I OSK 1687/22

I OSK 1687/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-09-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Iwona Bogucka /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska
Piotr Niczyporuk /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1324/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-02-14
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu w dniu 14 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1324/21 w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 24 marca 2021 r. nr KOC/1427/Fa/21 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 14 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1324/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: Sąd I instancji) oddalił skargę A.G. (dalej: Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie (dalej: Kolegium) z 24 marca 2021 r. nr KOC/1427/Fa/21 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z 15 marca 2016 r. Prezydent [...] (dalej: Prezydent) przyznał Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na syna – D. K., do ukończenia przez niego 18 roku życia w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 lutego 2016 r. do 30 września 2016 r.
Decyzją z 14 maja 2018 r., Prezydent uznał za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 2.500 zł za następujące miesiące: marzec, kwiecień, maj, sierpień, wrzesień 2016 r., wypłacone na podstawie ww. decyzji z 15 marca 2016 r. Jednocześnie organ zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 2.500 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wymagalności do dnia spłaty.
Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z 13 lipca 2018 r. Wywiedziona zaś od tej decyzji skarga Skarżącej wyrokiem z 30 stycznia 2019 r., sygn. akt l SA/Wa 1752/18, została oddalona przez Sąd I instancji.
Wnioskiem z 6 maja 2019 r., Skarżąca wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Prezydent decyzją z 28 czerwca 2019 r., odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 2.500 zł wraz z odsetkami ustawowymi oraz rozłożył ustaloną kwotę na 18 rat.
Decyzją z 5 sierpnia 2019 r. Kolegium utrzymało w mocy powyższą decyzję. Decyzja Kolegium została następnie uchylona wyrokiem Sądu I instancji z 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2119/19. U podstaw wyroku Sądu legło niewyjaśnienie przez organ odwoławczy wskazanych w odwołaniu okoliczności tj. tego, że wiek rodziców Skarżącej i ich sytuacja materialna nie pozwalają na realne wsparcie Skarżącej w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych i opłatach miesięcznych, co mogło mieć istotny wpływ na ocenę sytuacji finansowej rodziny Skarżącej w kontekście przesłanki zawartej w art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808, ze zm.; dalej: "u.o.p.o.u.a."). Sąd wskazał też, że nie można mówić o ustabilizowanej sytuacji bytowej Skarżącej w sytuacji gdy jest ona zatrudniona na podstawie umowy zlecenia, która ze swej natury nie ma tak trwałego charakteru jak umowa o pracę. Skarżąca zaś z uwagi na COVID utraciła zlecenia, zarejestrowała się jako bezrobotna, ale nie otrzymuje świadczeń. Z powyższego wynika, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy niedostatecznie wnikliwie rozważył sytuację rodziny Skarżącej, w tym jej możliwości zarobkowe, w kontekście wynikającej z art. 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a. przesłanki uzasadniającej umorzenie zadłużenia w całości lub w części. Nie wyjaśnił przy tym, czy na możliwość spłaty zadłużenia wynikającego z zaskarżonej decyzji ma wpływ i w jakim zakresie, zobowiązanie Skarżącej na podstawie równolegle wydanej decyzji do zwrotu kwoty 1.000 zł wraz z odsetkami.
Następnie Kolegium decyzją z 9 października 2020 r., uchyliło decyzję Prezydenta z 28 czerwca 2019 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi l instancji, uznając za zasadne zarzuty odwołania dotyczące nieustalenia, jak na sytuację materialną Skarżącej i realne możliwości spłaty zadłużenia wpłynie wydana, równolegle z zaskarżoną decyzją, decyzja z 28 czerwca 2019 r. zobowiązująca Skarżącą do zwrotu 1.000 zł wraz z odsetkami.
Decyzją z 8 lutego 2021 r., Prezydent odmówił Skarżącej umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 2.500 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty oraz rozłożył płatność na 36 rat w wysokości 90 zł.
Z powyższą decyzją nie zgodziła się Skarżąca.
