I OSK 1765/23

I OSK 1765/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-26
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Marian Wolanin /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 1073/22 - Wyrok WSA w Krakowie z 2022-12-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 i ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 19 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1073/22 w sprawie ze skargi T. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z 6 maja 2022 r., znak: SKO-NP-4115-499/21 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1) uchyla zaskarżony wyrok; 2) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B. z 27 lipca 2021 r., nr ŚRFA.001130.5212.18.2021; 3) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. na rzecz T. G. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 19 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1073/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: Sąd I instancji, WSA) oddalił skargę T. G. (dalej: skarżący, skarżący kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. (dalej: SKO, Kolegium, organ II instancji/odwoławczy) z 6 maja 2022 r., znak: SKO-NP-4115-499/21 (dalej: zaskarżona decyzja), w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia. Wyrok ten zapadł na podstawie następującego stanu faktycznego i prawnego.
Decyzją z 27 lipca 2021 r., nr ŚRFA.001130.5212.118.2021, Burmistrz B. (dalej: organ I instancji) orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem z następujących przyczyn: po pierwsze - wnioskodawca, pomimo sprawowania tej opieki ma możliwość, w ograniczonym zakresie, podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ponieważ nie jest on jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji na rzecz wymagającego opieki – jest jeszcze jego córka, która powinna wesprzeć wnioskodawcę w opiece nad ojcem przez partycypowanie w kosztach zapewnienia tej opieki. Zdaniem organu, gdyby wszystkie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w sposób zgodny i odpowiedzialny zorganizowały tę opiekę, to wnioskodawca nie byłby zmuszony do zaprzestania aktywności zawodowej i mógłby podjąć zatrudnienie, co najmniej w ograniczonym wymiarze czasu pracy. Po drugie – z uwagi na to, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po 25 roku życia, nie został spełniony warunek ubiegania się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określony w art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: uśr).
Zaskarżoną decyzją z 6 maja 2022 r. utrzymano w mocy decyzję organu I instancji. SKO uznało, że zakwestionowana decyzja co do zasady jest prawidłowa, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia prawnego. Według Kolegium, wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 - w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji - okoliczność, że w niniejszej sprawie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w wieku 86 lat nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu odwoławczego, decydujące znaczenie mają jednak okoliczności faktyczne ustalone przez organ I instancji i ich prawidłowa ocena, z których wynika, że skarżącemu świadczenie nie przysługuje. Kolegium zwróciło uwagę, że rodzina skarżącego jest wieloosobowa (pracująca żona oraz dwójka dzieci w wieku szkolnym), co powoduje, że wymagający opieki ojciec nie zostaje w miejscu zamieszkania sam, tym bardziej, że wprawdzie jego żona posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jednakże fakt, iż stale przebywa w miejscu zamieszkania powoduje, iż de facto ojciec skarżącego nie jest pozbawiony opieki. Kolegium uznało też, że zobowiązaną do alimentacji wobec ojca jest jeszcze jego córka, co nie daje podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Organ nie kwestionował faktu, że skarżący sprawuje opiekę nad ojcem ale stwierdził, że jest do tego zobowiązany nie tylko moralnie ale także prawnie z racji ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem ojca i wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu Państwa. Skarżący jest osobą w wieku 42 lat, zdolną do pracy i w jego przypadku nie zachodzi konieczność rezygnacji z pracy po to aby opiekować się ojcem. Ponadto, zdaniem Kolegium, czynności wykonywane przez skarżącego w ramach opieki (pomimo tego, iż zostały przez niego rozpisane na ponad 11 godzin dziennie) należą w istocie do zwykłych czynności dnia codziennego, jakie zwykle wykonują osoby wspólnie razem zamieszkujące. W ocenie SKO, przyznanie skarżącemu świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego – który z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby wymagającej opieki.
