I OSK 1751/24

I OSK 1751/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-05-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-14
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Krzysztof Sobieralski
Mariola Kowalska /sprawozdawca/
Piotr Przybysz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 902/23 - Wyrok WSA w Łodzi z 2024-02-13
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 15
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
w zw z art. 7, 75 par. 1, 77 par. 1, 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
Dz.U. 2024 poz 935
art. 106 par. 3
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: Sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Łd 902/23 w sprawie ze skargi R.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 9 sierpnia 2023 r., nr SKO.4111.32.2023 w przedmiocie rozłożenia na raty należności głównej z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 13 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Łd 902/23 oddalił skargę R.J. (dalej "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 9 sierpnia 2023 r., nr SKO.4111.32.2023 w przedmiocie rozłożenia na raty należności głównej z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżając go w całości. Skarżący kasacyjnie zarzucił:
I. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej "P.p.s.a.") naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 106 § 3 P.p.s.a. poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodów polegających na zwróceniu się do takich podmiotów jak Narodowy Fundusz Zdrowia, Powiatowy Urząd Pracy Łódź-Wschód w Łodzi, Sąd Okręgowy w Łodzi, Urząd Skarbowy Łódź-Widzew i Zakład Ubezpieczeń Społecznych celem uzyskania dokumentacji dotyczącej sytuacji zdrowotnej, zarobkowej i życiowej skarżącego, podczas gdy było to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, czy sytuacja zdrowotna i życiowa skarżącego uzasadniałaby ustalenie wysokości raty świadczenia w kwocie niższej niż 600,00 zł, przy czym zwrócenie się przez organ administracji do wskazanych instytucji nie spowodowałoby nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. przez bezzasadne oddalenie skargi wynikające z niedostrzeżenia przez Sąd I instancji, że zarówno organ I jak i II instancji naruszyły art. 7 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a., ponieważ nie uwzględniły całości materiału dowodowego i nie wywiązały się z obowiązku zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, jak również dokonały dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę orzeczenia, przez niewłaściwą ocenę sytuacji dochodowej, rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej wnoszącego skargę kasacyjną i uznania, że przedstawione okoliczności nie są wystarczające do ustalenia wysokości raty w kwocie poniżej 600,00 zł, a adekwatnej do jego sytuacji majątkowej, życiowej i zdrowotnej, podczas gdy prawidłowa ocena materiału dowodowego wskazywała, że skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów, a kwota dochodów uzyskiwanych przez jego żonę pozwala jedynie na minimum egzystencji rodziny skarżącego, z kolei sam skarżący nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej z uwagi na przewlekłą chorobę cukrzycową oraz brak ofert pracy z Powiatowego Urzędu Pracy Łódź-Wschód w Łodzi;
c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi wynikające z niedostrzeżenia przez Sąd I instancji, że zarówno organ I instancji jak i organ II instancji nie przeprowadziły dowodu z opinii biegłego celem ustalenia czy sytuacja zdrowotna skarżącego pozwala mu na podjęcie pracy zarobkowej i pomimo tego dokonały samodzielnych ustaleń w zakresie korelacji stanu zdrowia skarżącego i możliwości podejmowania pracy zarobkowej, podczas gdy okoliczność ta wymaga wiadomości specjalnych, których nie posiadał zarówno organ I instancji jak i II instancji;
