I OSK 1647/06

I OSK 1647/06 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2008-02-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-10-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Janina Antosiewicz /sprawozdawca/
Małgorzata Pocztarek /przewodniczący/
Zygmunt Zgierski
Symbol z opisem
6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 84/09 - Postanowienie NSA z 2009-05-21
IV SA/Wa 191/06 - Wyrok WSA w Warszawie z 2006-05-22
Skarżony organ
Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
art. 6 ust 1
Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie NSA Janina Antosiewicz (spr.) Zygmunt Zgierski Protokolant Aleksandra Żurawicka po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06 w sprawie ze skargi F. R., H. R. – S., K. R. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] nr [...] w przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz F. R., H. R. – S., K. R. kwotę 648 (sześćset czterdzieści osiem) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06, uwzględniając skargę F. R., H. R.-S. i K. R., na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...], w przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...].
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył ustalenia organów, ich ocenę prawną oraz własną ocenę legalności wydanych decyzji stwierdzając co następuje:
Przedmiotem kontroli Sądu pierwszej instancji była legalność postępowania nadzorczego w stosunku do orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 18 września 1952 r., zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pn. Śląska Fabryka [...] dawniej [...], Spółka z o.o. M., w części dotyczącej przejętych na własność Państwa udziałów E. R. w ruchomościach i nieruchomościach, w użytkowanie których Spółka weszła przed 1939 rokiem.
W toku postępowania organ nadzoru ustalił, że nieruchomości położone w M., wykaz L. [...] o łącznej powierzchni 7032 m2 oraz znajdujące się w obrębie tych nieruchomości maszyny, urządzenia techniczne i biurowe, stanowiły na podstawie umowy sprzedaży z dnia [...] grudnia 1938 r., zawartej w formie aktu notarialnego pomiędzy E. R., W. B. i M. P., a J. B., własność E. R. w 3/10 idealnych częściach i W. B. w 4/10 idealnych częściach.
W dniu 27 grudnia 1938 r. na podstawie umowy spółki potwierdzonej aktem notarialnym, została założona spółka z o.o. pn. Śląska Fabryka [...] dawniej Józef [...], której udziałowcami zostali W. B., O. R. i K. P. Wkłady do tej spółki zostały wniesione w postaci cesji wierzytelności. W dniu 31 stycznia 1939 r. pomiędzy E. R., M. P. i W. B. a ww. spółką z o.o., została zawarta umowa najmu przedmiotowych nieruchomości sprzedanych E. R., M. P. i W. B. przez J. B. oraz znajdujących się w ich obrębie maszyn, urządzeń technicznych i biurowych.
Orzeczeniem Nr [...] z dnia [...] lutego 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu stwierdził przejęcie na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. Śląska Fabryka [...], dawniej Józef [...], spółka z o.o. na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), zwanej dalej ustawą nacjonalizacyjną.
Objęcie poszczególnych składników majątkowych ww. przedsiębiorstwa nastąpiło protokółem zdawczo-odbiorczym z dnia 20 grudnia 1949 r. Ogłoszenie o terminie jego sporządzenia zostało opublikowane na podstawie § 73 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62), w [...] Dzienniku Wojewódzkim z dnia 1 grudnia 1949 r. Nr 24.
W protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 20 grudnia 1949 r. zgodnie z 75 ust. 2 ww. rozporządzenia wykonawczego, wskazano właścicieli nieruchomości, przejętych jako integralny składnik przedmiotowego przedsiębiorstwa.
W oparciu o § 75 ww. rozporządzenia wykonawczego, w protokole zdawczo-odbiorczym dokonano podziału mienia ruchomego i nieruchomego, na składniki majątkowe wprowadzone do przedsiębiorstwa do dnia 1 września 1939 r., w trakcie okupacji oraz wg stanu na dzień 30 kwietnia 1948 r., co miało umożliwić właścicielom tych składników występowanie o wypłatę odszkodowania, na podstawie § 74 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego, w związku z art. 6 ust. 2 ustawy nacjonalizacyjnej.
