespół: [...]Księgi gruntowe z obszaru apelacji krakowskiej > Seria: [...] księgi gruntowe z terenu właściwości Państwowego Biura Notarialnego w [...] > Jednostka: [...]
Wykaz hipoteczny Dobra [...]
d) Zespół: [...]Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] > Seria: [...]Powiat [...] > Jednostka: [...]
Zaświadczenia i wyciągi hipoteczne przejętych przez Skarb Państwa majątków "[...]", "[...]", "[...]", "[...]", "[...]"
Wymienione dowody w pkt a-d na okoliczność sposobu zarządzania majątkiem [...].
12) dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety na okoliczność ustalenia, które z nieruchomości wchodzących uprzednio w skład nieruchomości ziemskiej "[...]" wchodziły w skład zespołu dworsko-parkowego.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 17 grudnia 2019 r. pełnomocnik skarżącej oświadczył, że poza dokumentami, które znajdują się w aktach administracyjnych, nie dysponuje dokumentami, z których dowód miałby Sąd przeprowadzić.
Na rozprawie w dniu 17 grudnia 2019 r. Sąd postanowił oddalić wnioski dowodowe zawarte w skardze.
Obecny na rozprawie profesjonalny pełnomocnik skarżącej podtrzymał zarzuty zawarte w skardze. Na pytanie Sądu w zakresie podniesionego w skardze zarzutu naruszenia art. 28 kpa wyjaśnił, że z uwagi na to, że decyzja jest decyzją deklaratoryjną, nie wywołuje skutków w zakresie przysługującej stronie prawa własności, w tym postępowaniu strona skarżąca nie powinna być uznana za stronę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest niezasadna.
Rozważania jednak zacząć należy od kwestii proceduralnej, a mianowicie wniosków dowodowych pełnomocnika skarżącej zgłoszonych w skardze, których Sąd nie uwzględnił, bowiem wnioski te nie stanowią dowodów uzupełniających z dokumentów, o których mowa w treści art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.). Co do zasady, nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym, który – na podstawie art. 133 § 1 tej ustawy – kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżony akt administracyjny. Od tej zasady istnieje wyjątek, o którym mowa w art. 106 § 3 powyższej ustawy, z którego wynika, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym dopuszczalne jest przeprowadzenie uzupełniającego dowodu jedynie z dokumentów i to wyłącznie wówczas, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania sądowego, co należy rozumieć jako konieczność odroczenia rozprawy. Gdyby zaś sąd uwzględnił zgłoszone w skardze wnioski dowodowe, byłoby to równoznaczne z zastąpieniem przez sąd jurysdykcji zastrzeżonej organom administracyjnym, których działanie sąd administracyjny jedynie kontroluje pod względem zgodności z prawem, a których w rozstrzyganiu spraw nie zastępuje. W myśl bowiem art. 133 § 1 powołanej ustawy sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2 powołanej ustawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, że sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania. Skoro wyrok wydawany jest na podstawie akt administracyjnych sprawy, to tym samym, badając legalność zaskarżonej decyzji, sąd ocenia jej zgodność z prawem materialnym i procesowym w aspekcie całości zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego (por. wyrok NSA z dnia 9 lipca 2008 r., sygn. akt II OSK 795/07, dostępny na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podstawą orzekania sądu jest zatem materiał zgromadzony przez organy w toku całego postępowania przed tymi organami oraz przed sądem (uwzględniając treść art. 106 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Wskazany wyżej przepis mógłby zostać naruszony, gdyby sąd wyszedł poza ten materiał i dopuścił na przykład dowód z opinii biegłego, o co wnioskował pełnomocnik skarżącej w skardze, czy też orzekał na podstawie niekompletnych akt sprawy. Obowiązek wydania wyroku na podstawie akt administracyjnych sprawy oznacza bowiem jedynie zakaz wyjścia poza materiał znajdujący się w aktach sprawy (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2374/11, a także wyrok NSA z dnia 31 października 2017 r., sygn. akt I GSK 2342/15 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych). Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia w tym zakresie całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności działań organów administracji publicznej. Sąd nie czyni własnych ustaleń faktycznych, lecz orzeka na podstawie ustalonego przez organ i wynikającego z akt administracyjnych stanu faktycznego. W aspekcie ustaleń faktycznych obowiązkiem Sądu jest natomiast przede wszystkim dokonanie oceny, czy materiał dowodowy został przez organ prawidłowo zebrany i oceniony. Celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 powołanej ustawy, nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego w sprawie administracyjnej, lecz ocena, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, a następnie czy dokonały prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do dyspozycji przepisów prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 1316/17). Przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentu przez sąd administracyjny jest dopuszczalne wówczas, gdy postulowany (bądź dopuszczony z urzędu) dowód pozostaje w ścisłym związku z oceną legalności zaskarżonego aktu (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 6 października 2005 r., sygn. akt II GSK 164/0; z dnia 5 maja 2005 r., sygn. akt II GSK 40/05). Z powyższych rozważań wynika zatem, że sąd administracyjny nie ma obowiązku prowadzenia dowodów, bowiem strona obowiązana jest naprowadzać dowody w postępowaniu administracyjnym. Ponadto w niniejszej sprawie nie zachodziła konieczność wyjaśnienia istotnych wątpliwości, bowiem zebrany w sprawie materiał jest dostateczny do jej rozstrzygnięcia, a Sąd nie ma obowiązku zbierania dalszych dowodów z urzędu (zob. wyrok NSA z dnia 5 maja 2011 r., II OSK 782/10). W tym miejscu podkreślić należy, że postępowanie sądowoadministracyjne nie stanowi kolejnej (trzeciej) instancji administracyjnej i w jej toku nie następuje weryfikacja materiału dowodowego zmierzającego do konkretyzacji stosunku administracyjnoprawnego, lecz ocena – kontrola pod względem zgodności z prawem postępowania administracyjnego i aktu wydanego przez organ administracyjny. Stąd też możliwości prowadzenia postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym są bardzo ograniczone tylko do dowodów uzupełniających z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Regulacja zawarta w art. 106 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje podstaw, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym postępowania dowodowego wskazującego na istnienie nowych okoliczności faktycznych, których strona nie podniosła w toku postępowania przed organem administracji. Przepis ten nie jest również instrumentem służącym do zwalczenia ustaleń faktycznych, z którymi strona się nie zgadza. Strona mogła to uczynić na etapie postępowania prowadzonego przez organy administracyjne. Celem postępowania dowodowego prowadzonego ewentualnie przez sąd w trybie powołanego art. 106 § 3 jest jedynie ocena, czy organy ustaliły ten stan faktyczny zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej. Dodać także należy, że przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie pozwalają sądowi administracyjnemu na przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Opinia biegłego jest innym środkiem dowodowym niż "dowód z dokumentu" w rozumieniu art. 106 § 3 tej ustawy (zob. wyroki NSA: z dnia 25 lutego 2005 r., sygn. akt FSK 1640/04; z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt II OSK 1445/11 i z dnia 14 września 2012 r., sygn. akt I GSK 1722/11 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych).
Oceniając sprawę co do jej istoty, Sąd nie podzielił zarzutów skargi i stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2018 r. nie naruszają ani przepisów postępowania, ani norm prawa materialnego.