Oddalając skargę na decyzję organu II instancji WSA uznał, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Mając na uwadze art. 17 ust. 1 uśr, Sąd ten stwierdził, że podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, która całkowicie wyklucza podjęcie zatrudnienia lub powoduje konieczność zrezygnowania z pracy. Natomiast w niniejszej sprawie rację ma organ I instancji i SKO wskazując, że skarżący nie wykazał, aby faktycznie nie miał możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad ojcem. Skarżący jest osobą młodą, ma rodzinę, ma siostrę (córkę osoby wymagającej opieki) - co sprawia, że przy właściwej organizacji i podziale czynności, czy też skorzystaniu z usług opiekuńczych, czy zatrudnieniu opiekuna (przy sfinansowaniu chociaż częściowo przez siostrę skarżącego) - może połączyć sprawowanie opieki wraz z pracą zawodową. Sąd I instancji nie dostrzegł podstaw, aby zakwestionować ocenę organów, że współpraca skarżącego i jego siostry w zorganizowaniu i sfinansowaniu opieki nad ojcem pozwala skarżącemu na podjęcie zatrudnienia, tym bardziej, że wymienione przez niego czynności opiekuńcze (czynności higieniczne, pomoc w ubieraniu i rozbieraniu, podawanie posiłków i leków) nie wymagają całodniowej dyspozycyjności, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia. Z kolei prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego przez kilka osób sprawia, że trudno uznać, aby czas na robienie zakupów, przygotowanie posiłków, sprzątanie, gotowanie, załatwianie spraw urzędowych, umawianie wizyt lekarskich, itp., wyliczać odrębnie dla osoby niepełnosprawnej, skoro wszystkie osoby prowadzące gospodarstwo domowe te czynności codziennie wykonują (dla siebie i domowników), łącząc je, z reguły, z pracą zawodową. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. WSA stwierdził, że niewątpliwie ojciec skarżącego jest osobą schorowaną i wymagającą opieki. Nie sposób jednak przyjąć, aby takie czynności, jak przygotowywanie i podawanie leków, posiłków, zakładanie pampersów, pomoc w ubieraniu, czy poruszaniu się po mieszkaniu, organizowanie wizyt u lekarzy mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności opiekuna, wykluczającymi jakąkolwiek aktywność zawodową, np. prowadzenie gospodarstwa rolnego. W konsekwencji nie sposób przyjąć, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawnym ojcem powodował rzeczywiście brak możliwości podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd I instancji stwierdził, że skarżący ma siostrę, a zatem rodzeństwo może wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny. W aktach brak dowodu aby skarżący, czy też jego ojciec próbowali bezskutecznie wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku od siostry skarżącego. W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez nią ze obowiązków alimentacyjnych względem ojca.
W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku WSA pełnomocnik skarżącego zarzucił naruszenie prawa materialnego przez: dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nad ojcem nie wypełnia w/w dyspozycji, podczas gdy - jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - skarżący sprawuje nad ojcem opiekę w pełnym zakresie, pomagając ojcu nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu w/w przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad ojcem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację, mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i rozpoznaniem skargi, alternatywnie za przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 202 r. poz. 329; dalej: ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej.
Zasadnicza kwestia sporna sprowadza do tego, czy w sprawie ziściła się jedna z określnych w art. 17 ust. 1 uśr przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci rezygnacji lub niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia, spowodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem. Zarówno organ odwoławczy, jak i Sąd I instancji uznały, że w stanie faktycznym sprawy brak jest takiego bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo – skutkowego. Poza sporem jest natomiast, że skarżący należy do osób uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie tego rodzaju świadczenia, ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego ojca, zaś osoba podlegająca opiece legitymuje się wymaganym orzeczeniem o niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr – w brzmieniu tego przepisu aktualnym w dacie orzekania przez organy administracji publicznej - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Rację ma skarżący kasacyjnie, że z faktu braku partycypacji w opiece nad rodzicem przez pozostałe dzieci, nie można czynić zarzutu uzasadniającego odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego temu ze zstępnych, który podjął się sprawowania opieki nad rodzicem. Przepis art. 17 ust. 1 uśr, określający warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie formułuje bowiem - jako negatywnej przesłanki ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy – okoliczności istnienia, obok wnioskodawcy, także innych osób zobowiązanych w tym samym stopniu do alimentacji osoby wymagającej opieki. Zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy przyjąć, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, świadczenie można przyznać jednej z nich, pod warunkiem, że spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (por. np. uzasadnienia wyroków z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23; z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1552/23; z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23). Za niedopuszczalne w świetle art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 kpa, uznać należy zastosowanie - czy to przez organ administracji publicznej, czy to przez sąd administracyjny - dodatkowych, nieprzewidzianych w ustawie negatywnych przesłanek uzasadniających odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia.
