I OSK 1721/22

I OSK 1721/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-05-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński
Maciej Dybowski /przewodniczący sprawozdawca/
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Lu 17/22 - Wyrok WSA w Lublinie z 2022-05-31
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1876
art. 61, 64, 104 ust. 1, 3 i 4
Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Jakub Zieliński Protokolant starszy asystent sędziego Krzysztof Ważny po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 31 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Lu 17/22 w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 27 października 2021 r. nr SKO.41/3143/OS/2021 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 31 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 17/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie po rozpoznaniu sprawy ze skargi E.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 27 października 2021 r. nr SKO.41/3143/OS/2021 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. oddalił skargę; II. przyznał ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł, w tym 55,20 zł z tytułu podatku od towarów i usług (k. 55, 65-70 akt sądowych).
Skargę kasacyjną złożyła E.S. (dalej skarżąca lub skarżąca kasacyjnie), zastępowana przez ustanowionego z urzędu adwokata J.K., zaskarżając wyrok II SA/Lu 17/22 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:
1. prawa materialnego:
a. art. 106 § 3 ppsa w zw. z art. 104 ust. 4 ups przez jego niezastosowanie w stanie faktycznym niniejszej sprawy i w konsekwencji zobowiązanie skarżącej do pokrywania kosztów pobytu A.S. w DPS, podczas gdy w przedmiotowej sprawie zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające odstąpienie od żądania zwrotu tychże kosztów, ewentualnie ich umorzenie. W ocenie skarżącej kwota podlegająca zwrotowi została ustalona przez organ w sposób błędny, a tym samym winna być zweryfikowana;
b. art. 64 pkt 2 i 7 w zw. z art. 104 ust. 4 ups przez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy skarżąca w toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wnosiła o zwolnienie jej od obowiązku ponoszenia kosztów z tytułu pobytu A.S. w DPS (informowała o takiej woli osobę przeprowadzającą wywiad środowiskowy), co nie zostało przez organ uwzględnione na żadnym etapie postępowania, w sytuacji gdy zachodzą szczególne okoliczności sprawy uzasadniające zwolnienie skarżącej od obowiązku ponoszenia tej opłaty;
2. przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 151 ppsa polegające na błędnym oddaleniu skargi przez Sąd, w sytuacji gdy wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu opłaty za pobyt A.S. została w ocenie skarżącej wyliczona w sposób błędny, a tym samym winna podlegać weryfikacji.
Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kasacyjnie [zwrotu] kosztów postępowania według norm przepisanych oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej kasacyjnie z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone w całości ani w części; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie; wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku (k. 86-88v akt sądowych).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej Kolegium) nie złożyło odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Postanowieniem z 18 października 2022 r. I OSK 1721/22 Naczelny Sąd Administracyjny odrzucił wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku (k. 103-105 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ppsa, w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określono zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wyrokowi I instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania (art. 183 § 1 ppsa), której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 ppsa, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez skarżącą kasacyjnie naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego czy procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest określonym w art. 177 § 1 ppsa terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony postępowania do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej, w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 ppsa).
Pierwszą podstawę kasacyjną, której dotyczy art. 174 pkt 1 ppsa, stanowi naruszenie prawa materialnego. Właściwe sformułowanie tej podstawy kasacyjnej w przypadku zaskarżania wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego winno się sprowadzać do powołania jako naruszonego art. 145 § 1 pkt 1 lit. a (ewentualnie w powiązaniu z art. 145a bądź art. 146) ppsa w związku z odpowiednimi przepisami prawa materialnego (wyrok NSA z 30.9.2014 r. II GSK 1211/13, cbosa), a także wskazania, w jakiej formie i dlaczego te przepisy zostały naruszone.
W art. 174 pkt 2 ppsa określono drugą podstawę kasacyjną dotycząca naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ta podstawa kasacyjna służy przede wszystkim zakwestionowaniu ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie będącej przedmiotem sądowej kontroli.
Przez przytoczenie podstawy kasacyjnej należy rozumieć podanie konkretnego przepisu (konkretnej jednostki redakcyjnej określonego aktu prawnego), który zdaniem strony został naruszony przez sąd I instancji (postanowienia NSA z: 8.3.2004 r. FSK 41/04; 1.9.2004 r. FSK 161/04; 24.5.2005 r. FSK 2302/04).