Orzeczeniem z dnia [...] września 1952 r. Minister Przemysłu Maszynowego, działając w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, na podstawie § 75a rozporządzenia wykonawczego, zatwierdził protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa, który stał się nierozłączną częścią orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. Na jego podstawie wraz z przedmiotowym przedsiębiorstwem przeszły na własność Państwa, jako jego integralna część, m.in. nieruchomości wskazane w protokole zdawczo-odbiorczym, tj. parcela [...] oraz działki [...],[...],[...] o łącznej powierzchni 7032 m2, stanowiące w 3/10 idealnych częściach własność E. R., a także ruchomości włączone do fabryki od 1939 r. wskazane w załącznikach nr 2, 4, 6 protokołu zdawczo-odbiorczego.
Organ nadzorczy prowadzący postępowanie o stwierdzenie nieważności na wniosek następców prawnych nieruchomości i ruchomości uznał, iż przy podejmowaniu orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] września 1952 r. w części dotyczącej przysługujących E. R. udziałów w nieruchomościach i ruchomościach, w których użytkowanie spółka z o.o. pn. Śląska Fabryka [...], dawniej Józef [...] weszła przed 1939 r., nie zostało rażąco naruszone prawo.
Organ wywiódł, że ustawa nacjonalizacyjna określała kryteria podmiotowe i przedmiotowe, zgodnie z którymi następowało przejęcie na własność Państwa określonych w ustawie przedsiębiorstw.
Podstawą prawną ocenianego orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] września 1952 r. był § 75a rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r.
Zdaniem Ministra, ustawa nacjonalizacyjna posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowo-funkcjonalnym a nie w znaczeniu podmiotowym. Zgodnie z art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, na przedsiębiorstwo składa się majątek ruchomy i nieruchomy i wszelkie prawa, tj. prawo do firmy, licencje, znaki użytkowe, towarowe. Art. 6 dawał podstawę do przejęcia przedsiębiorstwa, które obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego funkcjonowania, niezależnie od tego czyją stanowiły własność. Art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej przewiduje wprost przejście na własność Państwa całości przedsiębiorstwa wraz z ruchomym i nieruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Jeżeli zatem określony składnik mienia wchodził w skład struktury przedsiębiorstwa, to niezależnie od stosunków własnościowych i reguł jego wprowadzenia do przedsiębiorstwa, podlegał on nacjonalizacji. Zamiarem ustawodawcy zmierzającym do przejęcia przedsiębiorstwa, wynikającym wprost z art. 1 w związku z art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, było objęcie upaństwowieniem przedsiębiorstwa jako jednostki organizacyjnej zdolnej do prowadzenia działalności gospodarczej w podstawowej gałęzi gospodarki narodowej w warunkach zabezpieczających jego dalsze funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Odróżnienia wymaga pojęcie struktury przedsiębiorstwa od zagadnienia własności jego poszczególnych elementów. W takim rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej należy oceniać uregulowania zawarte w § 75 rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów, które przewidywały konieczność wymienienia w protokole zdawczo-odbiorczym wszystkich składników przedsiębiorstwa oraz praw, zobowiązań przedsiębiorstwa, możliwości włączenia przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej składników majątkowych innego przedsiębiorstwa lub stanowiącego własność osoby niepodpadającej pod przepis art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej (§ 75 ust. 2). Dla właścicieli tych składników majątkowych rozporządzenie przewidywało (§ 75 ust. 3) wypłatę odszkodowania, jak dla wierzycieli przedsiębiorstwa (art. 6 ust. 2 ustawy nacjonalizacyjnej).
Wobec powyższego w ocenie organu, możliwość przejęcia na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej składników majątkowych niestanowiących własności przedsiębiorcy, wynika z § 75 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w związku z art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej.
Zdaniem organu, przedmiotem oceny w postępowaniu na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. nie jest sama okoliczność, że mienie ruchome i nieruchome, objęte protokółem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] grudnia 1949 r. stanowiło własność osób trzecich, lecz czy można je uznać za włączone do składników przedsiębiorstwa przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej oraz za niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania. Materiał dowodowy potwierdził, że nieruchomości stanowiące współwłasność w 1/3 (3/10) idealnej części E. R. oraz nieruchomości wprowadzone do przedsiębiorstwa przed 1939 r. były ściśle związane z przedsiębiorstwem i jego produkcją, wobec czego, na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej musiały podzielić losy prawne tego przedsiębiorstwa.