d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi na skutek niedostrzeżenia przez Sąd I instancji, że zarówno organ I, jak i II instancji, naruszyły art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a. poprzez niepodjęcie dostatecznych kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zgodnie z zasadami bezstronności i równego traktowania, a także przez nieuwzględnienie przy wydawaniu rozstrzygnięcia słusznego interesu wnoszącego skargę kasacyjną (a de facto jedynie interes społeczny), podczas gdy za określeniem wysokości raty na znacznie niższym poziomie niż 600 zł miesięcznie przemawiał zarówno słuszny interes wnoszącego skargę kasacyjną, wynikający z jego bardzo trudnej sytuacji dochodowej, rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej, jak i interes społeczny, ponieważ narastanie długu alimentacyjnego z uwagi na niemożność uiszczania przez skarżącego rat w wysokości ustalonej w niniejszym postępowaniu doprowadzi do konieczności wszczęcia postępowania egzekucyjnego w stosunku osoby, która z przyczyn od siebie niezależnych i mających charakter wyjątkowy, nie będzie w stanie wywiązać się z ciążącego na niej obowiązku, co będzie bezcelowe i narazi Skarb Państwa na ponoszenie nieuzasadnionych kosztów tego postępowania;
e) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. przez bezzasadne oddalenie skargi na skutek niedostrzeżenia przez Sąd I instancji, że zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji naruszyły art. 11 k.p.a. przez niewystarczające wyjaśnienie sprawy oraz uzasadnienie decyzji wskazujące na dowolność w podjęciu decyzji uznaniowej, nawet w sytuacji istnienia przesłanek do ustalenia wysokości raty zadłużenia alimentacyjnego na kwotę niższą niż 600,00 zł;
II. na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1300, dalej "u.p.o.u.a.") przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że rata świadczenia w wysokości 600,00 zł jest zgodna z sytuacją dochodową i zdrowotną skarżącego.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o:
1) uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania;
2) przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w wysokości 1,5 krotności stawki minimalnej powiększonej o należny podatek VAT, oświadczając, że nie zostały one uiszczone ani w całości, ani w części.
Skarżący oświadczył jednocześnie, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie.
W uzasadnieniu skarżący kasacyjnie podniósł, że organy orzekające w sprawie nie wywiązały się z obowiązku zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, dokonały dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego, stanowiącego podstawę orzeczenia, przez niewłaściwą ocenę sytuacji dochodowej, rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej skarżącego. Organy administracji publicznej nie wyjaśniły również skarżącemu, dlaczego w ich ocenie ustalona przez nie kwota raty w wysokości 600,00 zł jest adekwatna w niniejszej sprawie, a nie np. 700,00 zł lub 400,00 zł. Skarżący kasacyjnie uznał, że niezrozumiałe są również twierdzenia organu I instancji jakoby jego sytuacja zdrowotna nie uległa pogorszeniu i w żaden sposób nie ograniczała funkcjonowania w życiu codziennym ani nie stanowiła przeciwwskazania do wykonywania pracy zarobkowej. Faktem jest bowiem, że skarżący jest osobą przewlekle chorą na cukrzycę i jego sytuacja zdrowotna, z uwagi na konieczność pozostawania pod stałą opieką lekarską, jest niewątpliwie trudna. Ponadto organy administracji publicznej winny zdawać sobie sprawę, że w dzisiejszych czasach utrzymanie dwuosobowego gospodarstwa domowego za kwotę ok. 3.700,00 zł jest nie tyle co niemożliwe, a ekstremalnie trudne. Nie można się więc zgodzić z tym, że kwota raty na poziomie 600,00 zł nie będzie miała radykalnego przełożenia na budżet rodziny skarżącego. Sąd I instancji nie dostrzegł również, że organy administracji dokonały błędnej wykładni art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. i bezzasadnie przyjęły, że sytuacja dochodowa, rodzinna i zdrowotna skarżącego nie uprawnia organu do rozłożenia płatności należności alimentacyjnej na raty w sposób umożliwiający mu uiszczanie rat bez uszczerbku na utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego najbliższych. Skarżący nie uzyskuje bowiem żadnych dochodów, utrzymuje się wyłącznie z dochodów swojej żony i ze względu na swój stan zdrowia, jak również brak ofert pracy z Powiatowego Urzędu Pracy, nie może podjąć pracy zarobkowej.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
W niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie, na podstawie art. 176 § 2 P.p.s.a. zrzekł się rozprawy, a żadna ze stron w ustawowym terminie nie wniosła o jej przeprowadzenie. W tej sytuacji rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a.