W myśl przywołanego w skardze art. 28 Kodeksu postępowania administracyjnego, stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Przymiot strony postępowania uzależniony jest więc od posiadania interesu prawnego. Na gruncie tego przepisu orzecznictwo i doktryna przyjmują, że "interes prawny" to interes osobisty, własny, indywidualny, znajdujący swoją podstawę w konkretnym przepisie prawa materialnego oraz potwierdzenie w okolicznościach faktycznych. To zaś, że postępowanie dotyczy interesu prawnego lub obowiązku konkretnego podmiotu oznacza, że w wyniku takiego postępowania wydaje się decyzję, która rozstrzyga o prawach lub obowiązkach tej osoby lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach jednego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki innego podmiotu (A. Wróbel (w:) M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, s. 239). Co do zasady zatem, istotę interesu prawnego należy upatrywać w jego związku z konkretną normą prawa materialnego. Wypada zatem podkreślić, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość spełniała powyższe wymogi obszarowe – przechodziła z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r., tj. z dniem wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa, była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami oraz całym inwentarzem żywym i martwym, jak również znajdującymi się na niej przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Natomiast w § 5 i 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) określony został tryb administracyjny rozstrzygania sporów o to czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Poprzedni właściciel mógł zatem ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Złożony w niniejszej sprawie wniosek dotyczył stwierdzenia, że przejęty przez Skarb Państwa majątek ziemski [...] w części stanowiącej zespół dworsko-parkowy, pozostający aktualnie własnością skarżącej, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro zatem przedmiotem prowadzonego przez organy postępowania była kontrola prawidłowości przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości, w stosunku do których takie samo prawo rzeczowe posiadają osoby trzecie, to niezrozumiałym jest stanowisko skarżącej, że nie ma ona uprawnienia do występowania w takim postępowaniu w charakterze strony. Prawo to wynika z art. 140 i art. 233 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tymi przepisami, w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, a w szczególności może rozporządzać rzeczą, natomiast w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do jednostek samorządu terytorialnego bądź ich związków w użytkowanie wieczyste, użytkownik może korzystać z gruntu z wyłączeniem innych osób. Oczywiście zaskarżona decyzja nie rozstrzyga w sposób władczy o prawach i obowiązkach osób trzecich, a więc decyzja ta nie wywołuje bezpośredniego skutku rzeczowego, ale – w przypadku stwierdzenia, że zespół dworsko-parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej – mogła mieć wpływ na sytuację prawną właściciela przejętego majątku. Tym samym stwierdzić należy, że przymiot strony postępowania w sprawie dotyczącej podpadania nieruchomości ziemskiej pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przysługuje nie tylko byłym właścicielom przejętej nieruchomości, ewentualnie ich następcom prawnym, ale również wszystkim podmiotom, które legitymują się obecnie tytułem prawnorzeczowym do danej nieruchomości, a zatem ich interes prawny jest konsekwencją prawa własności tej samej nieruchomości. Brak jest dostatecznego uzasadnienia dla przyjęcia poglądu, że w postępowaniu, dotyczącym – generalnie rzecz ujmując – stanu prawnego określonej nieruchomości, mogłyby brać udział jedynie osoby, które roszczą sobie w stosunku do niej określone prawa, a z drugiej strony, nie mogłyby brać w nim udziału osoby, którym takie prawa już przysługują, choć na innej podstawie prawnej. Pogląd taki byłby sprzeczny z konstytucyjnymi zasadami równości wobec prawa i równości w ochronie praw majątkowych, wynikającymi z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 1 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 2466/16).
W rozpoznawanej sprawie Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że skarżąca może kwestionować decyzję Wojewody [...] w takim zakresie, w jakim jest właścicielem działek będących odpowiednikami dawnych parcel określonych w decyzji, którą zakwestionowała. Z ustaleń organu wynika, że zespół dworsko-parkowy położony w [...], oznaczony jako dawne parcele katastralne: pb nr [...],[...] oraz pgr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] objęte dawnym wykazem hipotecznym lwh [...] ks. tab. gm. kat. [...] (następnie lwh [...]) odpowiadają aktualnie działce ew. nr [...], dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy w [...] księga wieczysta [...]. Skarżąca Parafia nabyła własność dzisiejszej działki nr [...] na mocy decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 1994 r. nr [...], a więc nie z mocy prawa (ex lege). Tym samym Parafia jest aktualnym właścicielem nieruchomości i ma interes prawny w kwestionowaniu wydanych w sprawie decyzji.
W konsekwencji, wyprowadzony w skardze zarzut naruszenia art. 28 kpa jest chybiony.