Skargę na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] złożyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego F. R., K. R. i H. R.-S., wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzucili, że przepisy rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. nie mogły być podstawą przejęcia mienia należącego do E. R., gdyż faktycznie rozszerzyły one bez upoważnienia ustawowego zakres stosowania ustawy nacjonalizacyjnej również na inne podmioty nieobjęte samą ustawą. Zaskarżona decyzja jest nietrafna, jako oparta wyłącznie na niekonstytucyjnym przepisie pozaustawowym (rozporządzeniu).
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargę za zasadną, uzasadniając swe stanowisko następująco:
Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki Narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), zwana dalej ustawą nacjonalizacyjną, w art. 2 określiła jakie przedsiębiorstwa przemysłowe, górnicze, komunikacyjne, bankowe, ubezpieczeniowe oraz handlowe przechodzą na własność Państwa bez odszkodowania. Natomiast art. 3 określił, jakie przedsiębiorstwa przejmuje Państwo na własność za odszkodowaniem.
W art. 3 ust. 1 lit. A wskazano, że Państwo przejmuje na własność przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w wyszczególnionych w tym przepisie gałęziach gospodarki narodowej.
Nacjonalizacji podlegały również przedsiębiorstwa przemysłowe, niewymienione pod literą A, jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników (art. 3 ust. 1 lit. B).
Ponadto przechodziły na własność Państwa przedsiębiorstwa komunikacyjne i przedsiębiorstwa telekomunikacyjnej (art. 3 ust. 1 lit. C).
W wyżej wymienionym zakresie proces nacjonalizacyjny zgodnie z ustawą z dnia 3 stycznia 1946 r. był obligatoryjny.
Natomiast w art. 3 ust. 4 ustawy nacjonalizacyjnej został uregulowany proces przejęcia na własność Państwa tych przedsiębiorstw, które podlegały nacjonalizacji w trybie fakultatywnym. Przepis ten określał przesłanki, jakie muszą być spełnione żeby przedsiębiorstwo mogło być przejęte przez Państwo.
Ponadto art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej określał, że przejęcie danego przedsiębiorstwa na własność Państwa mogło nastąpić tylko wówczas, jeżeli postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte przed dniem 31 marca 1947 r.
Podstawą prawną orzeczenia nr [...] z dnia [...] lutego 1948 r. stwierdzającego przejęcie przedsiębiorstwa Śląska Fabryka [...] Sp. z o.o. był art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej. Udziałowcami tej spółki byli W. B., O. R. i K. P. na podstawie umowy spółki zawartej [...] grudnia 1938 r.
Z art. 7 ust. 1 ustawy wynika, że za przedsiębiorstwo wymienione w art.3, przejęte przez Państwo, jego właściciel otrzyma od Skarbu Państwa odszkodowanie. Dokonując przekształcenia podmiotowego w zakresie prawa własności, ustawa pozbawiła własności właściciela przedsiębiorstwa, a zatem podmiotem, do którego była skierowana był właściciel przedsiębiorstwa.
Art. 6 ust. 1 ustawy przewidując przejście na rzecz Państwa przedsiębiorstwa, stanowi o przejęciu w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami, przykładowo wymieniając prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe, wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publicznoprawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Przepis ten precyzuje, co przechodzi na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w ramach nacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Wynika z niego, że na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w ramach nacjonalizowanego przedsiębiorstwa, przechodzi cały majątek nieruchomy i ruchomy i wszelkie prawa przysługujące przedsiębiorstwu. Zdaniem Sądu przepisu tego nie można interpretować w oderwaniu od całości ustawy nacjonalizacyjnej. Skoro Państwo przejmowało na własność przedsiębiorstwo, pozbawiając tym samym z mocy prawa dotychczasowego właściciela przedsiębiorstwa prawa własności, to w ramach przejęcia majątku ruchomego i nieruchomego przedsiębiorstwa na własność Państwa mógł przejść tylko taki majątek, w stosunku do którego dotychczasowemu właścicielowi przedsiębiorstwa przysługiwało prawo własności.
W ocenie Sądu pierwszej instancji przejęte orzeczeniem nr [...] z dnia [...] lutego 1948 r. Ministra Przemysłu i Handlu przedsiębiorstwo pn. Śląska Fabryka [...], dawnej Józef [...] Spółka z o.o., nie była właścicielem nieruchomości składającej się z parcel [...],[...],[...],[...]o łącznej powierzchni 7032 m2, na których posadowiona była fabryka jak również nie była właścicielem ruchomości, z których korzystała na podstawie umowy najmu zawartej w dniu [...] stycznia 1939 r. Prawo własności co do tych ruchomości i nieruchomości przysługiwało osobom trzecim w tym E. R. w 3/10 częściach.
Żaden przepis ustawy nacjonalizacyjnej nie przewiduje przejęcia na rzecz Państwa prawa własności nieruchomości i ruchomości, z których nacjonalizowane przedsiębiorstwo korzystało tylko na podstawie umowy najmu, a do których prawo własności przysługuje osobom trzecim, niebędących właścicielami nacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Pozbawienie tych osób ich prawa własności prowadziłoby do rozszerzenia zakresu podmiotowego ustawy nacjonalizacyjnej w drodze wykładni art. 6 ust. 1. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 1992 r. III ARN 23/92 (OSP 1993, z. 3, poz. 47) zwrócił uwagę, aby przepisów nacjonalizacyjnych, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności nie wyjaśniać, jeszcze bardziej ograniczając prawa i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.
Wojewódzki Sąd powołał się nadto na wyrok NSA z 13 września 2001 r. sygn. akt 1246 (OSP 2003, z. 7-8, poz. 90), w którym zajęto podobne stanowisko.
Sąd nie przyjął za zasadny poglądu, jakoby możliwość przejęcia na podstawie ustawy składników majątkowych niestanowiących własności przedsiębiorstwa, wynikała z § 75 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej.
Z treści § 75 ust. 2 ww. rozporządzenia wynika, że w protokole zdawczo-odbiorczym należy uczynić odpowiednią wzmiankę o ile do składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej składniki majątkowe, stanowiące własność osoby niepodpadającej pod przepis art. 2 ust. 1 i 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Wzmianka ta winna zawierać szczegółowe wymienienie składników majątkowych, ich opis oraz wskazanie skąd, kiedy i na jakiej zasadzie składniki te zostały do przedsiębiorstwa włączone. Właściciele tych składników majątkowych otrzymują odszkodowanie na tych samych zasadach co wierzyciele przedsiębiorstwa – art. 6 ust. 2 ustawy nacjonalizacyjnej (§ 75 ust. 3 rozporządzenia).
Rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 2 ust. 7, art. 3 ust. 5 i ust. 10 ustawy nacjonalizacyjnej. Upoważnienie ograniczało się do określenia trybu postępowania, w którym nastąpi przejście lub przejęcie przedsiębiorstwa na własność. Tymczasem treść § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia wskazuje na to, że wskazano w tym akcie nowe podmioty, których majątki mogą być przejmowane na własność Państwa w ramach nacjonalizacji, jak również określa nowe rodzaje odszkodowań dla podmiotów nieprzewidzianych w ustawie.
Poszerzenie kręgu podmiotów, których majątki mogą być nacjonalizowane, było sprzeczne z art. 99 Konstytucji RP z 1921 r., obowiązującej wówczas. Obowiązująca wówczas norma konstytucyjna, zezwalała bowiem na wywłaszczenie w przypadkach przewidzianych w ustawie. Tylko ustawa mogła określać w sposób taksatywny dopuszczalne przypadki wywłaszczenia, a nie było możliwe przeniesienie kompetencji w tym zakresie na Radę Ministrów.
W tej sytuacji Sąd uznał, że § 75 ust. 2 i 3 omawianego rozporządzenia zostały wydane z przekroczeniem udzielonej w ustawie delegacji, a więc zostały wydane bez podstawy prawnej i nie mogą być podstawą prawną do wydania aktów administracyjnych, a wydane na ich podstawie są obarczone wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. W ocenie Sądu taka sytuacja zachodzi w tej sprawie.
Orzeczenie Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 18 września 1952 r. zatwierdzające protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa Śląska Fabryka [...] Sp. z o.o., w części dotyczącej przejętych udziałów E. R. w ruchomościach i nieruchomościach w użytkowanie, których Spółka weszła przed 1939 r., a które nie stanowiły własności znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, dotknięte jest wadą nieważności.
Uchylając obie decyzje wydane w postępowaniu nieważnościowym Sąd zalecił, aby przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozważyć, czy nie wystąpiły przesłanki z art. 156 § 2 k.p.a., a w szczególności czy decyzja nie wywołała nieodwracalnych skutków prawnych i wydać decyzję odpowiadającą poczynionym ustaleniom. Jako podstawę uchylenia Sąd powołał przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zw. dalej ustawą P.p.s.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Gospodarki, reprezentowany przez radcę prawnego B. S.-B. i zaskarżając wyrok w całości zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię:
– art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, poprzez błędną i dowolną jego interpretację sprowadzającą się do stwierdzenia, że przejęcie na własność Państwa przedsiębiorstwa mogło obejmować jedynie te składniki majątkowe, w stosunku do których właścicielowi przedsiębiorstwa przysługiwało prawo własności, co zostało dokonane wbrew jednolitemu w ostatnim okresie, orzecznictwu sądów administracyjnych,
– § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, będącego wskazówką interpretacyjną art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, poprzez uznanie, że to nie przepisy ustawy nacjonalizacyjnej stanowiły o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa, a wraz z nimi poszczególnych jego składników majątkowych (bez względu na to czyją stanowiły własność), lecz ww. przepisy rozporządzenia wykonawczego do cytowanej ustawy, które w konsekwencji w uznaniu WSA zostały wydane z przekroczeniem udzielonej w ustawie delegacji, a więc bez podstawy prawnej oraz naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy,
– art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy P.p.s.a. przez przyjęcie błędnej wykładni prawa materialnego i w konsekwencji uznanie, że w sprawie zakończonej uchyloną decyzją Ministra Gospodarki z dnia [...] ma zastosowanie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.,
– naruszenie art. 3 i art. 153 P.p.s.a. poprzez rozstrzygnięcie, co do istoty sprawy, a tym samym przekroczenie granic "kontroli działalności administracji publicznej" oraz "wskazań, co do dalszego postępowania".
Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (art. 185 § 1 ustawy P.p.s.a), względnie na podstawie art. 188 tej ustawy uchylenia wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy oraz zasądzenia kosztów postępowania.
W skardze kasacyjnej zawarto także wniosek - wobec istniejących rozbieżności w wykładni przepisu art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej i przepisów wykonawczych do niej - o przekazanie sprawy składowi 7 sędziów NSA do rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego, budzącego poważne wątpliwości.
W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ powołując się na aktualne orzecznictwo, podważa prawidłowość dokonanej przez Sąd wykładni przepisów. Zdaniem Ministra, brzmienie art. 6 ustawy pozwalało na przejęcie na własność Państwa wszystkich składników majątkowych przedsiębiorstwa, niezbędnych do jego prawidłowego funkcjonowania, bez względu na stosunki własnościowe i reguły wprowadzenia ich do struktury przedsiębiorstwa. Było to zgodne z zamiarem ustawodawcy, wynikającym z art. 1 w zw. z art. 6 ustawy objęcia upaństwowieniem przedsiębiorstwa jako jednostki organizacyjnej, zdolnej do prowadzenia działalności gospodarczej w podstawowej gałęzi gospodarki narodowej, w warunkach zabezpieczających jego dobre funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Ujmowanie przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowym, przy uwzględnieniu praw własności do poszczególnych jego składników majątkowych, prowadziłoby do niemożności nacjonalizacji przedsiębiorstwa tylko z tego powodu, iż właścicielem gruntu, na którym było ono zorganizowane była osoba trzecia w stosunku do właściciela przedsiębiorstwa, co pozostaje w oczywistej sprzeczności z opisanymi wyżej założeniami i celami ustawy nacjonalizacyjnej.
Treść art. 6 ustawy, który skarga przytacza, przewiduje przejście na własność Państwa "całości" przedsiębiorstwa wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Jeśli więc określony składnik mienia wchodził do struktury przedsiębiorstwa, to niezależnie od stosunków własnościowych i reguł prowadzenia do przedsiębiorstwa podlegał nacjonalizacji.
Organ powołuje się nadto na przytaczane w uzasadnieniu decyzji orzecznictwo sądowoadministracyjne, w którym przyjmowano odmienną od prezentowanej w zaskarżonym wyroku wykładnię art. 6 ust. 1 i § 75 rozporządzenia wykonawczego. Przepisy § 75 należy w takiej sytuacji traktować jako wskazówkę interpretacyjną przy dokonywaniu wykładni art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Z uwagi na to, że art. 6 zawierał wystarczająca definicję przedsiębiorstwa, nie można przyjąć podmiotowego pojęcia przedsiębiorstwa, wynikającego z art. 40 Kodeksu handlowego. Zawarte w nim pojęcie przedsiębiorstwa nie ma znaczenia w ujęciu ustawy nacjonalizacyjnej, co stwierdzono także w wyroku WSA z 29 października 2004 r. IV SA/Wa 180/04.
Skarga kasacyjna powołuje się także na późniejsze wyroki NSA – I OSK 233/05, OSK 1402/04, w których oddalono skargi kasacyjne zawierające zarzuty niekonstytucyjności § 75 rozporządzenia, których nie uznał Sąd odwoławczy za zasadne powołując się przy tym na orzecznictwo Sądu Najwyższego.
Zaskarżony wyrok stanowi także wyłom w jednolitym od 2 lat orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zawierającym prawidłową wykładnię przepisów nacjonalizacyjnych, które stanowią podstawę do wydawania decyzji przez organ naczelny.
Sąd pierwszej instancji przekroczył kontrolne dyspozycje art. 3 i 153 ustawy P.p.s.a. oceniając tym samym co do istoty, że orzeczenie zostało podjęte z naruszeniem przesłanki określonej w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., a także wypowiadając się w kwestii nieodwracalnych skutków prawnych, choć nie była ona przedmiotem sprawy zakończonej uchyloną decyzją.
Skarga kasacyjna domaga się nadto z uwagi na istniejące wątpliwości, wydania postanowienia na podstawie art. 187 § 1 ustawy P.p.s.a. o podjęcie uchwały w składzie 7 sędziów, całej Izby lub w pełnym składzie w celu ujednolicenia orzecznictwa sądów administracyjnych.
Pełnomocnik uczestnika postępowania R.S. oraz G. i K. S. wnieśli o uwzględnienie skargi kasacyjnej podzielając jej argumentację, natomiast pełnomocnik skarżących wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania, opowiadając się za wykładnią dokonaną przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku oraz w uchwale NSA z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07.
Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.
Rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, stosownie do art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał za zasadny zarzutu naruszenia prawa materialnego.
W zaskarżonym wyroku Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, jak również właściwie zinterpretował przepisy § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa.
Trafnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono istotne rozbieżności w orzecznictwie (powołując konkretne orzeczenie) co do wykładni przepisu art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej i § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia z 1947 r., które to rozbieżności ujemnie wpływają na sposób załatwienia tych spraw przez organy administracji. Wątpliwości te rozstrzygnął Naczelny Sąd Administracyjne w uchwale sygn. akt I OPS 2/07 z dnia 5 listopada 2007 r. stwierdzając, iż "przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej w zw. z art. 6 ust. 1 tej ustawy nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej".
Uchwała ta zgodnie z art. 187 § 2 ustawy P.p.s.a. jest wiążąca w sprawie, w której ją wydano, jednakże ma ona tzw. ogólną moc wiążącą wynikającą z art. 269 § 1 powołanej ustawy.
Skład orzekający rozpoznający skargę kasacyjną podziela wykładnię zaprezentowaną w omawianej uchwale.
Uwzględniając to, iż ustawa nacjonalizacyjna nie definiowała pojęcia przedsiębiorstwa, Sąd nawiązał do poglądów doktryny, określających przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym, jako zbiór rzeczy i praw, a nawet stanów faktycznych, złączonych nierozerwalnym węzłem spełnianej funkcji w obrocie gospodarczym. O przedsiębiorstwie można zasadnie mówić gdy istnieje zespół składników, który ucieleśnia przedsiębiorstwo tzn. gdy można sensownie wyodrębnić przedsiębiorstwo od osoby przedsiębiorcy.
