I OSK 1687/12

I OSK 1687/12 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2012-10-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2012-07-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ewa Kwiecińska /sprawozdawca/
Jan Paweł Tarno /przewodniczący/
Joanna Banasiewicz
Symbol z opisem
6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne
Szkolnictwo wyższe
Sygn. powiązane
III SA/Kr 984/11 - Wyrok WSA w Krakowie z 2012-01-18
Skarżony organ
Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art.145 § 1 pkt 1 lit.c, art.151, art.174 pkt 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Dz.U. 2005 nr 164 poz 1365
art.190 ust.2 pkt 1 i 2
Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art.10,61 § 4,130
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz del. WSA Ewa Kwiecińska (spr.) Protokolant asystent sędziego Dorota Chromicka po rozpoznaniu w dniu 31 października 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 984/11 w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Rektora Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy studentów oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 984/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę M. R. na decyzję Rektora Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy studentów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
Rektor Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie, działający przez upoważnionego Prorektora PWS[...] ds. Filii we Wrocławiu, decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r., znak: [...], po rozpatrzeniu odwołania M. R., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Dziekana Wydziału [...] PWS[...] w Krakowie, Filia we Wrocławiu z dnia [...] marca 2011 r. orzekającą o skreśleniu M. R. z listy studentów I roku Wydziału [...].
W podstawie prawnej decyzji Rektor PWS[...] powołał przepisy art. 190 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.) oraz postanowienia § 19 ust. 1, § 27 ust. 1 i § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu Studiów PWS[...] przyjętego uchwałą Senatu Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie z dnia 13 lutego 2006 r. z późniejszymi zmianami, zwanego dalej "Regulaminem" lub "Regulaminem Studiów".
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyjaśnił, że decyzja Rektora PWS[...] podjęta została w następujących okolicznościach sprawy.
Dziekan Wydziału [...] decyzją z dnia [...] marca 2011 r. na podstawie art. 190 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym w związku z § 19 ust. 1, § 27 ust. 1 i § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu Studiów skreślił M. R. z listy studentów I roku Wydziału [...]. W postępowaniu organ I instancji ustalił, iż M. R. po zdaniu egzaminu wstępnego przyjęty został na I rok studiów na Wydziale [...] PWS[...] Filia we Wrocławiu w roku akademickim 2009/2010.
Studia na I semestrze tego roku akademickiego skarżący rozpoczął w dniu 1 października 2009 r. Skarżący, z powodu choroby, w okresie od [...] listopada 2009 r. do [...] grudnia 2009 r. nie uczestniczył w zajęciach dydaktycznych. Dnia 7 stycznia 2010 r. wystąpił do Dziekana Wydziału [...] z prośbą o urlop zdrowotny do końca roku akademickiego 2009/2010, wykazując zaświadczeniami lekarskimi, że stan zdrowia nie pozwala na uczestniczenie w zajęciach. Wniosek został uwzględniony i skarżącemu udzielono urlopu zdrowotnego na okres od [...] stycznia 2010 r. do [...] września 2010 r.
W dniu 1 października 2010 r. M. R. ponownie został wpisany na listę studentów I roku Wydziału [...] w roku akademickim 2010/2011. Podstawę wpisu stanowiły przedłożone jeszcze w czasie trwania urlopu zdrowotnego zaświadczenia lekarskie z 5 i 7 lipca 2010 r., z których wynikał brak przeciwwskazań zdrowotnych do kontynuowania studiów.
Dnia 10 listopada 2010 r. student przedstawił zaświadczenie lekarskie zalecające okresową kontrolę zdrowia, a dnia 18 listopada 2010 r. zaświadczenie z informacją, że zgłosił się na wizytę [...] i deklaruje chęć podjęcia [...]terapii. Od 16 stycznia 2011 r. do 3 marca 2011 r. skarżący przebywał na leczeniu szpitalnym w [...] we Wrocławiu i przedstawił zwolnienie od zajęć szkolnych za dalszy okres do "8.03.2011 r." Następnie organ I instancji ustalił, że w okresie zajęć dydaktycznych semestru zimowego roku akademickiego 2010/2011 (od 1 października 2010 r. do 22 stycznia 2011 r.) student z przedmiotu [A] otrzymał ocenę niedostateczną, a nie był klasyfikowany z przedmiotów: [B] i [C] oraz zagadnienia BHP i przeciwpożarowe. Natomiast w okresie zimowej sesji egzaminacyjnej trwającej od 24 stycznia 2011 r. do 5 lutego 2011 r. student nie przystąpił do składanych przed Komisją zaliczeń z przedmiotów: [D], [E], [F] oraz do składanych przed Komisją Egzaminacyjną egzaminów z przedmiotów: [G] i [H].
Do zaliczenia semestru I (zimowego) w roku akademickim 2010/2011 skarżącemu brakowało zaliczeń z sześciu przedmiotów ([D], [E], [F], [A], [B] i [C], zagadnienia BHP i przeciwpożarowe) oraz z dwóch egzaminów przedmiotów: [G] i [H].