W tej sytuacji również nie jest zasadny zarzut sformułowany wobec przebiegu postępowania polegający na niewezwaniu do udziału w postępowaniu wojewódzkiego konserwatora zabytków przez co, w ocenie skarżącej, doszło do naruszenia art. 95 ust. 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2018 r. poz. 2067 z późn. zm.). Sąd nie podziela stanowiska skarżącej jakoby w tym zakresie doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego, bowiem przepis ten nie znajdował zastosowania w niniejszej sprawie, wobec czego wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków nie przysługiwał przymiot strony. W świetle przywołanego przez skarżącą powyższego przepisu, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego lub wojewódzki konserwator zabytków mogą w sprawach ochrony zabytków, dziedzictwa kulturowego, w tym zbiorów publicznych, restytucji dóbr kultury, w tym zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych z naruszeniem prawa z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, występować na prawach strony w postępowaniu administracyjnym oraz na prawach oskarżyciela publicznego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Z tego wynika, że wojewódzki konserwator zabytków ma uprawnienia do występowania w postępowaniu administracyjnym na prawach strony podstawie art. 95 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ale tylko w sprawach dotyczących ochrony zabytków i dziedzictwa kulturowego. Kontrolowane postępowanie rewindykacyjne dotyczące stwierdzenia czy dana nieruchomość (jej część) podpadała lub nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej nie dotyczyło interesu prawnego ani obowiązku tego organu, jako, że nieruchomość będąca przedmiotem postępowania nie jest objęta ochroną konserwatorską i nie znajduje się w gminnej ewidencji zabytków. Organy orzekające w niniejszej sprawie prowadziły postępowanie z prawidłowo ustalonym kręgiem stron postępowania. Bezzasadne poszerzanie kręgu stron postępowania jest niedopuszczalne. Zresztą nawet gdyby organ uczynił konserwatora zabytków stroną, to i tak nie wiązałoby się to z jakimkolwiek wpływem na skutki decyzji. Fakt ten nie miałby żadnego wpływu na ocenę spełnienia przesłanek podpadania lub niepodpadania nieruchomości (jej części) pod działanie dekretu.
Nie ulega wątpliwości, co już wyżej zostało powiedziane, że art. 2 ust. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przejście wskazanych w nim nieruchomości z mocy prawa (ex lege) na własność Skarbu Państwa. Takie stanowisko zostało wyrażone po raz pierwszy w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1948 r. w sprawie C 344/48 (Państwo i Prawo 1949 r., nr 4, s. 122), a później wielokrotnie było powtarzane także jako zasada prawna (vide: uchwała 7 sędziów SN z dnia 13 października 1951 r., w sprawie C 427/51 (OSN 1953, Nr 1, poz. 1); uchwała 7 sędziów SN z dnia 7 czerwca 1962 r., w sprawie I CO 11/62 (OSNC 1963, Nr 6, poz. 112). Stanowisko to jest konsekwentnie przyjmowane również we współczesnym orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego (vide chociażby: uchwała SN z dnia 27 września 1991 r., w sprawie III CZP 90/91 (OSNC 1992, Nr 5, poz. 72); uchwała SN z dnia 6 grudnia 2005 r., w sprawie III CZP 90/05 (OSNC 2006, Nr 11, poz. 179); uchwała TK z dnia 16 kwietnia 1996 r., w sprawie W 5/95 (OTK Zb.Urz. 1996, Nr 2, poz. 13); wyrok TK z dnia 3 lipca 2007 r., w sprawie SK 1/06 (OTK-A Zb.Urz. 2007, Nr 2, poz. 73). Powyższy pogląd zachował swą aktualność także przy ocenie charakteru prawnego decyzji wydawanych na podstawie § 5 rozporządzenia, które uważa się za deklaratywne, a ich wydanie za niekonieczne dla przejścia na Skarb Państwa własności nieruchomości wymienionych w art. 2 ust. 1 dekretu (vide chociażby: wyrok TK z dnia 3 lipca 2007 r., sygn. akt SK 1/06; wyrok SN z dnia 28 lipca 2004 r., sygn. akt III CK 296/03, Biuletyn SN, 2005, nr 1, s. 11; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 1994 r., sygn. akt II SA 2444/92).