W okresie międzywojennym istniała koncepcja prawa podmiotowego na przedsiębiorstwie, która zakładała, że przedsiębiorstwo jest odrębnym przedmiotem, a nie bliżej określoną masą majątkową. To zaś oznacza, iż podejmowane w stosunku do przedsiębiorstwa czynności prawne mają za przedmiot przedsiębiorstwo jako takie, a nie poszczególne składniki wchodzące w skład przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwem w znaczeniu szerszym jest więc ogół prac podmiotowych, stosunków faktycznych oraz różnych innych wartości, jakie podmiot prawa ("właściciel" przedsiębiorstwa, osoba prawna lub fizyczna, "przedsiębiorca" sam lub ze współdziałającymi osobami) wiąże w zorganizowany zespół, ustalając cel gospodarczy tego zespołu. Przytaczając poglądy doktryny Sąd wywodzi, iż przejście przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu oznacza przejście "minimum środków, jakie jest konieczne do tego, by mógł on prowadzić to przedsiębiorstwo". Oznacza to, że przejście przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu powoduje nabycie ogółu praw i obowiązków związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a więc nabywca przedsiębiorstwa, także w drodze nacjonalizacji, uzyskuje wszystkie prawa, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa.
Uwzględniając to, iż w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej obowiązywał Kodeks handlowy, przy analizie posługiwano się przepisem art. 40 k.h., który wymienia składniki wchodzące w jego skład takie jak: firma, znaki towarowe, nieruchomości, ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary, ale także wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy). Na własność Państwa przechodzą w myśl art. 6 ust. 1 ustawy te składniki, które wymienia art. 40 § 1 k.h. od pkt 1-5, a w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Treść art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej nie daje natomiast podstaw do stwierdzenia, że Państwo staje się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu, czy dzierżawy albo posiadł bez tytułu prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny podzielił również stanowisko zajęte w powołanej uchwale I OPS 2/07, w odniesieniu do przepisów § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia, które ze względu na wydanie ich z przekroczeniem delegacji ustawowej oraz uregulowanie kwestii, które winny być zamieszczone w ustawie, nie mogły stanowić wskazówki interpretacyjnej przy wyjaśnieniu art. 6 ust. 1 ustawy. O treści przepisu ustawy nie mogą bowiem przesądzać przepisy rozporządzenia wykonawczego.
Składników majątkowych należących do osób trzecich wchodzących w skład przedsiębiorstwa, Państwo nie mogło znacjonalizować, natomiast wchodziło w prawa przedsiębiorcy do tych składników w takim zakresie, w jakim przysługiwały one właścicielowi znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Państwo stawało się bowiem na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej właścicielem przedsiębiorstwa jako odrębnego podmiotu, a nie każdego ze składników przedsiębiorstwa z osobna.
Przyjmując powyższe, nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenia prawa materialnego, gdyż zastosował on prawidłową wykładnię zarówno przepisów ustawy nacjonalizacyjnej jak i rozporządzenia wykonawczego z 1947 r., co także wyklucza naruszenie przez ten Sąd przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy P.p.s.a.
Oceniając zarzut naruszenia przepisu art. 3 ustawy P.p.s.a. należy przede wszystkim zauważyć, iż skarga kasacyjna w sposób niewłaściwy formułuje ten zarzut nie uwzględniając, że artykuł 3 składa się z trzech paragrafów, zaś § 2 z 8 punktów.
Związanie Sądu odwoławczego granicami skargi wymaga prawidłowego określenia naruszonego przepisu, a gdy zbudowany jest on z kilku jednostek wskazanie konkretnego paragrafu i punktu, bowiem Sąd nie jest uprawniony do ustalenia jaki konkretny przepis strona miała na uwadze.
Nie można także uznać, iż WSA naruszył przepis art. 153 ustawy P.p.s.a., gdyż przepis ten może mieć zastosowanie tylko wtedy gdyby Sąd pierwszej instancji orzekając ponownie – po uchyleniu wyroku przez Sąd odwoławczy – pominął wiążącą go w wyroku NSA ocenę prawną.
Sytuacja taka w przedmiotowej sprawie nie miała miejsca, bowiem zaskarżony wyrok zapadł po raz pierwszy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznając skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, oddalił ją na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a.
O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 204 pkt 2 i art. 205 § 2 powołanej ustawy, uznając zasądzoną kwotę za współmierną do udziału pełnomocnika w sprawie i wielkości poniesionych wydatków.