W oparciu o powyższe okoliczności Dziekan Wydziału [...] doszedł do przekonania, że student nie spełnił przewidzianych § 19 ust. 1 Regulaminu Studiów warunków zaliczenia I semestru. Zarazem uznał, iż powtarzająca się w kolejnym roku akademickim przyczyna niemożności zaliczenia semestru zimowego I roku studiów nie daje podstaw do zastosowania przewidzianej w § 18 Regulaminu możliwości przedłużenia w szczególnie uzasadnionych przypadkach sesji egzaminacyjnej i okresu zaliczenia semestru poza 15 lutego 2011 r. Zdaniem Dziekana, w sprawie nie miał również zastosowania przepis § 27 ust. 1 zd. 2 Regulaminu Studiów przez warunkowe wpisanie na semestr II, a skarżący, z powodu niezaliczenia semestru na I roku studiów, podlegał skreśleniu z listy studentów na podstawie art. 190 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy w zw. z § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu Studiów. Z tych względów Dziekan Wydziału [...] dnia [...] marca 2011 r. podjął decyzję o skreśleniu skarżącego z listy studentów.
Od decyzji tej w dniu 8 kwietnia 2011 r. odwołanie złożył M. R. z wnioskiem o jej uchylenie. Odwołanie w zasadzie nie negowało dokonanych przez organ I instancji ustaleń, poza błędnym przyjęciem, że w związku z pobytem w szpitalu, skarżący był zwolniony od zajęć do "8.03.2011 r.", podczas gdy z przedłożonych dokumentów wynikało, że zwolniony był od zajęć do dnia 18 marca 2011 r. Wraz z odwołaniem skarżący przedstawił zaświadczenie z dnia 27 stycznia 2011 r. o pobycie w Oddziale [...] Zakładu Opieki Zdrowotnej w dniach od 30 grudnia 2010 r. do 7 stycznia 2011 r. oraz zaświadczenie Szpitala [...] we Wrocławiu z dnia 8 kwietnia 2011 r. o pobycie od 18 marca 2011 r., bezterminowo, na Oddziale [...]. Skarżący podkreślił przy tym, że brak zaliczenia semestru był spowodowany brakiem możliwości faktycznego udziału w zaliczeniach i sesji egzaminacyjnej z przyczyn od niego niezależnych, a diagnoza choroby została postawiona dopiero po dwumiesięcznym pobycie w [...].
W dniu złożenia odwołania skarżący złożył również podanie o urlop zdrowotny ze względu na stan zdrowia do 30 września 2011 r., tj. do końca roku akademickiego 2010/2011. Dołączył także opinię [...] z dnia 7 kwietnia 2011 r. wydaną w ramach [...] we Wrocławiu informującą o ustalonej ostatecznie diagnozie choroby, o uczestnictwie skarżącego w terapii [...] oraz o dobrym rokowaniu powrotu do całkowitej sprawności, co umożliwi studiowanie w szkole [...]. Ponadto przedłożył zaświadczenie Kliniki [...] z 8 kwietnia 2011 r. o celowości udzielenia urlopu zdrowotnego, zawierające informację o treści: "po ukończeniu leczenia brak przeciwwskazań do kontynuowania nauki w PWS[...]".
Rektor Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie, działający przez upoważnionego Prorektora ds. Filii PWS[...] we Wrocławiu, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ II instancji stwierdził, że organy Uczelni uwzględniły wniosek o urlop zdrowotny, kiedy po przyjęciu na studia ujawniły się [...], których nie stwierdzono w wydanym na etapie rekrutacji na studia zaświadczeniu lekarskim o braku przeciwwskazań do studiów tego typu wymaganych od wszystkich kandydatów. Wskazał, że przedłożone zaświadczenia nie informują o wyleczeniu i zdolności do kontynuowania studiów, na których nadal niezaliczony jest I semestr z sześciu przedmiotów i dwóch egzaminów.
Zdaniem Rektora, decyzja o skreśleniu z listy studentów znajduje oparcie w przepisach art. 190 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym a także w postanowieniach § 19 ust. 1, 27 ust. 1 i 31 ust. 1 lit. c Regulaminu Studiów.
M. R. powyższą decyzję uczynił przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu prawomocnym postanowieniem z dnia 12 lipca 2011 r. uznał się niewłaściwym i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.
Postanowieniem z dnia 22 września 2011 r., sygn. III SA/Kr 984/11, WSA w Krakowie przywrócił termin do wniesienia skargi.
Skargę oparto na zarzucie naruszenia przepisów § 27 ust. 1 zd. drugie, § 28 ust. 1 i 5, § 29 ust. 1 lit. a i § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu Studiów przy wydaniu zaskarżonej i utrzymanej nią w mocy decyzji, co, zdaniem skarżącego, stanowi przewidzianą w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przesłankę uchylenia decyzji z powodu naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
Zdaniem skarżącego, naruszenie postanowień § 27 ust. 1 zd. drugie Regulaminu Studiów polegało na niezastosowaniu tego przepisu przez wyrażenie zgody na wpis warunkowy na następny semestr, pomimo występowania wskazanej tam przesłanki – zdarzenia losowego w postaci choroby. Skarżący uznał także, że naruszono § 28 ust. 1 i 5 Regulaminu przez ich zastosowanie, w sytuacji gdy wystąpiły przesłanki do zastosowania ust. 6 § 28. Skarżący zarzucił też, że w sprawie niezastosowano § 29 ust. 1 lit. a i § 31 ust. 1 lit. c. Regulaminu. Dodatkowo, w uzasadnieniu skargi, podniósł zarzut, że nie uwzględniono zaświadczeń złożonych przy odwołaniu, z których wynika, że pomiędzy datą wydania decyzji organu I instancji, a datą wydania zaskarżonej decyzji Rektora zaszła zmiana stanu zdrowia skarżącego.