Nieprawidłowe jest zatem stanowisko organów obu instancji, zaakceptowane przez Sąd I instancji, uzależniające przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności wykazania przez wnioskodawcę, że faktycznie nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, pomimo że wyczerpał on wszystkie możliwości zapewnienia opieki osobie niepełnosprawnej w inny sposób niż poprzez jej wyłącznie osobiste sprawowanie (tj. przez zaangażowanie w opiekę rodziny skarżącego, współudział w opiece córki osoby wymagającej opieki, skorzystanie z usług opiekuńczych, czy zatrudnienie opiekuna przy częściowym sfinansowaniu przez siostrę skarżącego). Przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może być posiadanie przez skarżącego rodzeństwa (nie legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego ojca. Skoro skarżący, jako syn osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z siostrą wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niego należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem rodzica poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni mu opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z siostrą. Natomiast ani organ administracji, ani Sąd, nie są upoważnieni, by decydować w tych kwestiach za stronę. Akceptując stanowisko organów administracji o możliwości odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na potencjalną możliwość uczestniczenia w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem także przez siostrę skarżącego i wynikającego z tego braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania tej opieki, Sąd I instancji naruszył zatem art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr.
W art. 17 ust. 1 uśr przewidziano - jako warunek skutecznego ubiegania się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego - rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej przez opiekuna. Brak aktywności zawodowej wnioskodawcy musi być spowodowany w sposób bezpośredni i ścisły koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, zaś wymiar tej opieki ma obiektywnie wymuszać rezygnację z dotychczasowego zatrudnienia lub wykluczać możliwość jego podjęcia przez opiekuna. W sprawie o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest zatem ustalenie, czy zakres sprawowanej opieki pozwala na stwierdzenie istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką, a niemożliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Okoliczność rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że w komentowanym przepisie ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, a w szczególności – wbrew stanowisku prezentowanemu przez Sąd I instancji - nie wprowadził wymogu, aby opieka ta musiała być wykonywana nieustannie przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna wraz z podopiecznym. W świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest też konieczne, by opieka była sprawowana całkowicie w sposób samodzielny, bez możliwości skorzystania w tym zakresie z pomocy innych osób, czy instytucji. Kluczowy jest bowiem wymiar opieki sprawowanej przez osobę wnioskującą o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyjmuje się, że cel i istota tego świadczenia wskazują na konieczność sprawowania opieki stałej, ustawicznej, długotrwałej nad osobą niepełnosprawną, a więc opieki sprawowanej codziennie, a gdy wymaga tego stan zdrowia podopiecznego – także pozostawania opiekuna w stałej gotowości do niesienia pomocy. Zasadne jest zatem uwzględnienie w zakresie sprawowanej opieki również okoliczności pozostawania opiekuna do dyspozycji podopiecznego.
Nie mają racji organ odwoławczy i WSA, że pod pojęciem sprawowania opieki nie mieszczą się zwykłe czynności dnia codziennego związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasownie etc.) i to również wtedy, gdy opiekun wykonuje je nie tylko dla podopiecznego, ale i jednocześnie dla siebie, czy innych osób wspólnie zamieszkujących. W uzasadnieniu wyroku z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1661/23, Naczelny Sąd Administracyjny trafnie zauważył, że w odniesieniu do sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych szczególnego rozważenia wymaga charakter wykonywanych przez nie czynności opiekuńczych – nawet tych związanych z przygotowaniem posiłku, utrzymaniem czystości w mieszkaniu, podaniem leków, etc. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Należy zatem przyjąć, że sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr obejmuje nie tylko wykonywanie czynności związanych z bezpośrednią pielęgnacją i troską o osobę niepełnosprawną, lecz także codziennych czynności życiowych, którym osoba ta nie jest w stanie sprostać ze względu na swoją kondycję zdrowotną. Te ostatnie są bowiem niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, niewątpliwie stanowią wsparcie w jej codziennej egzystencji, a więc wpisują się w zakres prawidłowo sprawowanej opieki.