Kolegium decyzją z 24 marca 2021 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256; dalej: "k.p.a."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podkreśliło, że rozważając możliwość zastosowania w niniejszej sprawie jednej z ulg ustalonych w art. 23 ust. 1 u.o.p.o.u.a., należało mieć na uwadze, że umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia, przy czym przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". W niniejszej sprawie istotnymi pozostają również wytyczne wynikające z wyroku Sądu, w tym okoliczności mające wpływ na obiektywną możliwość spłaty zadłużenia przez Skarżącą i wpływ na realne możliwości spłaty zadłużenia równolegle wydanej decyzji zobowiązującej skarżącą do zwrotu 1.000 zł wraz z odsetkami. Kolegium podkreśliło zatem, że jak wynika z akt sprawy, Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z synem D. Jest ona zarejestrowana w urzędzie pracy bez prawa do zasiłku. Na dochód rodziny Skarżącej składają się świadczenia systemowe m.in. świadczenia rodzinne i świadczenie wychowawcze oraz alimenty, w łącznej wysokości 1.424 zł miesięcznie. Rodzice Skarżącej pomagają jej niematerialnie. Rodzina obciążona jest spłatą kredytu mieszkaniowego, którego miesięczna rata wynosi 1.000 zł. Organ zaznaczył, że Skarżąca nie przedstawiła jakiejkolwiek informacji co do ewentualnej aktywności w celu podjęcia zatrudnienia bądź stałej lub dorywczej pracy, a także co do przeszkód uniemożliwiających taką aktywność. Orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności wydane okresowo nie ogranicza jej możliwości zarobkowania. Zdaniem organu I instancji wydana równolegle decyzja o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i rozłożenie ich na 34 raty po 40 zł miesięcznie nie wpłynie znacząco na sytuację materialną Skarżącej i realne możliwości spłaty zadłużenia.
W ocenie Kolegium, przewidziana przez ustawodawcę sytuacja szczególna winna stanowić następstwo zdarzeń, czy okoliczności niezależnych od wnioskodawcy czy jej członków rodziny. Brak dochodu zobowiązanej nie stanowi okoliczności szczególnej, o ile przeszkodą do jego uzyskania nie są takie czynniki jak trwała niepełnosprawność, choroba przewlekła, czy niedołężność z powodu wieku. Osoba w wieku produkcyjnym ma możliwość poszukania zatrudnienia. Dodatkowymi czynnikami, jakie mogą stanowić przesłankę do umorzenia należności są następstwa działania siły wyższej, czy zdarzeń losowych. Stan faktyczny w rozpatrywanej sprawie nie wskazuje na zaistnienie tego rodzaju okoliczności, jakie zostały powyżej wskazane. Sytuacja finansowa rodziny skarżącej w istocie nie jest łatwa i wymaga wyrzeczeń, jednakże brak dochodów czy ich niska wysokość nie mogą zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Przyjęcie dochodów jako jedynych kryteriów oceny wniosku o umorzenie zadłużenia, skutkowałoby automatycznym umarzaniem wszystkich nienależnie pobranych świadczeń. Również spłacanie przez rodzinę Skarżącej innych zobowiązań w określonych kwotach czy ratach (kredyt mieszkaniowy) przemawia za odmową umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, bowiem z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych wynika, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa. Zatem, zdaniem Kolegium, trudna sytuacja dochodowa nie stanowi wystarczającej okoliczności dla umorzenia należnej do zwrotu kwoty wraz z odsetkami, wskazane zaś w toku postępowania okoliczności skutkowały rozłożeniem na raty nienależnie pobranego świadczenia.
W skardze na powyższą decyzję Kolegium Skarżąca zarzuciła nieuwzględnienie wyroku Sądu I instancji z dnia 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2119/19. Zdaniem Skarżącej, decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania: art. 7, art. 8 i art. 77 oraz 80 k.p.a. w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy, a w tym m.in. brak wywiązania się ze zobowiązania ustawowego, i nie wyczerpanie powinności zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprawy, podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do szczegółowego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do załatwienia sprawy, mając na uwadze słuszny interes pozostającej w ubóstwie rodziny, a także prowadzenie postępowania w taki sposób, aby pogłębić zaufanie obywateli do organów państwa, jak również podejmować decyzje zgodzenie z zasadami słuszności i sprawiedliwości. We wnioskach Skarżąca zwróciła się o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji i przekazanie sprawy ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę decyzji poprzez umorzenie wymienionych w decyzjach kwot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami w całości.
Pismem z 4 stycznia 2022 r., wyznaczona z urzędu pełnomocnik Skarżącej podtrzymała w całości stanowisko skarżącej oraz wyprowadzone wnioski.
Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 14 lutego 2022 r. Sąd I instancji oddalił wniesioną skargę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Skarżąca w złożonym wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (k. 72), a także w dalszym toku postępowania administracyjnego powoływała się na trudną sytuację materialną i rodzinną, w tym brak pracy, orzeczony lekki stopień niepełnosprawności oraz sprawowaną opiekę nad synem. Zdaniem Sądu I instancji, brak dochodu nie stanowi okoliczności szczególnej, przeszkodą zaś do jego uzyskania nie może być uznany lekki stopień niepełnosprawności orzeczony okresowo, do 31 lipca 2020 r. Z przedstawionego przez Skarżącą orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (k. 69) wynika czasowe obniżenie zdolności do wykonywania pracy, co samo w sobie nie wyklucza podjęcia zajęcia zarobkowego. Przede wszystkim jednak zauważyć należy, w ocenie Sądu I instancji, iż Skarżąca nie wskazała na żadne okoliczności o charakterze nadzwyczajnym, wykluczające możliwość spłaty kwoty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego zarówno w dacie wnioskowania o umorzenie, jak i w przyszłości, które dawałyby podstawę do uznania, że zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a. Organ administracji publicznej był zatem, w ocenie Sądu I instancji, uprawniony do odmowy umorzenia Skarżącej kwoty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Okoliczności sprawy uzasadniały natomiast rozłożenie kwoty głównej wraz z odsetkami ustawowymi na raty, które to rozstrzygnięcie nie narusza możliwości rodziny do pokrycia niezbędnych potrzeb jej członków. Uwzględniając wytyczne Sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 czerwca 2020 r. organy, rozważając możliwość dokonywania spłaty zadłużenia w ratach i ustalając ich wysokość, wzięły w szczególności pod uwagę sumaryczne obciążenie wynikające z obu wydanych równocześnie decyzji zobowiązujących do spłaty należności, których łączna wysokość w wymiarze podstawowym wynosiła 3.500 złotych. Tak dokonana analiza sytuacji materialnej i życiowej Skarżącej, w kontekście potrzeb członków rodziny, jak i możliwości podjęcia przez Skarżącą pracy zarobkowej, uprawniała, zdaniem Sądu I instancji, organy do przyjęcia, że rozłożenie spłaty należności w wysokości 2.500 zł na 36 rat po 90 zł pozwoli zobowiązanej wywiązać się z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Dalej Sąd I instancji wskazał, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiono istotne dla oceny sprawy fakty, a wynikające z nich ustalenia nie budzą wątpliwości co ich słuszności. Zdaniem Sądu I instancji, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W podsumowaniu Sąd I instancji stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego.
Końcowo, z uwagi na podnoszone w skardze zarzuty, zdaniem Sądu I instancji, podkreślił, że kontroli Sądu podlegała zaskarżona decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i rozłożenia płatności na raty. Oznacza to, że Sąd nie był uprawniony do badania kwestii, czy pobrane przez Skarżącą świadczenie z funduszu alimentacyjnego było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt 7 u.o.p.o.u.a. oraz czy miała ona świadomość, że to świadczenie jej się nie należy. Z tych względów, w ocenie Sądu I instancji, skarga jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329; dalej "p.p.s.a."). Jednocześnie Sąd I instancji zaznaczył, że rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COViD-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842; dalej "ustawa o COVID", "uCOVID-19").