W odpowiedzi na skargę Rektor PWS[...] wnosił o jej oddalenie. W odniesieniu do zarzutów skargi organ stwierdził, że § 29 ust. 1 lit. a Regulaminu dotyczący zgody na powtarzanie semestru lub roku nie mógł być naruszony, gdyż zgodnie z ust. 2 możliwość powtarzania roku nie dotyczy pierwszego roku studiów, a więc studentów, którzy nie zostali co najmniej wpisani na drugi rok. Z kolei, w odniesieniu do studentów I roku studiów, którzy nie zaliczyli semestru, § 27 ust. 1 Regulaminu jako zasadę przyjmuje skreślenie z listy studentów, a tylko wyjątkowo warunkowy wpis na następny semestr/rok studiów, przy czym decyzja w sprawie wpisu warunkowego ma charakter uznaniowy. Natomiast powołany § 28 Regulaminu reguluje tryb uzyskania zgody na wpis warunkowy. Podkreślił, że organy uczelni rozważyły cały materiał sprawy, a wpis warunkowy byłby bezcelowy, skoro skarżący nadal nie może kontynuować studiów, a charakter dolegliwości jest trudny do pogodzenia z wykonywaniem zawodu [...].
WSA w Krakowie, na podstawie art. 106 § 3 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dopuścił z urzędu dowód z Regulaminu Studiów uchwalonego 13 lutego 2006 r. przez Senat Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie wraz z późn. zm., obowiązujący w latach akademickich 2009/2010 i 2010/2011 przedłożony przez PWS[...] przy piśmie z 12 stycznia 2012 r.
Sąd I instancji uznał, że skarga jest niezasadna.
W pierwszej kolejności Sąd I instancji wyjaśnił, że skoro zgodnie z treścią przepisu art. 207 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym – w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji – do decyzji, o których mowa w art. 169 ust. 7 i 8, decyzji podjętych przez organy uczelni w indywidualnych sprawach studentów i doktorantów, a także w sprawach nadzoru nad działalnością uczelnianych organizacji studenckich oraz samorządu studenckiego, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego, to dyspozycją powołanego przepisu objęte są także decyzje, których przedmiotem jest skreślenie, na podstawie art. 190 ustawy, z listy studentów.
Następnie Sąd I instancji przypomniał, że regulacje dotyczące organizacji studiów oraz praw i obowiązków studenckich zawierają przepisy Działu IV (art. 159 i n.) ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, przy czym podstawowe zasady organizacji studiów znajdują odbicie w przepisie art. 160 ustawy. I tak, jak stanowi ust. 1 tego przepisu, organizacja i tok studiów oraz związane w nimi prawa i obowiązki studenta określa regulamin studiów, a wedle ust. 2 tego przepisu, studia w uczelni są prowadzone według planów studiów i programów nauczania.
Z kolei, zawarty w Rozdziale 2, Działu IV, dotyczącym praw i obowiązków studentów, przepis art. 189 ust. 1 stanowi, że student obowiązany jest postępować zgodnie z treścią ślubowania i regulaminem studiów. Do przykładowo wymienionych w ust. 2 obowiązków studenta ustawa zalicza m.in. uczestniczenie w zajęciach dydaktycznych i organizacyjnych zgodnie z regulaminem studiów ( pkt. 1), składanie egzaminów, odbywanie praktyk i spełnianie innych wymogów przewidzianych w planie studiów (pkt. 2).
Z powyższych regulacji Sąd I instancji wyprowadził wniosek, że podstawowym – poza ustawą – aktem określającym prawa i obowiązki studenta jest regulamin studiów uchwalony przez senat uczelni.
Według Sądu I Instancji, wskazane zasady potwierdzają postanowienia Regulaminu Studiów Państwowej Wyższej Szkoły [...] w Krakowie – dalej PWS[...] – uchwalonego 13 lutego 2006 r. (z późn. zm.), który w obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji brzmieniu w § 12 ust. 1 stanowił, że studia w uczelni prowadzone są według planów studiów i programów nauczania.
Sąd I instancji przytoczył również treść § 18 ust. 1 Regulaminu Studiów, zgodnie z którym okresem zaliczeniowym jest semestr, przy czym Sąd zwrócił uwagę, że według ust. 2 tego postanowienia zaliczenie semestru zimowego winno nastąpić nie później niż do 15 lutego, a semestru letniego do 30 września. W szczególnie uzasadnionych przypadkach dziekan może przedłużyć studentowi sesję egzaminacyjną i okres zaliczenia semestru. WSA w Krakowie wskazał również, że zgodnie z § 15, szczegółową organizację sesji egzaminacyjnej określa dziekan. Postanowienia § 19 określają wymogi zaliczenia semestru.
Dalej Sąd I instancji dokonał analizy postanowień części IX Regulaminu, w którym określono rodzaje urlopów, które może otrzymać student oraz tryb i warunki ich uzyskania. W tym zakresie Sąd I instancji przywołał regulację § 32 ust. 1 lit. a Regulaminu, który stanowi, że student w przypadku długotrwałej choroby może otrzymać urlop zdrowotny, a następnie przywołał treść § 34, w myśl którego udzielony urlop może mieć charakter: a) krótkoterminowy, z określeniem trybu uzupełnienia zaległości, b) roczny, z tą uwagą, że, jak stanowi § 35 ust. 1, urlop zdrowotny może być udzielony studentowi w semestrze przed rozpoczęciem sesji lub w trakcie sesji, a podstawę stanowią odpowiednio zaświadczenie lekarza lub orzeczenie komisji lekarskiej.
WSA w Krakowie zestawił powyższe postanowienia Regulaminu z ustalonym w sprawie stanem faktycznym i uznał, że udzielony skarżącemu w roku akademickim 2009/2010, na jego wniosek z dnia 7 stycznia 2010 r., urlop zdrowotny w okresie od 7 stycznia 2010 r. do 30 września 2010 r. miał charakter urlopu rocznego, udzielonego w sytuacji, gdy nie miał zaliczonego I semestru na I roku studiów.
Po zakończeniu urlopu z dniem 1 października 2010 r. skarżący stał się ponownie (wobec wpisu opartego na przedłożonych zaświadczeniach lekarskich) studentem I roku w roku akademickim 2010/2011. Zgodnie z regulaminem i planem studiów do 15 lutego 2011 r. winien zatem uzyskać zaliczenie z sześciu przedmiotów i zdać dwa egzaminy. Sąd I instancji stwierdził, że z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że sesja zimowa egzaminacyjna trwała od 24 stycznia 2011 r. do 5 lutego 2011 r., a skarżący jeszcze przed jej rozpoczęciem do 3 marca przebywał na leczeniu szpitalnym, ze zwolnieniem od zajęć do 18 marca a od 18 marca 2011 r. nadal – także w dacie wydania zaskarżonej decyzji – na leczeniu w Oddziale [...] we Wrocławiu.
W rezultacie, w ocenie Sądu I instancji, bezsporną w sprawie okolicznością pozostaje fakt, że po ponownym rozpoczęciu w roku akademickim 2010/2011 studiów na I roku, skarżący nie zaliczył semestru zimowego. Toteż stanowisko PWS[...], wedle którego przewidziana § 29 ust. 1 Regulaminu instytucja powtarzania semestru lub roku nie mogła mieć zastosowania do skarżącego, z uwagi na wprowadzony treścią ust. 2 zakaz jest stosowania do studentów pierwszego roku studiów, znajduje oparcie w postanowieniach Regulaminu.
Ponadto Sąd I instancji stwierdził, że poprzez udzielenie urlopu zdrowotnego do końca roku akademickiego 2009/2010 skarżący osiągnął faktyczny podobny skutek do powtarzania roku, gdyż nie został skreślony z listy studentów I w roku akademickim 2009/2010 z powodu niezaliczenia semestru, a zachował status studenta w roku akademickim 2010/2011.
W dalszej części uzasadnienia WSA w Krakowie odniósł się do zarzutu skargi dotyczącego odstąpienia przez organy PWS[...] od zastosowania wobec skarżącego instytucji wpisu warunkowego. W tej części uzasadnienie Sąd I instancji wyjaśnił, że zgodnie z brzmieniem § 27 ust. 1 student I roku, który nie uzyskał zaliczenia semestru zostaje skreślony z listy studentów. Jednakże w przypadku, gdy niezaliczenie semestru jest wynikiem warunków losowych (np. przewlekłej choroby) dziekan może wyrazić zgodę na wpis warunkowy, na następny semestr (rok) studiów zgodnie z § 28.
Zdaniem WSA w Krakowie, treść tego postanowienia Regulaminu prawidłowym czyni stanowisko rektora PWS[...], iż w sytuacji skarżącego możliwe było tylko skreślenie z listy studentów (§ 27 ust. 1 zd. pierwsze) lub wyrażenie zgody na wpis warunkowy w trybie § 28 (§ 27 ust. 1 zd. drugie). Niemniej jednak, jak zaznaczył dalej Sąd I instancji, postawiony w skardze zarzut naruszenia § 28 ust. 6 nie zasługuje na uwzględnienie. W tym zakresie Sąd I instancji zgodził się ze stanowiskiem wyrażonym w odpowiedzi na skargę. WSA w Krakowie nie tylko uznał, że decyzja dziekana w przedmiocie wyrażenia zgody na wpis warunkowy ma charakter uznaniowy, ale przede wszystkim zauważył, że w świetle § 28 postępowanie w przedmiocie wyrażenia zgody na wpis warunkowy inicjowane jest wnioskiem studenta, a takiego wniosku skarżący nawet nie składał. Natomiast w dniu 8 kwietnia 2011 r., już po wydaniu decyzji skreślającej skarżącego z listy studentów, równocześnie z odwołaniem skarżący złożył wyłącznie kolejny wniosek o urlop zdrowotny, a nie wniosek o wpis warunkowy.
Wedle Sądu I instancji, także i wyłączenie ograniczeń określonych w ust. 1 oraz ust. 5 przewidziane w § 28 ust. 6 Regulaminu, a odnoszące się do sytuacji, gdy brak zaliczenia egzaminu (semestru) jest wynikiem wypadku losowego (np. przewlekłej choroby), nie stwarza podstawy do wpisu studenta z urzędu na następny semestr, lecz każdorazowo wymaga złożenia wniosku. Sąd przypomniał, że ograniczenie określone w ust. 1 przewiduje, że w przypadku niezdania jednego egzaminu w sesji, student może złożyć wniosek o wpis na następny semestr, jeżeli średnia ocen, które uzyskał z pozostałych przedmiotów w sesji wynosi co najmniej 4.0. Z kolei według ust. 5 wpis warunkowy nie może być dokonany w przypadku, gdy niezdany egzamin dotyczy przedmiotu kierunkowego. Jak podkreślił dalej Sąd I instancji, przewidziane w ust. 1 i 5 ograniczenia sprowadzały się do tego, że zasadą jest, iż podstawę wpisu warunkowego może stanowić tylko jeden niezdany egzamin w sesji, o ile nie dotyczy przedmiotu kierunkowego i zachowany jest odpowiedni poziom pozytywnych ocen z pozostałych przedmiotów, a wyjątek od tej zasady (ust. 6) polega na tym, że niezdany może być więcej niż jeden egzamin, przy czym może to być egzamin z przedmiotu kierunkowego i nie obowiązuje minimalny poziom ocen z egzaminów zdanych. Jednakże istota wpisu warunkowego w myśl § 28 ust. 3 w zw. z ust. 2 polega na tym, że po zasięgnięciu opinii Rady Wydziału podejmując decyzję wyrażającą zgodę na wpis warunkowy, dziekan w porozumieniu z pedagogiem prowadzącym zajęcia z danego przedmiotu ustala termin, do którego student winien zdać zaległy egzamin.
Z tych względów Sąd I instancji uznał, że orzekające w sprawie organy, opierając się na zgromadzonym materiale, prawidłowo ustaliły, że skoro żaden dokument lekarski, także i ten przedłożony wraz z odwołaniem i kolejnym wnioskiem o urlop zdrowotny, nie potwierdzał stanu zdrowia skarżącego umożliwiającego aktualną kontynuację studiów w czasie II semestru roku akademickiego 2010/2011, to wniosek o urlop nie mógł zostać po raz kolejny uwzględniony. Samo zaś złożenie wniosku nie niweczyło wydanej decyzji o skreśleniu ze studiów.
W sytuacji zatem, gdy w kolejnym roku akademickim rozpoczynający studia na I roku skarżący, z powodu stanu zdrowia, nie zaliczył I semestru studiów, a nie zaistniały przesłanki do warunkowego wpisu na II semestr roku akademickiego 2010/2011, jedynym możliwym rozstrzygnięciem mającym oparcie w postanowieniu § 31 ust. 1 lit. c. Regulaminu Studiów i w przepisie art. 190 ust. 2 pkt 2 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, było skreślenie skarżącego z listy studentów.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, reprezentowany przez adwokata.
Pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Wystąpił również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obydwie instancje.
W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, przewidzianej w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. 2012 r. poz. 270), zwanej dalej P.p.s.a., pełnomocnik sformułował zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 190 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym oraz naruszenia § 27 ust. 1 zd. drugie Regulaminu Studiów polegającego na niezastosowaniu względem skarżącego tego przepisu Regulaminu poprzez niewyrażenie zgody na wpis warunkowy na następny semestr, w sytuacji gdy występowała przesłanka do jego zastosowania. Skarżący kasacyjnie sformułował również zarzut naruszenia § 28 ust. 1 i 5 Regulaminu poprzez ich zastosowanie, w sytuacji występowania przesłanek do zastosowania ust. 6 § 28. Nadto zarzucił niezastosowanie § 29 ust. 1 lit. a oraz § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu, co było, jak zaznaczył, konsekwencją naruszenia przepisu art. 130 k.p.a. i w rezultacie błędnym stwierdzeniem przez Sąd, ze skarżący zasadnie został pozbawiony praw studenta i skreślony z listy studentów decyzją Dziekana z dnia [...] marca 2011 r.
Natomiast w ramach drugiej z podstaw kasacyjnych, wymienionej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., pełnomocnik zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a, poprzez błędne oddalenie skargi, w sytuacji gdy decyzja Dziekana z dnia [...] marca 2011 r. została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 130 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie i wadliwe przyjęcie, ze przedmiotowa decyzja była wykonalna przed upływem terminu do wniesienia odwołania, a tym samym, że skarżący w chwili jej wydania nie posiadał statusu studenta.
Zdaniem skarżącego kasacyjnie, do naruszenia powyższego przepisu doszło również poprzez błędne oddalenie skargi, w sytuacji gdy decyzja Dziekana z dnia [...] marca 2011 r. została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 61 § 4 k.p.a. Z kolei naruszenie to polegało na niezawiadomieniu skarżącego o wszczęciu wobec niego postępowania z urzędu przez Dziekana Wydziału [...] we Wrocławiu. W dalszej konsekwencji doszło do naruszenia art. 10 k.p.a., tzn. stronie uniemożliwiono wypowiedzenie się co do postępowania w przedmiotowej sprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, jej autor podniósł, że decyzja z dnia [...] marca 2011 r. w dacie składania przez skarżącego odwołania z wnioskiem o urlop nie podlegała wykonaniu. Mając zatem na uwadze treść art. 130 k.p.a., w chwili przedstawienia przez skarżącego wniosku o urlop wraz z odwołaniem od tej decyzji posiadał on status studenta PWS[...], a w konsekwencji Prorektor PWS[...] powinien był w pierwszej kolejności rozpatrzeć wniosek o urlop.
Ponadto w odniesieniu do postawionego zarzutu naruszenia przepisu art. 61 § 4, art. 10 i art. 9 k.p.a. skarżący kasacyjnie wyjaśnił, że ww. naruszenie doprowadziło do wydania decyzji utrzymującej w mocy decyzję Dziekana z dnia [...] marca 2011 r., ponieważ strona niezawiadomiona o wszczęciu postępowania nie była w dalszym toku postępowania należycie i wyczerpująco informowana o zaistniałych okolicznościach, a tym samym nie mogła wypowiedzieć się co do przebiegu postępowania.