Z akt niniejszej sprawy wynika, że ojciec skarżącego (rocznik 1926) orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 18 kwietnia 2012 r. został zaliczony do stopnia niepełnosprawności znacznego, z uwagi na naruszoną sprawność organizmu jest on niezdolny do pracy i wymaga stałej pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter trwały, orzeczenie wydano na stałe. Ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona (rocznik 1936) legitymuje się orzeczeniem z 5 grudnia 2012 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, który ma charakter trwały.
Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 25 czerwca 2021 r. wynika, że rodzina nadal składa się 6 osób (skarżący, jego żona, dwoje dzieci w wieku szkolnym oraz rodzice skarżącego). Skarżący nigdzie nie pracuje, opiekuje się rodzicami. Żona w/w pracuje zawodowo. Rodzice pobierają świadczenia emerytalne, są osobami niepełnosprawnymi, obydwoje są zaliczeni do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, wymagają stałej opieki i pomocy. Ojciec skarżącego pozostaje w stałym leczeniu z powodu schorzeń układu krążenia, cukrzycy, schorzeń układu oddechowego i ruchu. Z trudem przejdzie się po mieszkaniu przy pomocy dwóch lasek i musi być podtrzymywany, asekurowany. Jest on pampersowany na noc, a czasami także w ciągu dnia, gdy gorzej się czuje. Dużemu pogorszeniu uległ jego wzrok i słuch. Nadal wymaga on stałej, całodobowej pomocy i opieki w takich czynnościach jak: mycie, kąpiel, ubieranie, przygotowywanie posiłków, podawanie leków zgodnie z zaleceniami lekarza itp. Nie jest on zdolny do prowadzenia gospodarstwa domowego tj. sprzątania, prania, robienia zakupów, gotowania, ogrzewania domu itp. Pracownik socjalny ustalił, że skarżący dziennie musi poświęcić około 11 godzin na opiekę nad ojcem, na którą składają się takie czynności jak: przygotowanie ubrań i pomoc przy ubieraniu, mycie, toaleta, podanie leków, przygotowanie posiłków i sprzątanie po nich, pranie, sprzątanie, robienie zakupów, załatwianie leków i innych spraw związanych z leczeniem, załatwianie spraw urzędowych. Podczas wywiadu środowiskowego ustalono także, że żona osoby wymagającej opieki (matka skarżącego) pozostaje w stałym leczeniu z powodu schorzeń układu krążenia, nadciśnienia tętniczego, schorzeń układu ruchu, schorzeń reumatycznych, obecnie jest osobą obłożnie chorą, pampersowaną, wymaga całodobowej opieki. W wywiadzie środowiskowym ustalono, że osoba wymagająca opieki ma jeszcze córkę, z którą sporadycznie utrzymuje kontakt. Skarżący zapewnia stałą opiekę i pomoc obojgu rodzicom, a sprawowanie opieki uniemożliwia mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. We wnioskach z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny stwierdził, że ojciec skarżącego wymaga stałej, całodobowej i systematycznej opieki, gdyż nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i jest całkowicie uzależniony od pomocy innych osób. Wymaga on pomocy zarówno w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, jak również całkowitej pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Z przeprowadzonego wywiadu wynika natomiast, że skarżący sprawuje opiekę nad ojcem, co również potwierdza sam zainteresowany, opiekuje się również matką.
Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie wskazuje, że - wbrew stanowisku organów administracji i Sądu I instancji - brak aktywności zawodowej skarżącego ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne, jest spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sytuacja zawodowa strony pozostaje w niewątpliwym i bezpośrednim związku z zakresem opieki, jaką sprawuje nad ojcem, uwarunkowanym stanem jego zdrowia i poziomem samodzielności. Za niezasadne należy uznać stanowisko SKO, zaaprobowane przez WSA, o braku podstaw do uznania wykonywanych przez skarżącego czynności w gospodarstwie domowym za pozostające w bezpośrednim związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego – którego ustalenia nie były kwestionowane ani przez organ odwoławczy, ani Sąd I instancji – wynika natomiast, że sprawowanie opieki nad ojcem zajmuje skarżącemu około 11 godzin, przy czym zaznaczono wyraźnie, że osoba niepełnosprawna wymaga stałej, całodobowej i systematycznej opieki, gdyż nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i jest całkowicie uzależniona od pomocy innych osób. Uszło też uwadze organów administracji i WSA, że zakres pomocy, jakiej w tym konkretnym przypadku wymaga osoba niepełnosprawna, obejmuje nie tylko pomoc faktycznie udzielaną, ale i pozostawanie w stałej gotowości do jej niesienia. Konieczność pozostawania skarżącego do dyspozycji podopiecznego uzasadniona jest w szczególności znacznym pogorszeniem wzroku i słuchu oraz problemami z poruszaniem się – ustalono, że z trudem przejdzie się on po mieszkaniu przy pomocy dwóch lasek i musi być podtrzymywany. Brak takiej asysty może przecież skutkować upadkami, których konsekwencje mogą być bardzo dotkliwe, zwłaszcza gdy uwzględni się zaawansowany wiek podopiecznego (98 lat). Opieka skarżącego daje osobie niepełnosprawnej poczucie bezpieczeństwa. Stan zdrowia i ogólna kondycja ojca skarżącego, niezdolnego do samodzielnej egzystencji, wymaga podejmowania czynności opiekuńczych o różnych porach, w ciągu całej doby. Skarżący musi zatem przy nim czuwać, i nawet jeśli nie przez cały czas wykonuje czynności opiekuńcze, to pozostaje w gotowości, by je wykonywać, by udzielić ojcu pomocy ilekroć tylko będzie jej potrzebował.
Całkowicie niezrozumiałe jest stanowisko SKO, że z faktu, iż rodzina skarżącego jest wieloosobowa wynika, że wymagający opieki ojciec skarżącego nie pozostaje w miejscu zamieszkania sam, tym bardziej, że wprawdzie jego żona posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jednak fakt, że stale przebywa w miejscu zamieszkania powoduje, iż de facto ojciec skarżącego nie jest pozbawiony opieki. Po pierwsze, jak ustalono w niekwestionowanym wywiadzie środowiskowym, w skład rodziny skarżącego wchodzi jego żona i dwoje dzieci. Abstrahując od tego, że na żonie skarżącego nie spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec teściów, a więc i obowiązek opieki nad nimi, należy zauważyć, że pracuje ona zawodowo, natomiast dzieci skarżącego uczęszczają do szkoły, a więc oczywistym jest, że osoby te nie są przez cały dzień obecne w miejscu zamieszkania. Po drugie, nieuzasadnionym i nierealnym jest oczekiwanie, że małżonka osoby wymagającej opieki zapewni mu ją, skoro sama legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a z wywiadu środowiskowego wynika, że jest osobą obłożnie chorą, pampersowaną i także wymaga całodobowej opieki. Brak jest zatem podstaw do twierdzenia, że osoba wymagająca opieki może stale, o każdej porze liczyć na pomocy jeszcze innych osób niż pomoc skarżącego.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tych okolicznościach należy uznać, że zakres i charakter opieki sprawowanej przez skarżącego nad ojcem nie daje możliwości podjęcia przez stronę aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. W rozpatrywanej sprawie ziścił się zatem warunek w postaci istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad niepełnosprawnym ojcem, a niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Na marginesie należy także zwrócić uwagę, iż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO stwierdziło, że w niniejszej sprawie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ do facto przerzucałoby na braki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby wymagającej opieki. Tymczasem, przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności zaś art. 17 ust. 1 tej ustawy, nie przewidują możliwości odwołania się do zasad współżycia społecznego, jako uzasadniających odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak już wcześniej wskazano, w świetle art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 kpa, niedopuszczalne jest formułowanie i zastosowanie dodatkowych, nieprzewidzianych w ustawie przesłanek odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.
Ponownie rozpoznając sprawę właściwy organ administracji uwzględni wykładnię art. 17 ust. 1 oraz ust. 1 pkt 4 uśr przedstawioną przez Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym wyroku oraz okoliczność, że skarżący spełnia wszystkie wymogi warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa (480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem I instancji) oraz na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. art. 205 § 2 ppsa (240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym).