I OSK 1802/22

I OSK 1802/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-09-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska /sprawozdawca/
Maciej Dybowski
Piotr Przybysz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2537/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-02-09
I OSK 1801/22 - Wyrok NSA z 2023-12-14
I SA/Wa 1286/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-10-28
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Ziółkowska po rozpoznaniu w dniu 26 września 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2537/21 w sprawie ze skargi J.G. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 sierpnia 2021 r. nr DAP-WOSR-7281-36/2021/MK w przedmiocie odmowy wglądu do akt sprawy oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 9 lutego 2022 r. I SA/Wa 2537/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J.G. (Skarżący) na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Minister) z [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wglądu do akt sprawy.
Skarżący zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości zarzucając mu na podstawie art 174 pkt. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art 28 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 73 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez błędne uznanie, że Skarżący nie jest Stroną postępowania, podczas gdy wykazał swój interes prawny w udzieleniu dostępu do akt sprawy, a zgodnie z literalnym brzmieniem art. 28 Kodeksu postępowania administracyjnego, który znajduje zastosowanie w niniejszym stanie faktycznym, stroną jest każdy czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego poprzez niezebranie i nierozważenie całego materiału dowodowego, w szczególności wniosku o wgląd w akta sprawy z którego wynika, że Skarżącemu przysługuje interes prawny w udzieleniu wglądu w akta postępowania jako spadkobiercy K.B., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało błędnym uznaniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, że Skarżący nie jest stroną postępowania, nie posiada interesu prawnego w udzieleniu mu wglądu w akta sprawy
Skarżący wniósł o :
1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
2. zasądzenie od Organu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych - na zasadzie art. 203 pkt 1 Ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżący wskazał, że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego w świetle którego "Skoro postępowanie w sprawie udostępnienia akt w toku postępowania administracyjnego ma charakter zapadkowy, incydentalny i zależny od postępowania głównego, to także i kręgu stron na potrzeby postępowania zapadkowego nie ustala się odrębnie niż ten, który organ ustalił na potrzeby postępowania głównego". Wyjaśnił, że w jego ocenie ustawodawca nie wymaga aby interes prawny strona wykazała poprzez przedłożenie stosownej dokumentacji, a jedynie udowodniła, że interes ten po jej stronie istnieje. Jedyną przesłanką uzyskania przez dany podmiot statusu strony postępowania administracyjnego jest zatem to, czy legitymuje się interesem prawnym Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego za dopuszczalne uznaje się udostępnienie akt postępowania administracyjnego podmiotowi, który nie brał w nim udziału, gdy interes prawny tego podmiotu nie budzi żadnych wątpliwości. Skarżący szczegółowo we wniosku o wyrażenie zgody na wgląd do akt postępowania wykazał swój interes prawny wskazując, iż wgląd w akta sprawy jest niezbędny dla ustalenia składu spadku i podjęcia przez Skarżącego decyzji o odrzuceniu bądź przyjęciu spadku. Ponadto rozstrzygnięcie w sprawie zawisłej przed Wojewodą Śląskim będzie oddziaływało na niego bezpośrednio jako spadkobiercę K.B. Nie sposób zgodzić się zatem z tezą wyrażoną w uzasadnieniu skarżonego wyroku jakoby brak w niniejszej sprawie było bezpośredniości jej wpływu na sferę prawną osoby Skarżącego.
Skarżący podkreślił, że w świetle obowiązujących przepisów prawa, a konkretnie art. 925 Kodeksu cywilnego nie budzi wątpliwości, że Skarżący jest spadkobiercą K.B. Nabycie spadku przez spadkobiercę następuje bowiem na skutek dziedziczenia, do którego dochodzi ex lege w chwili otwarcia spadku tj. śmierci spadkodawcy, niezależnie od świadomości spadkobierców i nie jest uzależnione ani od złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu spadku, ani od uzyskania przez niego orzeczenia odpowiedniego organu państwowego. Nabycie to nie ma definitywnego charakteru, ponieważ późniejsze zdarzenia mogą unicestwić ten skutek (np. w razie odrzucenia spadku czy uznania spadkobiercy za niegodnego), lecz w chwili otwarcia spadku Skarżący nabył ogół praw i obowiązków spadkodawcy wchodzących w skład spadku) i z mocy samego prawa jest spadkobiercą K.B.