Wskazał, że organ II instancji nie wziął pod uwagę podnoszonych w odwołaniu twierdzeń skarżącego o jego wyjątkowej sytuacji osobistej i powtórzył w istocie argumentację Dziekana dotycząca nieprzystąpienia do zimowej sesji egzaminacyjnej i niezaliczenia przez M. R. wymaganych przedmiotów. W takim zaś przypadku organ II instancji powinien był uznać, że w sprawie miało miejsce zdarzenie losowe w rozumieniu § 27 ust. 1 Regulaminu, a skarżący podlega wpisowi warunkowemu na następny semestr, z tą uwagą, że w odniesieniu do skarżącego mają również zastosowanie gwarancje, o których mowa w § 28 ust. 6 Regulaminu.
W końcowej części uzasadnienia skargi kasacyjnej pełnomocnik zwrócił uwagę, że zastosowany przez organ przepis art. 190 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym ma charakter uznaniowy, czyli organ może, ale nie musi skreślić określoną osobę z listy studentów. Natomiast organ stosując ten przepis nie ustosunkował się do aspektu zdrowotnego skarżącego, mimo iż stan jego zdrowia wskazywał, że uniemożliwienie mu kontynuacji studiów może spowodować pogorszenie tego stanu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Rektor PWS[...] w Krakowie wniósł o jej oddalenie.
Uzasadniając tak zajęte stanowisko procesowe, organ stwierdził, że zarzuty naruszenia § 29 ust. 1 lit. a i § 27 Regulaminu studiów są niezasadne, ponieważ powtarzanie studiów może dotyczyć jedynie studentów "wyższych lat studiów", tj. co najmniej studentów wpisanych na drugi rok studiów. Natomiast w przypadku studentów pierwszego roku studiów, którzy nie uzyskali zaliczenia semestru jako zasadę przewiduje się skreślenie z listy studentów, a tylko jako wyjątek możliwość powtarzania semestru/roku studiów. Zasada ta wynika z § 27 ust. 1 Regulaminu studiów, a sformułowana jest wprost w § 29 ust. 2 Regulaminu.
Rektor wskazał, że, wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, w sprawie nie doszło do naruszenia wymienionych w niej przepisów k.p.a., w szczególności art. 61 § 4 i art. 10 k.p.a., a przepisy te, na mocy art. 207 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym stosuje się jedynie "odpowiednio".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. Dokonując tej kontroli Sąd nie jest uprawniony do badania ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia wykraczającej poza ramy wyznaczone zarzutami skargi kasacyjnej. Oznacza to związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzutami i wnioskami skargi kasacyjnej. Zakres rozpoznania sprawy wyznacza zatem strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.
W rozpatrywanej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Jednocześnie podkreślić należy, że w sytuacji, gdy strona wnosząca skargę kasacyjną zarzuca wyrokowi Sądu I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności trzeba odnieść się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, bowiem dopiero wówczas, gdy zostanie przesądzone, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji za podstawę orzekania jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do oceny zasadności zarzutów prawa materialnego.
Przechodząc do oceny zarzutów prawa procesowego, stwierdzić należy, iż nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 151 P.p.s.a. poprzez błędne oddalenie skargi, w sytuacji gdy decyzja organu I instancji z dnia [...] marca 2011 r. została wydana z naruszeniem art. 130 k.p.a. polegającym na jego niezastosowaniu i wadliwym przyjęciu, że decyzja ta była wykonalna przed upływem terminu do wniesienia odwołania, a tym samym przyjęciu, że skarżący w chwili jej wydania nie posiadał statusu studenta.
Rozpatrując ten zarzut, wskazać należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, iż skreślenie z listy studentów jest decyzją konstytutywną. Decyzja ta wywołuje skutki ex nunc, uchylając istniejący stosunek materialnoprawny. W tym przypadku mamy do czynienia z elementami mieszanymi deklaratoryjno-konstytutywnymi. Skoro zatem stosunek administracyjny powinien być rozwiązany wskutek niespełnienia wymogów statusu studenta do konkretnego dnia roku akademickiego, to rozwiązanie to powinno nastąpić z chwilą spełnienia się przesłanek skreślenia z listy studentów, a nie dopiero w chwili osiągnięcia przez decyzję o skreśleniu cech ostateczności. Niezaliczenie przez studenta roku lub semestru w określonym terminie stanowi przesłankę uzasadniającą wydanie decyzji o skreśleniu z listy studentów (tak: wyrok NSA z dnia 24 lutego 2010 r., I OSK 1107/09, LEX nr 594895).
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę w całości podziela przedstawiony powyżej pogląd. W tej sytuacji uznać należy, iż z chwilą spełnienia się przesłanki skreślenia z listy studentów, tj. z chwilą bezskutecznego upływu terminu do zaliczenia przez skarżącego pierwszego semestru pierwszego roku studiów na Wydziale [...] PWS[...] w Krakowie, Dziekan Wydziału [...] był uprawniony do wydania zaskarżonej decyzji. Podnoszona przez pełnomocnika skarżącego kwestia nierozpoznania przez organ w pierwszej kolejności złożonego w dniu 8 kwietnia 2011 r. wniosku o urlop zdrowotny nie ma wpływu na ocenę prawidłowości podjętego rozstrzygnięcia, gdyż wniosek ten złożony został w chwili, gdy przesłanka skreślenia z listy studentów została już spełniona (zimowa sesja egzaminacyjna zakończyła się w dniu 5 lutego 2011 r., a termin końcowy do jej zaliczenia upłynął w dniu 15 lutego 2011 r.).
Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 151 P.p.s.a. poprzez błędne oddalenie skargi, w sytuacji gdy decyzja Dziekana z dnia [...] marca 2011 r. została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 61 § 4 k.p.a. polegającym na niezawiadomieniu skarżącego o wszczęciu wobec niego postępowania z urzędu oraz art. 10 k.p.a. poprzez uniemożliwienie skarżącemu wypowiedzenia się w sprawie, co doprowadziło, zdaniem pełnomocnika, do wydania błędnej decyzji przez organ odwoławczy.
Rozpatrując ten zarzut, wskazać należy, iż podstawę prawną do formułowania w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa procesowego stanowi art.174 pkt 2 P.p.s.a. W przytoczonym przepisie nałożono na wnoszącego skargę kasacyjną obowiązek wykazania nie tylko tego, że zaskarżony wyrok narusza przepisy postępowania, lecz również tego, że naruszenie to mogło mieć wpływ, i to istotny, na wynik sprawy. W orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie przyjmuje się, że skuteczne podniesienie takiego zarzutu wymaga wykazania istnienia związku przyczynowego między wspomnianym naruszeniem a treścią rozstrzygnięcia polegającego na tym, że gdyby do tego uchybienia nie doszło, to treść rozstrzygnięcia byłaby inna. W rezultacie użyte w treści tego przepisu pojęcie "mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy", należy wiązać tylko z hipotetycznymi następstwami uchybień przepisom postępowania, co oznacza, że skarżący powinien uzasadnić, że następstwa stwierdzonych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2006, str. 368; wyrok SN z 21 marca 2007 r., I CSK 459/06, niepubl.; wyrok NSA z 30 listopada 2004 r. FSK 440/04, niepubl., wyrok NSA z 8 lutego 2012 r., I FSK 698/11, LEX nr 1136302).
Tymczasem autor skargi kasacyjnej nie wykazał, że zarzucane uchybienia wskazanym przepisom k.p.a. mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy i ograniczył się do ogólnikowego stwierdzenia, że uchybienia te doprowadziły do wydania błędnej decyzji przez Prorektora PWS[...] w Krakowie. Taki sposób formułowania zarzutu nie może doprowadzić do zamierzonego skutku, gdyż autor skargi kasacyjnej nie wywiązał się z obowiązku, jaki na niego nakłada art. 174 pkt 2 P.p.s.a.
Zarzut naruszenia art. 190 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym również nie zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z ustalonego w sprawie stanu faktycznego, który to stan faktyczny nie został przez autora skargi kasacyjnej zakwestionowany, skarżący nie uzyskał zaliczenia w roku akademickim 2010/2011 pierwszego semestru studiów na Wydziale [...] PWS[...] w Krakowie. Do zaliczenia tego semestru skarżącemu brakowało zaliczeń z sześciu przedmiotów oraz dwóch egzaminów z przedmiotów "[G]" i "[H]". W tej sytuacji Sąd I instancji prawidłowo przyjął, iż przepis art. 190 ust. 2 pkt 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, w myśl którego kierownik podstawowej komórki organizacyjnej może skreślić studenta z listy studentów w przypadku niezakończenia semestru lub roku w określonym terminie, mógł stanowić podstawę do skreślenia skarżącego z listy studentów.
Decyzja wydana w oparciu o ten przepis ma, jak słusznie zauważa pełnomocnik, charakter uznaniowy. Oznacza to, że organy administracji wydające decyzję uprawnione są do wyboru jednego z dopuszczonych prawem rozstrzygnięć. Sąd administracyjny natomiast, kontrolując decyzję podjętą w ramach uznania administracyjnego, bada, czy postępowanie prowadzące do wydania decyzji przeprowadzone było zgodnie z przepisami i czy zastosowane były właściwe normy prawa materialnego.
Podważenie wyroku Sądu I instancji w oparciu o wskazane przez pełnomocnika argumenty, a mianowicie: brak ustosunkowania się przez organy do aspektu zdrowotnego oraz niewyjaśnienie, dlaczego organy przyjęły, iż studiowanie może skutkować pogorszeniem się stanu zdrowia skarżącego, wymagałoby podniesienia zarzutów naruszenia prawa procesowego dotyczących nieprawidłowości w ustaleniu stanu faktycznego, naruszenia zasad ogólnych postępowania administracyjnego, czy też wadliwego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia, nie zaś zarzutu naruszenia prawa materialnego. Zarzuty takie nie zostały jednak w skardze kasacyjnej sformułowane, co uniemożliwia NSA kontrolę prawidłowości działania Sądu I instancji w tym zakresie.
Rozważając zasadność zarzutów naruszenia § 27 ust. 1 zdanie drugie, § 28 ust. 1 i ust. 5, § 29 ust. 1 lit. a oraz § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu, stwierdzić należy, iż nie zasługują one na uwzględnienie.
Zarzut naruszenia § 28 ust. 1 i ust. 5 cyt. Regulaminu poprzez ich zastosowanie w sytuacji występowania przesłanek do zastosowania przepisu § 28 ust. 6 tego Regulaminu, nie jest zasadny. Zarówno bowiem orzekające w sprawie organy, jak i Sąd I instancji uznały, iż w sytuacji skarżącego należało rozważyć możliwość skreślenia z listy studentów (§ 27 ust. 1 zd. 1 Regulaminu) albo wyrażenia zgody na wpis warunkowy w trybie § 28 Regulaminu. Przyjmując prawną możliwość wyrażenia zgody na wpis warunkowy w trybie § 28 Regulaminu w sytuacji skarżącego (brak zaliczeń z 6 przedmiotów i 2 egzaminów w semestrze I roku akademickiego 2010/2011) Sąd I instancji uznał, iż w sprawie nie mają zastosowania ograniczenia z § 28 ust. 1 i ust. 5 Regulaminu oraz że należy rozważyć dopuszczalność stosowania § 28 ust. 6 Regulaminu. Ten ostatni przepis stanowi, iż ograniczeń wskazanych w ust. 1 oraz ust. 5 nie stosuje sie w przypadku, gdy brak zaliczenia egzaminu (semestru) jest wynikiem wypadku losowego (np. przewlekłej choroby). Redakcja § 28 ust. 6 w związku z ust. 1 Regulaminu, jak słusznie zauważył Sąd I instancji, nie stwarza jednak podstaw do warunkowego wpisu studenta z urzędu, bez jego wniosku, na następny semestr. W świetle bowiem § 28 Regulaminu postępowanie w przedmiocie wyrażenia zgody na wpis warunkowy inicjowane jest wnioskiem studenta (“student może złożyć wniosek o ...").
Z kolei w myśl § 27 ust. 1 zdanie drugie Regulaminu w przypadku, gdy niezaliczenie semestru jest wynikiem wypadków losowych (np. przewlekłej choroby) dziekan może wyrazić zgodę na wpis warunkowy na następny semestr/rok studiów zgodnie z § 28 studentowi pierwszego roku studiów. Oznacza to, że wyrażenie zgody na wpis warunkowy studentowi I roku studiów, zgodnie z § 28 Regulaminu, ma charakter uznaniowy. W § 27 ust. 1 zdaniem drugie Regulaminu użyty bowiem został zwrot “może", co wskazuje na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia. Zatem nawet w przypadku przewlekłej choroby studenta, organy mają prawną możliwość wyboru rozstrzygnięcia, mogą bowiem albo wyrazić zgodę na wpis warunkowy, albo odmówić wyrażenia takiej zgody. Wyrażenie zgody wymaga jednak złożenia przez studenta stosownego wniosku.
Sąd i instancji, rozważając możliwość zastosowania w sprawie § 28 ust. 6 Regulaminu, przyjął, iż wobec braku wniosku skarżącego o wpis warunkowy, brak było podstaw do udzielenia zgody na wpis warunkowy w tym trybie. Stanowisko to należy podzielić. Brak wniosku skarżącego w tym zakresie uniemożliwiał zastosowanie § 28 ust. 6 Regulaminu, jak prawidłowo wywiódł WSA w Krakowie.
Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut naruszenia § 29 ust. 1 lit. a Regulaminu poprzez jego niezastosowanie. Przepis ten daje możliwość wyrażenia zgody na powtarzanie semestru w określonych okolicznościach, lecz nie dotyczy studentów pierwszego roku studiów, jak stanowi § 27 ust. 1 Regulaminu. Skarżący był studentem I roku studiów, a wobec tego nie mógł uzyskać zgody na powtarzanie semestru lub roku.
Nie jest także zasadny zarzut naruszenia § 31 ust. 1 lit. c Regulaminu polegającego na niezastosowaniu go w niniejszej sprawie, co było konsekwencją, jak podnosi autor skargi kasacyjnej, naruszenia przepisu art. 130 k.p.a. i w rezultacie błędnym stwierdzeniu przez Sąd I instancji, że skarżący zasadnie został pozbawiony praw studenta i skreślony z listy studentów przedmiotowej Uczelni decyzją Dziekana z dnia [...] marca 2011 r. Zarzut ten jest, w ocenie NSA, niezrozumiały, gdyż przepis § 31 ust. 1 lit. c stanowił prawną podstawę skreślenia skarżącego z listy studentów, jak trafnie wskazał WSA w Krakowie. To właśnie w przypadku określonym w § 27 ust. 1 Regulaminu, tj. w przypadku niezaliczenia przez studenta pierwszego roku semestru, dziekan skreśla studenta z listy studentów. Skarżący będący studentem pierwszego roku Wydziału [...] nie zaliczył pierwszego semestru. Ustalony stan faktyczny wyczerpał hipotezę normy prawnej zawartej w § 31 ust. 1 lit. c w związku z § 27 ust. 1 zdanie pierwsze Regulaminu, a wobec tego możliwym było zastosowanie dyspozycji tej normy i skreślenie skarżącego z listy studentów Państwowej Wyzszej Szkoły [...] w Krakowie.
Mając na względzie powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił. NSA nie uwzględnił wniosku pełnomocnika organu zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną o zasądzenie na rzecz organu od skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, gdyż zawarty w § 14 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) katalog czynności radcy prawnego, za które przysługuje wynagrodzenie, jest katalogiem zamkniętym. Wynagrodzenie radcy prawnego z tytułu sporządzenia samej odpowiedzi na skargę kasacyjną jest nienależne. (por. postanowienie NSA z 21 grudnia 2010 r., II OSK 1994/10, LEX nr 743364, postanowienie NSA z 10 października 2012 r., II OSK 859/11, publ. http://cbois.nsa.gov.pl).