Skarga kasacyjna winna zawierać stosownie do art. 176 § 1 pkt 2 i art. 174 ppsa. nie tylko przytoczenie podstaw kasacyjnych, ale i ich uzasadnienie. Mimo że przepisy ppsa nie określają warunków formalnych, jakim winno odpowiadać uzasadnienie skargi kasacyjnej, to należy przyjąć, że ma ono za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonych podstaw kasacyjnych.
Naruszenie prawa może nastąpić przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Sformułowanie zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa zawsze winno łączyć się z wykazaniem, na czym polegało wadliwe odczytanie przez sąd I instancji znaczenia treści przepisu, a następnie konieczne jest podanie właściwego, zdaniem skarżącego, rozumienia naruszonego przepisu. Naruszenie prawa przez niewłaściwe zastosowanie, to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej (błąd subsumpcji).
Na autorze skargi kasacyjnej ciąży obowiązek konkretnego wskazania, które przepisy prawa zostały przez sąd naruszone zaskarżonym orzeczeniem, na czym polegała ich błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka winna być prawidłowa wykładnia lub właściwe zastosowanie.
Dla spełnienia wymogu z art. 174 pkt 2 ppsa nie wystarczy przytoczenie w petitum skargi kasacyjnej formuły o naruszeniu przepisów postępowania mającym wpływ na wynik sprawy, lecz konieczne jest wykazanie, który przepis postępowania został naruszony, w jaki sposób i wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. O skuteczności zarzutów postawionych w oparciu o podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 ppsa nie decyduje każde stwierdzone uchybienie przepisom postępowania, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Należy przez to rozumieć wykazanie istnienia związku przyczynowego między uchybieniem procesowym, stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym orzeczeniem sądu administracyjnego, który to związek przyczynowy mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wnoszący skargę kasacyjną jest obowiązany uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że miały wpływ na treść kwestionowanego orzeczenia, ponieważ gdyby do tych uchybień nie doszło, wyrok sądu administracyjnego mógłby być inny (np. wyrok NSA z 5.11.2019 r. II FSK 3864/17). Trzeba wskazać indywidualne uzasadnienie dla każdego zarzutu formułowanego wobec każdego z tych przepisów, który w ocenie skarżącej kasacyjnie naruszył Sąd I instancji (wyrok NSA z 8.5.2018 r. II GSK 289/18).
W świetle art. 174 ppsa wskazanie szeregu przepisów prawnych, które miał rzekomo naruszyć Sąd I instancji, nie wskazując konkretnie, na czym polega naruszenie każdego z nich, jest nieprawidłowe. Tak pogląd wielokrotnie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny (zamiast wielu np. wyrok NSA z 19.12.2014 r. II FSK 2957/12 i powołane tam orzecznictwo). Skoro Sąd I instancji miałby dopuścić się naruszenia normy prawnej wynikającej z kilku przywołanych przepisów prawa, to ze skargi kasacyjnej winna wynikać treść tej zrekonstruowanej normy prawa. Nie jest wystarczające zarzucenie naruszenia kilku przepisów prawa pozostających w ocenie skarżącej kasacyjnie w związku ze sobą - bez wykazania, że wynika z nich norma prawa, która miałaby zostać naruszona przez Sąd I instancji.
Kwalifikowane wymogi formalne skargi kasacyjnej, unormowane w art. 174-176 ppsa, wiążą się z tym, że ten środek zaskarżenia nie tylko inicjuje postępowanie przed sądem administracyjnym drugiej instancji, ale także wyznacza jego merytoryczny zakres. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej i nie może zastępować strony w wyrażaniu, precyzowaniu, czy też uzasadnianiu jej zarzutów. Zarzuty, jak i ich uzasadnienie, winny być ujęte ściśle i zrozumiale, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 175 ppsa).
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 1.3.2017 r. II FSK 3133/16 wskazał, że "w przypadku skargi kasacyjnej - będącej kwalifikowanym środkiem zaskarżenia - czytelność sformułowanego w niej komunikatu jest o tyle istotna, że ustawa wiąże powstanie określonych skutków procesowych nie tylko z samym faktem wniesienia tego pisma (jak w przypadku skargi czy zażalenia), ale także z jego treścią. Określenie podstaw zaskarżenia, wymienionych w art. 174 ppsa, sprecyzowanie zarzutów skargi kasacyjnej oraz ich uzasadnienie w drodze racjonalnej argumentacji prawniczej, determinuje bowiem zakres zaskarżenia w postępowaniu kasacyjnym, co w konsekwencji wpływa na zakres kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego".