Przepisy art. 2 dekretu precyzowały jakiego rodzaju nieruchomości ziemskie zostają przeznaczone na cele reformy rolnej. Cele te zostały wymienione w art. 1 dekretu. W przypadku ustalenia, że nieruchomość spełniała wymogi określone w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d i e dekretu przechodziła bezzwłocznie w całości, bez żadnego wynagrodzenia i z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, z chwilą wejścia w życie dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r. Do przejścia własności takiej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa prawodawca nie przewidział wydania jakiejkolwiek decyzji administracyjnej. Potwierdzenie przejęcia nieruchomości następowało przez wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela do księgi hipotecznej (gruntowej), na wniosek pierwotnie właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego (od wejścia w życie dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, tj. 30 sierpnia 1946 r. – na wniosek starosty) oparty na zaświadczeniu tych organów stwierdzającym, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej. Aktem wykonawczym do dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. było rozporządzenie z dnia 1 marca 1945 r. W przepisie § 5 i § 6 ustanawiało ono administracyjny tryb rozstrzygania sporów o to, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie dekretu, ale dotyczyło to wyłącznie nieruchomości wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zgodnie z § 5 rozporządzenia strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Oznacza to, że jedynie w odniesieniu do orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ówczesne wojewódzkie urzędy ziemskie zobowiązane zostały do uprzedniego wydania stosownej decyzji administracyjnej, od której odwołanie przysługiwało do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych (§ 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w związku z art. 68 i art. 72 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem, Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.). Dopiero w razie wydania takiej decyzji organ wydawał zaświadczenie, które stanowiło podstawę dokonania wpisu w księdze hipotecznej (art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu i § 12 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. oraz art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych). Natomiast w pozostałych wypadkach przejęcie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. b-d dekretu, następowało z mocy samego dekretu (ex lege), a wpis w księdze hipotecznej dokonywany był wyłącznie na podstawie zaświadczenia (§ 12 rozporządzenia oraz art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach wieczystych). Zaświadczenia te w świetle ówcześnie obowiązujących przepisów prawnych (art. 68 i nast. rozporządzenia Prezydenta o postępowaniu administracyjnem) nie miały charakteru decyzji administracyjnych, ale były wyłącznie dokumentami (zaświadczeniami) wymaganymi przez przepisy prawa w celu urzędowego potwierdzenia istnienia określonego stanu prawnego w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości (art. 68 ust. 3 rozporządzenia Prezydenta o postępowaniu administracyjnem). Stanowisko to jest zgodne z orzecznictwem zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 21 maja 2007 r., sygn. akt II OSK 890/06), jak i Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 25 marca 1999 r., sygn. akt III RN 165/98 pub. OSNP 2000/3/90). Zaświadczenie takie stanowiło w istocie czynność materialno-techniczną polegającą na potwierdzeniu zaistniałego stanu prawnego.
Badanie prawidłowości objęcia określonej nieruchomości ziemskiej przepisami dekretu odbywa się zatem w różnym trybie uzależnionym od charakteru nieruchomości ziemskiej. Prawidłowość objęcia przepisami dekretu nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, do których miała zastosowanie regulacja § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., badana jest przez organ w postępowaniu administracyjnym (art. 2 § 3 kpc). Natomiast kontrola prawidłowości objęcia przepisami dekretu nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b, c i d dekretu, do których nie miał zastosowania § 5 rozporządzenia, odbywa się przed sądem powszechnym w postępowaniu cywilnym (art. 2 § 1 kpc).
Istotne zatem znaczenie dla możliwości uruchomienia i prowadzenia postępowania administracyjnego w powołanym trybie ma jednoznaczne i niewątpliwe ustalenie przez organ, że w stosunku do danej nieruchomości (jej części) podstawę jej przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podstawa prawna przejęcia danej nieruchomości przez Skarb Państwa determinuje bowiem dalsze czynności w sprawie, w tym przede wszystkim właściwość organów administracji. W związku z tym w pierwszej kolejności należy zbadać, w jakim trybie objęta wnioskiem nieruchomość przeszła na Skarb Państwa.
W dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych sprawy wprawdzie wystąpiła rozbieżność w zakresie oznaczenia podstawy prawnej przejęcia na rzecz Skarbu Państwa majątku ziemskiego "[...]", czy był to art. 2 ust. 1 lit. c, czy może art.2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Odpisy z wykazu hipotecznego [...] gm. kat. [...] uzyskane z Sądu Rejonowego w [...] Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia [...] lipca 2003 r. Dz. Odp. [...]i z Sądu Rejonowego w [...] Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia [...] października 2003 L.dz.odp. [...] oraz z dnia [...] listopada 2003 r. L.dz.odp. [...] wskazują, że przejęcie majątku nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu o reformie rolnej, a Skarb Państwa został wpisany w miejsce dotychczasowego właściciela w oparciu o zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] września 1946 r. L.R. [...] oraz uchwały Sądu Okręgowego w [...] z dnia 19 października 1946 r. [...]Z kolei z treści znajdującego się w aktach sprawy powyższego zaświadczenia z dnia [...] września 1946 r., stanowiącego podstawę wpisu wynika, że przedmiotowa nieruchomość objęta [...] ks. tab. gm. kat. [...] została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W celu wyjaśnienia tej rozbieżności Wojewoda pismem z dnia 24 stycznia 2005 r. wystąpił do Sądu Rejonowego w [...] Wydziału Ksiąg Wieczystych o wyjaśnienie, na jakiej podstawie nastąpił wpis Skarbu Państwa w miejsce J. S.j – czy na podstawie art. 2 ust. 1 lit. c, czy na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W odpowiedzi Sąd w piśmie z dnia [...] stycznia 2005 r. [...] (k. 87 akt adm.) stwierdził, że opierając się na czytelnym dokumencie, jakim jest zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] września 1946 r., sporządzone pismem maszynowym, uzasadnia wniosek, że podstawą prawną wpisu był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W związku z tym nie ma podstaw do przyjęcia, że w stosunku do majątku [...] zastosowano inną podstawę przejęcia niż art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Za faktem przejęcia przedmiotowej nieruchomości w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przemawia ponadto znajdująca się w aktach sprawy uchwała Sądu Okręgowego w [...] z dnia 1[...] października 1946 r. [...] (k. 405 akt adm.), z której wynika, że majątek [...] obj. [...] ks. tab. został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Późniejsze przeznaczenie spornego zespołu dworsko-parkowego na cele szkolne nie oznacza, że pierwotnie został on przejęty na innej podstawie niż art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zwłaszcza, że w powołanym w skardze piśmie Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 czerwca 1945 r., jako podstawę przekazania ośrodka majątku [...] na cele szkolne powołano się na art. 1 ust. 2 lit. d dekretu, który nie określa podstawy przejęcia, a jedynie wskazuje cele na jakie mogą być przeznaczone nieruchomości pochodzące z reformy rolnej.
Ustalenia organów administracyjnych znajdują zatem oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Nie można zgodzić się ze skarżącą, że organy administracyjne nie podjęły wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, a materiał dowodowy został zebrany w sposób niewyczerpujący. Materiał dowodowy, na podstawie którego organy administracyjne dokonywały ustaleń był wytworzony kilkadziesiąt lat temu i choćby z tego względu działania organów administracyjnych w jego gromadzeniu doznają ograniczeń. Analiza zaś dostępnych w sprawie dokumentów i lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra pozwalają uznać wyrażone stanowisko za prawidłowe, że przejęcie nieruchomości objętej wnioskiem nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zauważyć przy tym trzeba, że także zarówno wnioskodawca, jak i skarżąca w sprawie, na których spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzą oni z niego korzystne dla siebie skutki prawne, nie przedstawili jakichkolwiek dowodów pozwalających na wysnucie wniosków odmiennych niż wynikające z treści dokumentów odszukanych przez organy. Jeżeli skarżąca uważała, że czynności te były niewystarczające, uprawniona była do zgłaszania w tym przedmiocie na etapie postępowania administracyjnego stosownych wniosków, czy też dowodów, czego jak wynika z akt administracyjnych sprawy nie czyniła. W sprawie nie zostało wykazane, że objęte wnioskiem nieruchomości zostały przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W tym miejscu wskazać należy, że dekret z dnie 6 września 1944 r. nie dawał żadnych podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jednoznacznie odnosił się bowiem tylko do nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1. Zawarte tam wyliczenie jest przy tym pełne, a nie przykładowe i podlega wykładni ścisłej, a nie rozszerzającej (zob. wyrok NSA z dnia 1 grudnia 1995 r. sygn. akt II SA 1499/94). Natomiast art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 wskazał jednak, że z powołanego przepisu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że obowiązkiem organów administracyjnych było zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. To z kolei oznacza, że organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie (por. wyroki NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z dnia 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05 i z dnia 9 lipca 2013 r., sygn. akt I OSK 437/12). W związku z tym stwierdzić należy, że nie można wszystkich nieruchomości wchodzących w skład danego majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru. Takich właśnie wyjaśnień dokonał w niniejszej sprawie Minister w zaskarżonej decyzji. Ustalono bowiem, że nie istniał związek polegający na współzależności zespołu dworsko-parkowego z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół dworsko-parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkaniową, z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania nie mógł służyć produkcji rolnej i nie był związany z gospodarką rolną, natomiast pozostała część nieruchomości – funkcję gospodarczą. Zauważyć w tym miejscu należy, że w orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, że powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów pałacowo-parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Nie ma zatem znaczenia, czy został on fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych, ani czy park graniczył z częścią gospodarczą majątku. Fakt zamieszkania przez właściciela nieruchomości ziemskiej w pałacu i korzystanie przez niego z parku wskazuje, że obiekt ten pełnił funkcję mieszkaniowo-rezydencjalną.