Skarżący wskazał, że 20 lipca 2020 r. złożył do Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym 10 lutego 2020 roku w Krakowie ojcu – K.B.. Jednocześnie, 4 czerwca 2021r. Skarżący powziął wiedzę o równolegle toczącym się postępowaniu przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po K.B. pod sygn. akt: I Ns 159/21/S (poprzednio I Ns 107/20/S), w którym także jest uczestnikiem jako syn spadkodawcy. Zasada wyrażona w art. 925 Kodeksu cywilnego skutkuje tym, że w prawie polskim nie istnieją tzw. spadki wakujące - co do których nie wiadomo, czy zostaną nabyte przez spadkobierców, ani też spadki bezdziedziczne - niemające spadkobierców. Mając na uwadze powyższe, nie sposób zgodzić się z tezą wyrażoną w uzasadnieniu skarżonego wyroku, że Skarżący nie jest stroną postępowania bowiem postępowania w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po K.B. nie zakończyły wydaniem prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
W ocenie Skarżącego Sąd orzekający błędnie uznał, że Skarżący nie ma przymiotu strony postępowania, pomimo iż w ugruntowanym orzecznictwie wskazuje się, iż status ten przysługuje niezależnie od tego, czy dany podmiot brał udział w postępowaniu, istotny jest jedynie jego interes prawny. W konsekwencji fakt bycia przez określony podmiot stroną postępowania może zostać ujawniony również w toku postępowania wpadkowego, co w niczym nie może umniejszać uprawnień strony. Zwrócił uwagę, że orzecznictwo wyraźnie podkreśla również to, że to po stronie organu administracji istnieje obowiązek ustalenia z urzędu, kto ma w danej sprawie interes prawny lub obowiązek (por. Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 czerwca 1998 roku do sygn. akt: I SA/Lu 684/97, w którego tezie wskazano : "Organ administracji państwowej obowiązany jest z urzędu ustalić, kto ma w danej sprawie interes prawny lub obowiązek. Nawet w przypadku wszczęcia postępowania na wniosek strony, organ administracyjny nie może tylko jej gwarantować udziału, lecz obowiązany jest ustalić, czy w danej sprawę mają prawnie chronione interesy również inne jednostki" ). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie poczynił jednak żadnych ustaleń w tym zakresie mimo, że było to przedmiotem skargi.
Skarżący wskazał, że art. 73 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego stanowi, iż strona ma prawo wglądu w akta sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów. Skarżący jako następca prawny strony postępowania – K.B. - ma interes prawny w uzyskaniu wglądu w akta postępowania, co jest kluczowe dla ustalenia statusu strony w sprawie. Stanowisko to znajduje swoje potwierdzenie także w orzecznictwie, o czym świadczy stanowisko wyrażone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w wyroku z 19 czerwca 2020 r. w tezie którego wskazano: "Niewątpliwie dostęp do akt będą mieli następcy prawni stron postępowania zasadniczego, ale nie nowe podmioty, które wskazują, że takie prawo im przysługiwało a nie zostało ono przez organ w postępowaniu zasadniczym zrealizowane." Podobnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 30 marca 2021 roku do sygn. akt: VII SA/Wa 1223/20: "Podmiot chcący być stroną postępowania musi wykazać swój interes prażony w rozstrzygnięciu konkretnej sprawy. Postępowanie administracyjne dotyczy interesu prawnego konkretnej osoby wówczas, gdy w tym postępowaniu wydaje się decyzję, która rozstrzyga o prawach i obowiązkach tej osoby lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach innego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki tej osoby. Przymiot strony w postępowaniu administracyjnym ma osoba, której dotyczy bezpośrednio to postępowanie lub w którym może być wydane orzeczenie godzące w jej prawem chronione interesy, poprzez ograniczenie lub uniemożliwienie korzystania z przysługujących jej praw."
Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, że Skarżący jako spadkobierca K.B. i osoba legitymująca się interesem prawnym powinna uzyskać wgląd w akta sprawy. Brak możliwości zapoznania się z aktami postępowania zawisłego przed Wojewodą Śląskim stanowi uniemożliwienie mu korzystania z przysługujących mu praw.
Skarżący wskazał, że Sąd orzekający dopuścił się również naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy k.p.a. poprzez dokonanie błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a to poprzez stwierdzenie, że ze złożonego wniosku o wgląd w akta postępowania nie wynika jakoby Skarżącemu przysługiwał interes prawny podczas gdy Skarżący wykazał, że jest Spadkobiercą K.B. Do wniosku załączone zostały bowiem dwa wnioski o stwierdzenia nabycia spadku po jego ojcu.
Skarżący podkreślił końcowo, że Sąd orzekający nie odniósł się do stanowiska Organu jakoby powodem dla odmowy udzielenia Skarżącemu wglądu w akta sprawy był fakt, że prawo do rekompensaty za mienie zabużańskie nie wchodzi w skład masy majątkowej, a zatem nie jest on stroną postępowania. Skarżący w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego szeroko uargumentował stanowisko zgoła odmienne, a wskazujące na ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego stanowiące, że prawo do rekompensaty jako prawo majątkowe wchodzi w skład masy spadkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie odniósł się do twierdzeń skargi w tym zakresie a w uzasadnieniu skarżonego wyroku wskazał jedynie, że niewystarczającym dla przyznania Skarżącemu statusu strony w postępowaniu administracyjnym jest złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po ojcu.
Odpowiedź na skargą kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Skarżący wywodzi swój interes prawny uzasadniający uzyskanie dostępu do akt sprawy dotyczącej potwierdzenia prawa do rekompensaty z następstwa prawnego po jednej z jego stron – K.B. Błędnie jednak wskazuje, że dla wykazania owego interesu prawnego wystarczające jest złożenie wniosku i powołanie się w nim na fakt następstwa prawnego wynikającego z pokrewieństwa oraz na fakt wszczęcia postępowania spadkowego.
Sąd kasacyjny wyjaśnia, że dla wykazania interesu prawnego, wywodzonego z następstwa prawnego po zmarłej stronie postępowania niezbędne jest przedstawienie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. W świetle art. 1025 § 2 k.c. domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą. Spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 k.c.). Jak wyjaśniono już wielokrotnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mimo deklaratoryjnego charakteru powyższych aktów, niedopuszczalne jest przyjmowanie domniemania posiadania interesu prawnego w sprawie przy braku dokumentu stwierdzającego nabycie spadku (prawomocnego postanowienia sądu powszechnego o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza), ponieważ ani organ administracji, ani sąd administracyjny nie może samodzielnie orzekać w materii należącej do kognicji sądów powszechnych. Dopiero wykazanie następstwa prawnego prawomocnym postanowieniem sądu cywilnego o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktem poświadczenia dziedziczenia przez notariusza jest podstawą dla przyjęcia istnienia legitymacji do bycia stroną postępowania administracyjnego (por. wyroki z 29 września 2020 r., I OSK 623/20 czy z 12 marca 2025 r. I OSK 53/25).
Prawu polskiemu nie jest znana instytucja potwierdzania następstwa prawnego wyłącznie na podstawie oświadczenia danego podmiotu czy też na podstawie złożonego przezeń wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd kasacyjny nie neguje stanowiska Skarżącego, że nabycie spadku przez spadkobiercę następuje z chwilą otwarcia spadku. Jak jednak słusznie zwrócił uwagę Skarżący, w razie odrzucenia spadku czy też uznania spadkobiercy za niegodnego może okazać się, że osoba, która z mocy czy to przepisów ustawy czy też ewentualnego testamentu byłaby spadkobiercą nie uzyska tego przymiotu. Możliwe jest również zaistnienie sytuacji, w której nabycie spadku zostanie stwierdzone nie na podstawie ustawy ale testamentu. Zatem dopiero potwierdzenie uzyskania przymiotu spadkobiercy w drodze orzeczenia sądu czy też aktu poświadczenia dziedziczenia pozwala osobom trzecim, w tym organom administracji, na uznanie danej osoby za następcę prawnego określonego spadkodawcy. W konsekwencji, dopiero przedłożenie organowi administracji postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia po K.B., z którego wynikałoby, że Skarżący jest jego spadkobiercom, pozwoliłoby organom na uznanie, że przysługuje mu interes prawny w sprawie, a w konsekwencji – na udostępnienie akt.
Sąd kasacyjny wyjaśnia, że rację ma Skarżący wskazując, iż obowiązkiem organu administracji jest ustalenie komu w danej sprawie przysługuje przymiot strony. Obowiązku tego nie można jednak utożsamiać z możliwością samodzielnego ustalenia przez organ administracji kto jest spadkobiercą danej osoby, nawet gdyby organ dysponował danymi potencjalnego spadkobiercy.
W konsekwencji, zarzut objęty punktem 2 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadny. Sąd Wojewódzki nie naruszył przywołanych przez Skarżącego przepisów postępowania to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i w zw. z art 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. podzielając stanowisko organów, że złożenie do akt pisma wraz z aktem stanu cywilnego, z którego wynika, że Skarżący należy do grona spadkobierców ustawowych K.B. nie jest wystarczające dla uznania, że przysługuje mu przymiot strony, a co za tym idzie, do udostępnienia mu akt postępowania.
Sąd kasacyjny podkreśla, że nie jest możliwe wywodzenie interesu prawnego z zamiaru ustalenia składu spadku i podjęcia decyzji o odrzuceniu lub przyjęciu spadku. Argumenty te świadczą jedynie o posiadaniu przez Skarżącego interesu faktycznego.
W konsekwencji w sprawie nie doszło również do naruszenia przepisów wskazanych w zarzucie objętym punktem 1 petitum skargi kasacyjnej, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art 28 w zw. z art. 73 § 1 k.p.a.
Skoro Skarżący nie przedstawił przewidzianych przepisami kodeksu cywilnego dokumentów potwierdzających, że jest spadkobiercą K.B., organ nie miał podstaw do uznania, że przysługuje mu interes prawny, a w konsekwencji do udostępnienia mu akt sprawy.
Podniesiony w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzut dotyczący nieodniesienia się przez Sąd Wojewódzki do stanowiska Skarżącego w świetle którego zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego prawo do rekompensaty jako prawo majątkowe wchodzi w skład spadku nie został powiązany przez Skarżącego z zarzutami wskazanymi w petitum skargi kasacyjnej, W konsekwencji nie mógł on być przedmiotem rozpoznania przez Sąd kasacyjny.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.