Pominięcie określonych zagadnień w skardze kasacyjnej lub odniesienie się do nich w sposób pobieżny skutkuje brakiem możliwości zakwestionowania przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowiska wyrażonego w ich zakresie przez Sąd I instancji czy działające w sprawie organy administracji. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do uzupełniania, czy innego korygowania wadliwie postawionych zarzutów kasacyjnych. Nie może samodzielnie ustalać podstaw, kierunków ani zakresu zaskarżenia.
Konieczne było poczynienie powyższych uwag na temat wymogów, jakie winna spełniać skarga kasacyjna, bowiem oceniana skarga kasacyjna w znacznej mierze ich nie spełnia. Wywód przedstawiony w uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozostaje w luźnym związku z zarzutami sformułowanymi w petitum skargi kasacyjnej. Nie wynikają z niego w sposób jasny i jednoznaczny powody, dla których należałoby uznać, że Sąd I instancji dopuścił się zarzucanych naruszeń prawa. Nie wiadomo, jaka norma ma wynikać z art. 106 § 3 ppsa w zw. z art. 104 ust. 4 ups oraz z art. 64 pkt 2 i 7 w zw. z art. 104 ust. 4 ups. Art. 106 § 3 ppsa jest przepisem postępowania, a nie przepisem prawa materialnego. Związek tego przepisu z art. 104 ust. 4 ups, będącym niewątpliwie przepisem materialnoprawnym, tym bardziej wymagał wyjaśnienia w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, czego w skardze kasacyjnej zabrakło.
Autor skargi kasacyjnej podniósł zarzuty z obu podstaw określonych w art. 174 ppsa. Gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, w pierwszej kolejności, co do zasady należy rozpoznać zarzuty z drugiej podstawy kasacyjnej, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd I instancji przepis prawa materialnego.
Art. 151 ppsa nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, gdyż błąd w postaci oddalenia skargi sąd i instancji popełnia w fazie wcześniejszej, niż etap orzekania, czyli w fazie kontroli zaskarżonego aktu lub czynności poprzedzającej wydanie orzeczenia. Podstawą skargi kasacyjnej, wymienioną w art. 174 pkt 2 ppsa, mogą być jedynie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, a nie przepisy określające samo rozstrzygnięcie. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy sąd nadał rozstrzygnięciu inną formułę, niż przewidziana w przepisie. Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w rozpoznawanej sprawie. Zastosowanie art. 151 ppsa jest za każdym razem rezultatem uznania, że w sprawie nie zaistniało tego rodzaju naruszenie prawa materialnego bądź przepisów postępowania, które uzasadniałaby wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego aktu. Chcąc powołać się na zarzut naruszenia tego przepisu, Autor skargi kasacyjnej jest obowiązany bezpośrednio powiązać go z naruszeniem przez organy administracji publicznej konkretnych przepisów postępowania (norm dopełnienia), które to naruszenie Sąd I instancji wadliwie zaakceptował. Skarżąca kasacyjnie w kontrolowanej sprawie nie wiąże bezpośrednio naruszenia art. 151 ppsa z naruszeniem innych przepisów postępowania, ograniczając się do stwierdzenia, że kwota podlegająca zwrotowi została ustalona przez organ w sposób błędny. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że błąd w wyliczeniu ww. kwoty wynika z tego, że A.S. od 20 lat nie utrzymywał kontaktów z rodziną, tym samym nie wypełniał on obowiązku alimentacyjnego wobec skarżącej. Zdaniem skarżącej kasacyjnie Sąd I instancji winien był z urzędu przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, w szczególności z akt postępowania rozwodowego, celem wyjaśnienia istotnych wątpliwości.