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:
a) naruszenie przepisow postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. oraz w związku z naruszeniem art. 119 pkt 1) i 2) p.p.s.a. i art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy o COVID - skutkujące rażącą wadliwością postępowania stanowiącą o nieważności postępowania poprzez pozbawienie Skarżącej możliwości obrony swoich praw, z uwagi na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, pomimo iż zaskarżona decyzja nie była dotknięta wadą nieważności, o której mowa w art. 156 §1 k.p.a. lub w innych przepisach ani nie została wydana z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, a także żadna ze stron nie wnosiła o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym;
b) naruszenie przepisow postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. oraz w związku z naruszeniem art. 119 pkt 1) i 2) i art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy o COVID - skutkujące rażącą wadliwością postępowania stanowiącą o nieważności postępowania poprzez pozbawienie Skarżącej możliwości obrony swoich praw w sytuacji w której pełnomocnik został zawiadomiony o wyznaczonym terminie rozprawy, po czym w sytuacji w której pełnomocnik stawił się w siedzibie sądu - pełnomocnik nie został wpuszczony na rozprawę, a rozpoznanie sprawy odbyło się na posiedzeniu niejawnym bez zawiadomienia o tym Skarżącej;
c) naruszenie art. 145 §1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a. mające wpływ na treść wyroku poprzez niedostrzeżenie przez Sąd I instancji wskazywanych naruszeń obowiązujących zasad, w tym w szczególności zasady współżycia społecznego i przepisow w toku postępowania administracyjnego, a tym samym brak kontroli działania organu w szczególności poprzez:
- bezzasadne przyjęcie, iż organ dokonał analizy stanu faktycznego i sytuacji zdrowotnej (pominięcie stopnia niepełnosprawności Skarżącej - lekki) i materialnej Skarżącej, podczas gdy żadne takie działania nie zostały podjęte przez organ; - bezzasadne przyjęcie, iż organ wydał decyzję zgodnie z zaleceniami zawartymi w wyroku Sądu I instancji z dnia 23 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 2119/19, podczas gdy organ nie odniósł się do nich merytorycznie a jedynie przywołał ww. wyrok w opisie stanu sprawy;
- bezzasadne przyjęcie, iż organ rozważył sytuację rodziny Skarżącej w kontekście wynikającej z art. 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a. przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" uzasadniającej umorzenie zadłużenia w całości lub w części, podczas gdy organ nie podjął takich działań;
- bezzasadne przyjęcie, iż zaskarżona decyzja została wydana w sposób prawidłowy, podczas gdy organ nie wyjaśnił czy na możliwość spłaty zadłużenia wynikającego z zaskarżonej decyzji ma wpływ, i jakim zakresie, ma zobowiązanie Skarżącej na podstawie równolegle wydanej decyzji Kolegium z 24 marca 2021 r. do zwrotu kwoty 1.000 złotych wraz z odsetkami, a takie zobowiązanie wynikało z brzmienia uzasadnienia wyroku Sądu I instancji z dnia 23 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 2119/19;
- pominięcie, iż organ wyliczył jako kwotę na utrzymanie Skarżącej 2.100 zł na 2 osoby, podczas gdy po odjęciu stałych zobowiązań Skarżącej na utrzymanie pozostawało 1.200 zł (z uwagi na zobowiązania do spłaty kredytu), a także organ pominął zadłużenie Skarżącej w Spółdzielni, a ponadto organ nieprawidłowo uwzględnił świadczenie 500+ gdy zgodnie z obowiązującymi przepisami to świadczenie nie jest brane pod uwagę przy ustalaniu możliwości danej osoby;
d) naruszenie art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a., poprzez nierozpatrzenie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w konsekwencji nieustalenie faktycznej sytuacji materialnej i zdrowotnej Skarżącej oraz ominięcie ustalenia jaki wpływ na sytuację Skarżącej będzie miał obowiązek uregulowania należności wynikającej z zaskarżonej decyzji, powiększonej o odsetki, gdzie wpływ na ich wysokość ma także działanie organu.
W związku w podniesionymi zarzutami Skarżąca, na podstawie art. 188 oraz art. 135 p.p.s.a. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi co do istoty. Na wypadek uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, że nie zachodzą przesłanki do zastosowania art. 188 p.p.s.a. na podstawie art. 176 § 1 p.p.s.a. wniosła o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto wniosła o przyznanie i zasądzenie na rzecz pełnomocnika Skarżącej kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przewidzianych. Jedocześnie nie wniosła o wyznaczenie rozprawy w niniejszej sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie podać należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Na wstępie należy zaznaczyć, że zarzut naruszenia art. 119 pkt 1) i 2) zawarty w petitum skargi kasacyjnej został wadliwie skonstruowany. Skarżący kasacyjnie nie wskazał konkretnego przepisu, z podaniem numeru właściwej jednostki redakcyjnej aktu prawnego, który, w jego ocenie, naruszył Sąd I instancji. Zatem nie sprecyzował zarzutu, nie przytoczył właściwie podstaw kasacyjnych, a tym samym uniemożliwił ustalenie granic zaskarżenia.
Naczelny Sąd Administracyjny, z uwagi na dyspozycję art. 183 § 1 p.p.s.a., nie może, we własnym zakresie korygować, konkretyzować czy też uściślać zarzutów skargi kasacyjnej. Natomiast to autor skargi kasacyjnej winien przywołać podstawy kasacyjne (art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), a mianowicie wskazać konkretne przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania, które jego zdaniem naruszył Sąd I instancji. Stanowi to jego powinność, gdyż jest on profesjonalnym pełnomocnikiem strony (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 sierpnia 2008 r., sygn. akt II FSK 557/07; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1669/12; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1799/12; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2014 r., sygn. akt II OSK 1977/12; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1151/21, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA").
Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie zakwestionowała fakt skierowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie niniejszej sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 2 i 3 uCOVID-19, co winno skutkować zarzucaną w skardze kasacyjnej nieważnością postępowania z uwagi na pozbawienie Skarżącej kasacyjnie możliwości obrony swych praw (art. 183 ust. 2 pkt 5 p.p.s.a.).
W myśl art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 378/05; z dnia 13 października 2005 r., sygn. akt FSK 2356/04; z dnia 27 października 2020 r., sygn. akt II OSK 1697/20 – źródło CBOSA).
Na wstępie rozważać wskazać należy, że zgodnie z art. 10 p.p.s.a. rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wedle natomiast art. 90 § 1 p.p.s.a. jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Zasada jawności posiedzeń sądowych wyrażona w art. 90 § 1 p.p.s.a. stanowi natomiast uszczegółowienie konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego, wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd". Gwarancje konstytucyjne prawa do sądu obejmują, oprócz prawa dostępu do sądu, także prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, tj. zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności. Pojęcie "jawności postępowania sądowego" oznacza jawność dla publiczności, jak również jawność dla stron (uczestników) postępowania w dopuszczeniu do udziału w czynnościach procesowych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 czerwca 2002 r., sygn. SK 5/02, OTK ZU 2002, nr 4A, poz. 41; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 863/14, źródło CBOSA).
Podkreślenia natomiast wymaga, na co wyraźnie zwrócono uwagę w wyżej powołanych przepisach, że jeżeli "przepis szczególny nie stanowi inaczej" posiedzenia sądowe są jawne. Nie ulega wątpliwości, że takim przepisem szczególnym w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. jest art. 15 zzs4 ust. 2 oraz ust. 3 uCOVID-19. Wedle ust. 2 tego przepisu w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie natomiast z ust. 3 art. 15 zzs4 uCOVID-19 przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Dodatkowo należy zauważyć, że prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Celem rozwiązań procesowych, przyjętych w uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego przy jednoczesnym zapewnieniu funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w stanie pandemii. W obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie epidemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań uCOVID-19 w praktyce (zob. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2020 r., sygn. akt II OSK 1305/18, źródło CBOSA). Należy mieć na względzie, że w pierwotnej wersji uCOVID-19 zamieszczono przepis art. 15 zzs ust. 6, z którego treści wynikało, że w okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 "nie przeprowadza się rozpraw ani posiedzeń jawnych", z wyjątkiem rozpraw i posiedzeń jawnych w sprawach określonych w art. 14a ust. 4 i 5 tej ustawy, określonych mianem "pilnych". Do katalogu takich spraw pilnych ustawodawca nie zaliczył spraw związanych z przyznawaniem zasiłków. Uchylenie przepisów art. 14a i art. 15zzs uCOVID-19 nastąpiło jednocześnie z dodaniem do tej ustawy m.in. przywołanych uprzednio regulacji zawartych w jej art. 15 zzs4 ust. 2 i 3. Sens takiego działania ustawodawcy sprowadzał się zatem do tego, że istniejący stan epidemii ogłoszony z powodu COVID-19 (co jest okolicznością notoryjną) nie stanowił przeszkody m.in. do działania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w sprawie skierowania przedmiotowej sprawy do rozpatrzenia na posiedzenie niejawne (zob. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, źródło CBOSA). Także wykładnia funkcjonalna przepisów uCOVID-19 nakazuje opowiedzieć się za dopuszczalnością zastosowania konstrukcji zawartej w art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19 w rozpoznawanej sprawie.