W niniejszej sprawie z jej akt wynika, że zarówno dworek, jak i park nie były nieruchomościami rolnymi, a tym samym nie mogły być przejęte na cele reformy rolnej. A wobec tego należy dojść do wniosku, że stwierdzenie organu, że wskazany zespół dworsko-parkowy nie spełniał warunków określonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu było zgodne z prawem. W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie zakwestionowała skutecznie ustaleń organów orzekających w sprawie, a mianowicie, że nieruchomość objęta wnioskiem nie została przejęta przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Dopuszczalność orzekania w trybie decyzji administracyjnej ograniczona jest tylko do nieruchomości ziemskich i to wyłącznie do nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tym samym również nie mogły odnieść zamierzonego skutku podniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego. W istocie zarzuty naruszenia prawa materialnego – w sposób niedopuszczalny – zmierzają przede wszystkim do podważenia dokonanej przez organy analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, mającym w ocenie autora skargi świadczyć o tym, że sporna nieruchomość podpadała pod działanie dekretu.
W tej sytuacji zaskarżone rozstrzygnięcie Ministra, wydane w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 kpa, należy uznać za prawidłowe. Z rozważań organu odwoławczego wynika, że uwzględnił on cały materiał zgromadzony w aktach sprawy, nie pominął żadnego z dowodów tam zawartych, ani też nie oparł się na dowodach, których nie było w aktach. Takowych też nie wskazuje skarżąca. Zgromadzony materiał aktowy w sprawie pozwalał na jednoznaczne ustalenie podstawy przejęcia majątku i był nią przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podjęta przez skarżącą polemika z dokonaną przez organy administracyjne oceną zabranych w sprawie dowodów potwierdziła tylko kluczową dla przedmiotowej sprawy konkluzję, że znajdujące się w aktach sprawy dokumenty przesądzają o podstawie przejęcia nieruchomości na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W konsekwencji zarzuty skargi nie są zasadne, bowiem w istocie rzeczy w tym zakresie stanowisko zaprezentowane przez skarżącą stanowi polemikę z wnioskami organu, dotyczącymi oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Odmienna ocena zgromadzonych w sprawie dowodów nie może decydować o skuteczności stawianych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego. Wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy zostały wyjaśnione, a organom obu instancji nie można przypisać zarzutu dowolności w orzekaniu. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie organy obu instancji obowiązkowi wynikającemu z powołanych w skargach przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego sprostały, a swoje stanowisko, jak też przesłanki, jakimi się kierowały podejmując rozstrzygnięcia, przedstawiły w sposób spełniający standardy wynikające z respektowania uregulowanej w art. 11 kpa zasady przekonywania. Przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stan faktyczny wskazuje na to, że w postępowaniu administracyjnym zgromadzono materiał dowodowy w zakresie wystarczającym dla oceny zaistnienia przesłanek określonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wyrażona zaś w art. 7 kpa zasada prawdy obiektywnej odnosi się w równym stopniu do zakresu i wnikliwości postępowania wyjaśniającego i dowodowego, jak i do stosowania norm prawa materialnego, to jest do całokształtu przepisów prawnych służących załatwieniu sprawy. Organy administracji publicznej mają obowiązek działać wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do załatwienia sprawy, a także obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do jej wyjaśnienia i załatwienia, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie można skutecznie postawić organom orzekającym w sprawie zarzutu naruszenia powołanych przepisów, gdyż nie dopuściły się naruszeń, które miałyby wpływ na podjęte rozstrzygnięcia. Tym samym zarzuty skargi należy uznać za nieusprawiedliwione.
Z przedstawionych względów Sąd oddalił skargę, na podstawie art. 151 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.