Zarzut ten jest niezasadny. Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie (art. 106 § 3 ppsa). Istota uzupełniającego postępowania dowodowego polega więc na jego przeprowadzeniu w sytuacji, gdy brak dowodu z dokumentu uniemożliwia lub znacznie utrudnia ocenę zgodności z prawem stanu faktycznego ustalonego przez organ. Istotą i celem postępowania, o którym stanowi art. 106 § 3 ppsa, nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz ocena, czy właściwe w sprawie organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, a następnie, czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń. Zarzut naruszenia art. 106 § 3 ppsa nie może służyć podważeniu prawidłowości ustaleń faktycznych dokonanych przez kontrolowane organy, zaaprobowanych przez Sąd I instancji za podstawę wyrokowania, z którymi skarżąca kasacyjnie się nie zgadza.
W art. 104 ust. 4 ups przewidziano pewne udogodnienia dla osoby obowiązanej do zwrotu należności. Regulacja ta winna być interpretowana w świetle zasad i celów pomocy społecznej. Pierwszym zaproponowanym przez ustawodawcę rozwiązaniem jest odstąpienie od żądania zwrotu należności, należy przez to rozumieć "rezygnację organu administracji z domagania się zwrotu poniesionych wydatków, przy czym rezygnacja ta ma charakter bezwzględny, w tym znaczeniu, że skutkuje niedochodzeniem zwrotu już poniesionych wydatków". Drugim rozwiązaniem jest umorzenie w części lub całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Oznacza to zmniejszenie lub likwidację obowiązku ciążącego na zobowiązanym. Umorzenie ma charakter definitywny, niemniej może znaleźć zastosowanie tylko do świadczenia nienależnie pobranego. Odroczenie terminu płatności bądź rozłożenie płatności na raty nie znoszą obowiązku zwrotu należności, a jedynie wprowadzają ułatwienia w jego realizacji, przesuwając termin wykonania zobowiązania lub umożliwiając jego periodyczną realizację. Odstąpienie od żądania zwrotu należności, umorzenie świadczenia nienależnie pobranego, odroczenie terminu zwrotu lub rozłożenie należności na raty może mieć miejsce tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza gdy zwrot wydatków stanowiłby dla danego podmiotu nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego. Z obowiązku zwrotu zwalniają go niskie dochody, nieprzekraczające kryteriów ustawowych (art. 96 ust. 2 ups), chyba że zwrot dotyczy świadczenia nienależnie pobranego. W naturze każdego ciężaru leży to, że jego wykonanie wywołuje dolegliwości, a więc samo jej powstanie nie jest wystarczającą przesłanką do zastosowania ustępstw wynikających z ust. 4. Obowiązek zwrotu należności trzeba ocenić w świetle skutków przyznanej pomocy. Z uprawnienia określonego w ust. 4 organ może skorzystać również w innych szczególnych przypadkach. Judykatura słusznie podkreśla, że zastosowanie ust. 4 może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Podobnie jak przy wykładni art. 41 ups, «szczególnie uzasadniony przypadek», to przede wszystkim taka sytuacja osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń niecodziennych, nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. W wyroku z 5.12.2019 r. III SA/Kr 1066/19, WSA w Krakowie podniósł, że "wymagana w świetle ww. przepisu szczególność danego przypadku, w którym określona osoba lub osoby zwracają się o odstąpienie od żądania zwrotu świadczeń, ma jasno wynikać, być jednoznaczna na tle sytuacji innych osób korzystających z pomocy społecznej. Zatem nawet takie okoliczności jak: ciężka choroba, niepełnosprawność czy trudna sytuacja materialna, same w sobie nie wyczerpują jeszcze pojęcia przypadku «szczególnie uzasadnionego», skoro w świetle art. 7 pkt 1, 5 i 6 ups ubóstwo, niepełnosprawność oraz długotrwała lub ciężka choroba stanowią, między innymi, podstawowe powody udzielania świadczeń z pomocy społecznej" (I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, Wolters Kluwer 2023, s. 481-483 do art. 104 i aprobowane przez Komentatorkę orzecznictwo Sądów administracyjnych).