Zgodnie z brzmieniem art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 P.p.s.a. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wychodząc z tego założenia, należy na wstępie zaznaczyć, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania (art. 183 § 2 P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny zagadnienia prawidłowości dokonanej przez Sąd I instancji wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa.
Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego (pkt 1) i przepisów postępowania (pkt 2). W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jednakże w niniejszej sprawie, mając na uwadze charakter podniesionych zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny dokona łącznie oceny zaskarżonego wyroku, odnosząc się do istoty postępowania kontrolowanego przez Sąd I instancji.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "może" wskazuje więc, że decyzje organów administracji w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych. W ramach uznania administracyjnego organ może zatem, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w przypadku decyzji uznaniowych kontrola sądowa ograniczona jest do zbadania, czy w toku podejmowania decyzji organ administracji nie przekroczył granic swobodnego uznania, a więc czy zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. dokonano ustalenia stanu faktycznego, a dokonana ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 k.p.a.
Za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz 80 k.p.a., którego skarżący kasacyjnie upatruje w błędnym przyjęciu, iż organy orzekające w sprawie nie wywiązały się z obowiązku zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, jak również dokonały dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę orzeczenia, przez niewłaściwą ocenę sytuacji dochodowej, rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej wnoszącego skargę kasacyjną i uznania, że przedstawione okoliczności nie są wystarczające do ustalenia wysokości raty.
Zauważyć należy, że stosownie do art. 77 § 1 k.p.a., na organie administracji publicznej spoczywa obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy niezbędnego do jej wyjaśnienia. Postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organ administracji publicznej powinno być zakończone po zbadaniu wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla danej sprawy, których zakres określają przepisy prawa materialnego mające zastosowanie w sprawie. Wedle natomiast art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Zgodnie z art. 80 k.p.a., organ dokonuje oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Realizując zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) organ jest obowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.
Podkreślić trzeba, że wydanie decyzji przez organ właściwy wierzyciela na wniosek dłużnika alimentacyjnego w przedmiocie rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Organ właściwy wierzyciela powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Decyzja organu wydawana w tym przedmiocie, o czym była mowa powyżej, ma charakter uznaniowy. Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest natomiast wyłącznie do oceny, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, co nie jest sporne w sprawie, że zaległość skarżącego z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 19.080,41 zł, z czego pozostała do spłaty kwota główna w kwocie 19.076,19 zł oraz należne odsetki – 4,22 zł. Organy ustaliły, że skarżący, lat [...] (na dzień wydawania zaskarżonej decyzji), prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wraz z małżonką – A.J. Nie pracuje, jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy, zaś rodzina utrzymuje się z dochodów A.J., tj. kwoty 3.766,00 zł. Rodzina zamieszkuje część domu, którego właścicielką jest A.J. Z akt sprawy wynika, że rodzina ponosi koszty stałe w wysokości 2.715 zł, na które składają się: 36 zł czynsz, 200 zł energia elektryczna, 80 zł gaz, 250 opał, 70 zł śmieci, 100 zł telefon, 60 zł szambo, 373 zł raty kredytu, 96 zł ubezpieczenie, 350 zł dieta cukrzycowa, 400 zł leczenie i leki oraz 700 zł alimenty. Z akt sprawy wynika również, że skarżący choruje na cukrzycę. Nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, ani orzeczeniem o niezdolności do pracy. W ZUS toczy się natomiast postępowanie w sprawie uznania go za niezdolnego do pracy, jednakże na dzień wydawania zaskarżonej decyzji, skarżący nie dysponował takim dokumentem. Skarżący posiada również 7-letni staż pracy oraz prawo jazdy kat. A, B i T. Jest także współwłaścicielem samochodu [...]. Decyzją z dnia 17 kwietnia 2023 r. Wójt Gminy A., po rozpoznaniu wniosku skarżącego, orzekł o rozłożeniu na raty należności głównej z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym – D.J. i K.J. w kwocie 19.080,41 zł, w wysokości 600,00 zł miesięcznie, zgodnie z załączonym do decyzji harmonogramem spłat. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 9 sierpnia 2023 r.
Biorąc pod uwagę tak ustalony stan faktyczny, wskazać należy, że brak jest wątpliwości, iż organy orzekające w niniejszej sprawie, co słusznie zaaprobował Sąd I instancji, uczyniły zadość żądaniu skarżącego o rozłożeniu należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym na raty. Z takim bowiem wnioskiem wystąpił skarżący. Słuszne są również twierdzenia Sądu, że organy dysponowały pełnym materiałem dowodowym pozwalającym na ustalenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Organy orzekające w sprawie w sposób dokładny i nie budzący wątpliwości przeanalizowały sytuację skarżącego oraz wydały trafne rozstrzygnięcia. Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, organy rozważyły również w sposób wnikliwy i wyczerpujący wszystkie przesłanki warunkujące zastosowanie wnioskowanej przez skarżącego ulgi w postaci rozłożenia należności na raty, a w uzasadnieniach wydanych przez siebie decyzji przedstawiły wyczerpującą analizę powyższych kwestii, formułując jednocześnie wypływające z tej analizy wnioski.
Sąd I instancji słusznie zauważył, że organ odwoławczy z urzędu przeprowadził dowód z informacji uzyskanych w ramach wcześniej prowadzonych postępowań zakończonych decyzjami SKO w Łodzi z dnia 17 czerwca 2016 r. i z dnia 25 marca 2016 r., z których wynika, iż skarżący wykonywał prace w branży budowlanej jako ślusarz, mechanik, monter ścian kartonowo-gipsowych, glazurnik, malarz gipsiarz czy elektromonter. Trafne są również spostrzeżenia organu odwoławczego, że skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym i zdolną do pracy. Co prawda zgłasza problemy zdrowotne (cukrzyca), jednakże na dzień wydawania decyzji, nie legitymował się ani orzeczeniem o niepełnosprawności, ani orzeczeniem o niezdolności do podjęcia zatrudnienia. Organ ten doszedł do słusznych wniosków, że za zmniejszeniem wysokości ustalonych rat nie przemawia przede wszystkim polityka socjalna państwa oraz podnoszona sukcesywnie wysokość płacy minimalnej. Skarżący, co prawda uiszcza zaległe należności, jednakże są to kwoty rzędu 100-150 zł miesięcznie, jednakże płatności w takiej wysokości przedłużyłyby okres spłaty należności głównej o kilkanaście lat, co bezsprzecznie stoi w sprzeczności z szeroko rozumianym interesem społecznym. Dlatego też, zgodzić się należy z Sądem I instancji, że skarżący, na dzień wydania zaskarżonej decyzji, mógł podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy i osiągać z tego tytułu dochody pozwalające na spłatę powstałego zadłużenia.
Nie mógł odnieść zamierzonego skutku również zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., którego naruszenia skarżący kasacyjnie upatruje się w błędnym przyjęciu, iż rata świadczenia w kwocie 600,00 zł jest zgodna z jego sytuacją dochodową i zdrowotną.
Zauważenia wymaga, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dokonując wykładni użytego w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 tej ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną - na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym wysokości ustalonej raty zobowiązania z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być też analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Zatem sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3474/15, z dnia 21 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 278/18, z dnia 21 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 3074/19 oraz z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 2391/19; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Istotnym jest, że trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci. Rodzice są obowiązani dzielić się z dziećmi nawet bardzo niskimi dochodami. Zobowiązania o charakterze alimentacyjnym mają zatem charakter obligatoryjny. Należy bowiem podkreślić, że zobowiązany ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Za taka wyjątkową, nadzwyczajną sytuację nie może być natomiast uznana sytuacja, będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (zob. wyroki NSA z dnia: 6 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1096/20, 1 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1363/22, 16 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 718/22, CBOIS).
Rację należy przyznać Sądowi I instancji, że fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego, odroczenie czy rozłożenie na raty powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Nie można także tracić z pola widzenia, że wysokość alimentów ustalona zostaje prawomocnym wyrokiem sądu powszechnego w oparciu o przesłanki określone przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809), w tym zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego (art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W przypadku pogorszenia możliwości zarobkowych lub majątkowych zobowiązany ma możliwość domagania się zmiany ustalonej wysokości świadczeń alimentacyjnych. Zobowiązany do alimentów ponosi zatem pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są czasowo udostępniane wierzycielowi i nie są świadczeniami bezzwrotnymi. Istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo.
Wobec tego należy stwierdzić, że istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo. Regres ten jest jednym z elementów systemu dyscyplinującego dłużników alimentacyjnych do uregulowania swoich zobowiązań i w ten sposób nawiązuje do treści preambuły ustawy alimentacyjnej o zwiększaniu odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Ustawodawca przyjął założenie, że to osoby, które założyły rodzinę, obowiązane są w pierwszej kolejności zapewnić środki utrzymania członkom tej rodziny, a w szczególności dzieciom, które w tej rodzinie się wychowują. W sprawach publicznych świadczeń alimentacyjnych dopiero wykazanie, że trudna sytuacja materialna i społeczna wywołana brakiem realizacji obowiązku alimentacyjnego nie wynika z wyboru osoby zainteresowanej pomocą, uzasadnia pomoc państwa. Państwo nie przejmuje zatem ciążącego na osobach zobowiązanych do alimentacji obowiązku, lecz wykonuje swoją powinność pomocy osobom ubogim (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23.11.2010 r. K 5/10, OTK-A 2010/9/106).
Zgodzić się trzeba ze skarżącym kasacyjnie, że dochód jaki rodzina uzyskuje po potrąceniu wyszczególnionych wyżej należności, tj. czynszu, opłaty za energię elektryczną, gazu, opału, śmieci, opłat za telefon, szambo, rat kredytu, ubezpieczenia, diety cukrzycowej, leczenia i leków oraz alimentów, może być traktowana jako przykład życia poniżej progu ubóstwa. Pomimo faktu, iż cecha ta wyróżnia skarżącego na tle całego społeczeństwa to na tle dłużników alimentacyjnych, którzy często nie posiadają żadnych dochodów, sytuacja skarżącego nie ma charakteru szczególnego. Szczególny charakter sytuacji skarżącego odnosić trzeba bowiem do ogółu dłużników alimentacyjnych, a nie do ogółu społeczeństwa. Natomiast zwrotność wypłacanych świadczeń stanowi podstawową zasadę pomocy państwa w tej dziedzinie i nie może być postrzegana jako dodatkowa uciążliwość, czy kara, ale jako zwrot świadczenia, które zostało wypłacone na rzecz osoby uprawnionej przez organ właściwy wierzyciela, wskutek niedopełnienia obowiązku alimentacji.
Za niezasadny należało uznać także zarzut naruszenia art. 106 § 3 P.p.s.a., zgodnie z którym Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Skarżący kasacyjnie upatruje się naruszenia wskazanego przepisu poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodów polegających na zwróceniu się do podmiotów trzecich celem uzyskania dokumentacji dotyczącej sytuacji zdrowotnej, zarobkowej i życiowej skarżącego. Zaznaczenia wymaga, że skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia wyroku Sądu I instancji. Zakres środków dowodowych możliwych do przeprowadzenia w postępowaniu sądowym jest ograniczony i zgodnie z zarzucanym przepisem nie obejmuje wystąpienia do podmiotów trzecich o przedłożenie żądanych przed podmiot ubiegający się o przyznanie ulgi dokumentów.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu kasacyjnie z urzędu w ramach przyznanego mu prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika skarżącego za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa w oparciu o art. 250 P.p.s.a., przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 P.p.s.a.