Z powyższych względów skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, że Sąd Wojewódzki był uprawniony do rozpoznania niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym, albowiem przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można było przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Z akt przedmiotowej sprawy wynika bowiem, że pismem z 4 stycznia 2022 r. pełnomocnik Skarżącej wniósł o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Wobec utrzymującej się fali zachorowań wywołanych wirusem Sars-CoV-2 Przewodniczący Wydziału zarządził w dniu 11 lutego 2022 r. przekształcenie wyznaczonego trybu rozpoznania sprawy na tryb niejawny. Pełnomocnik Skarżącej kasacyjnie, w dniu 8 lutego 2022 r., z uwagi na wyznaczony termin rozprawy na dzień 14 lutego 2022 r., wskazał na kolizję ww. terminu ze sprawą zawisłą przed Sądem Okręgowym Warszawa Praga i wnosił o zmianę wyznaczonego terminu rozprawy. Z treści pisma wynikało, iż zakładał on, że ww. wniosek nie zostanie uwzględniony. Wobec powyższego przepraszał za ewentualne spóźnienie lub nieobecność.
Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, Skarżąca nie została pozbawiona obrony a jej pełnomocnik, zakładając swoją nieobecność, mógł w piśmie procesowym wyartykułować swoje stanowisko w sprawie oraz złożyć niezbędne wnioski dowodowe.
Z tych też względów zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 uCOVID-19 nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
W ramach zarzutów opartych na podstawie określonej w art.174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucono naruszenie art. 145 §1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a.
Art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przytoczonego przepisu wynika, że decyzja w przedmiocie umorzenia należy do uznania organu a wydanie rozstrzygnięcia, musi poprzedzać ustalenie, że podmiot zobowiązany do zwrotu tych świadczeń znajduje się w "szczególnej sytuacji rodzinnej". Ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy - w tym sytuację materialną, stan rodziny, stan zdrowotny, okoliczność uzyskiwania dochodu czy zdolność zarobkowania. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie organy administracji sprostały wymogom tego przepisu i bardzo dokładnie przeanalizowały sytuację rodziny skarżącej, słusznie uznając, że z uwagi na wyjątkowy charakter instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie może być stosowana wobec osób, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodów. Należy podkreślić, że przepis art 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a. może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Jak słusznie wskazał Sąd I instancji sytuacja rodzinna skarżącej nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniona". Skarżąca z pewnością nie funkcjonuje w ramach komfortu finansowego, jednakże posiada stabilne źródło dochodów - świadczenia rodzinne, wychowawcze, alimenty – łącznie 1424 zł. - stałe miejsce zamieszkania oraz pomoc niematerialną w utrzymaniu siebie i syna od rodziców.
Skarżąca jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia i poprawienia sytuacji finansowej swojej rodziny. Nie stoi temu na przeszkodzie lekki stopień niepełnosprawności. Zresztą jak wynika z akt sprawy Skarżąca nie przestawiła jakiejkolwiek informacji co do ewentualnej aktywności w celu podjęcia zatrudnienia bądź ewentualnej aktywności w celu podjęcia stałej lub dorywczej pracy, a także co do przeszkód uniemożliwiających taką aktywność
W perspektywie nie ma podstaw zakładać, że Skarżąca nie będzie posiadać możliwości spłaty zadłużenia. Sytuacja Skarżącej, choć niełatwa, nie jest szczególna. Przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby skarżąca nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia i pozyskania z tego tytułu środków finansowych. W skardze kasacyjnej akcentowano, że Skarżąca nie może podjąć zatrudnienia, gdyż ma lekki stopień niepełnosprawności. Zatem wskazana okoliczność nie uniemożliwia Skarżącej podjęcia zatrudnienia.
Z tych też względów zarzut naruszenia art. 145 §1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a. nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
Nie doszło także do naruszenia art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 23 ust. 8 u.o.p.o.u.a.
Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 k.p.a.). W niniejszej sprawie stan faktyczny został prawidłowo ustalony przez organy orzekające dlatego zasługiwał on na zaakceptowanie co trafnie wskazał w swym stanowisku Sąd pierwszej instancji.
Postępowanie dowodowe nie jest celem samym w sobie, a przyjęta w postępowaniu administracyjnym zasada zupełności materiału dowodowego nie oznacza, że należy prowadzić postępowanie dowodowe nawet wówczas, gdy całokształt okoliczności ujawnionych w sprawie wystarcza do podjęcia rozstrzygnięcia. Sąd I instancji, zasadnie uznał, że organy administracji w wystarczającym stopniu do wydania prawidłowej decyzji zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy. Tym samym organy administracji nie naruszyły art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Wobec tego uznać należy, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok odpowiada przepisom obowiązującego prawa.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi Skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 254 § 1 p.p.s.a. i art. 258-261 p.p.s.a.