Warunkiem koniecznym dopuszczalności zastosowania art. 104 ust. 4 ups jest zgłoszenie stosownego wniosku przez osobę zainteresowaną lub przez pracownika socjalnego. Skarżąca kasacyjnie twierdzi, że w toku wywiadu środowiskowego wniosła o zwolnienie jej od obowiązku ponoszenia kosztów z tytułu pobytu A.S. w domu pomocy społecznej, ale nie wskazuje dowodów na tę okoliczność ani jej nie uprawdopodabnia. Protokół wywiadu środowiskowego jest dokumentem urzędowym (art. 76 § 1 kpa). W protokole, podpisanym przez skarżącą, brak takowe wniosku. Skarżąca nie podnosiła faktu zgłoszenia wniosku w trakcie wywiadu środowiskowego na wcześniejszych etapach postępowania. Organ I instancji pismem z 18 czerwca 2021 r. należycie poinformował stronę o: stanie faktycznym sprawy; prawidłowo pouczył (art. 9 kpa) o treści art. 104 ust. 1 i 4 ups; możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków zastępczo poniesionych przez gminę z tytułu pobytu (obecnie, od dnia 5 maja 2020 r. – byłego; kserokopia odpisu wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 5 maja 2020 r. sygn. akt I Ca 156/20; k. 219 akt Wójta) męża w DPS, umorzenia kwoty należności w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenia na raty oraz możliwości poinformowania przez stronę organu o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Skarżąca nie złożyła żadnego z ww. wniosków i nie zajęła stanowiska w sprawie. Należy uznać za gołosłowne twierdzenie skarżącej kasacyjnie o zgłoszeniu takiego wniosku w trakcie wywiadu środowiskowego.
Skoro ani skarżąca, ani pracownik socjalny nie złożyli koniecznego wniosku, to organ nie mógł z urzędu zastosować art. 104 ust. 4 ups. Organ nie naruszył art. 104 ust. 4 ups, nie dokonując ustaleń dotyczących zasadności zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia kosztów z tytułu pobytu (obecnie - byłego) męża skarżącej w domu pomocy społecznej oraz nie oceniając zasadności zastosowania tego przepisu w rozpoznawanej sprawie.
Sąd I instancji nie mógł w okolicznościach rozpoznawanej sprawy dokonać oceny zasadności zastosowania art. 104 ust. 4 ups. Rolą sądów administracyjnych jest kontrola działalności organów administracji publicznej, a nie załatwianie spraw administracyjnych. Skoro skarżąca na etapie postępowania administracyjnego nie wniosła o udzielenie jej ulgi na podstawie art. 104 ust. 4 ups,, to na etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie ma podstaw do prowadzenia rozważań na temat istnienia przesłanek udzielenia jej ulgi na podstawie tego przepisu.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 64 pkt 2 i 7 ups należy stwierdzić, że skarżąca kasacyjnie nie przedstawiła argumentacji na rzecz tezy, że art. 64 pkt 2 i 7 ups jest stosowany w sprawach dotyczących udzielenia ulgi na podstawie art. 104 ust. 4 ups.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał za prawidłowy pogląd, że do wydania decyzji zobowiązującej stronę do zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę nakładów z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej wystarczające jest ustalenie, czy istniał obowiązek ponoszenia tej odpłatności oraz czy strona się z niego wywiązywała. Sytuacja materialna skarżącej kasacyjnie w kontekście obowiązku zwrotu należności pokrytej zastępczo przez gminę mogłaby być rozważana, gdyby złożyła ona wniosek o odstąpienie od ustalenia należności, czego nie uczyniła. Obowiązek skarżącej kasacyjnie, jako (aktualnie - byłej) żony mieszkańca DPS, wyprzedzał obowiązek gminy, która ponosiła opłatę za pobyt A.S. jedynie zastępczo, w związku z niewywiązywaniem się z obowiązku uiszczania opłaty przez skarżącą.
W przypadku przepisów dotyczących pobytu w domu pomocy społecznej mamy do czynienia ze szczególnym obowiązkiem nakładanym na członków rodziny mieszkańca DPS. Ustawa o pomocy społecznej przewiduje możliwość zwolnienia danej osoby z takiej opłaty jeżeli istnieją ku temu uzasadnione podstawy wyłącznie na wniosek danej osoby. Wniosku takiego skarżąca kasacyjnie nie złożyła; wniosku nie złożył także pracownik socjalny.
Wyrok I instancji, wbrew stanowisku Autora skargi kasacyjnej, nie narusza przepisów prawa. Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić.
Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego, gdyż należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 ppsa, na podstawie odrębnego wniosku i stosownego oświadczenia, które Pełnomocnik winien złożyć w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Lublinie.