I OSK 1608/22

I OSK 1608/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-08-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska /sprawozdawca/
Elżbieta Kremer /przewodniczący/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 785/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-10-19
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 785/21 w sprawie ze skargi U.S., E.S., C.S. i I.S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1) oddala skargę kasacyjną; 2) oddala wniosek U.S., E.S., C.S. i I.S. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 19 października 2021 r. I SA/WA 785/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi U.S., E.S., C.S. i I.S. (Skarżące) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Minister) z [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Mazowieckiego (Wojewoda) z [...] września 2020 r. nr [...] (pkt 1 sentencji wyroku) oraz zasądził od Ministra na rzecz Skarżących solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego (pkt 2 sentencji wyroku).
Minister zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości zarzucając mu :
1. naruszenie prawa materialnego, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 2 w zw. z art. 3 ust 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej też: "ustawa zabużańska" lub "ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.") w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 2 ustawy zabużańskiej polegającą na przyjęciu przez Sąd, że:
a. w przypadku kiedy właściciel nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich (chodzi o właściciela wg stanu przed wojną rozpoczętą w 1939 r., jak też w chwili wybuchu tej wojny) nie przemieścił się na obecne terytorium RP lub z innych powodów ustawa zabużańska nie ma do niego zastosowania, bądź nie spełnił którejkolwiek z przesłanek z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to przesłanki z ustawy zabużańskiej należy badać w odniesieniu do kolejnego właściciela nieruchomości, tj. tego, który stał się nim po wybuchu II Wojny Światowej i repatriował się, co skutkowało ustaleniem, że skoro P.S. (właściciel nieruchomości wg stanu na dzień 1 września 1939 r.) nie przemieścił się na obecne terytorium RP i zmarł poza obszarem państwa polskiego, to na skutek spadkobrania po nim jego następcy prawni stali się po wybuchu wojny właścicielami przedmiotowej nieruchomości i to w stosunku do nich należy badać wszystkie przesłanki z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.;
b. jak też błędnym przyjęciu, że z art. 2 ustawy zabużańskiej wynika, że właściciel nieruchomości pozostawionych to nie tylko osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu, lecz także osoba, która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem.
2. naruszenie prawa materialnego, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a polegające na błędnym przyjęciu, że z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika obowiązek badania przez organ prowadzący postępowanie spełnienia przez spadkobierców zmarłego właściciela pozostawionych nieruchomości, przesłanek innych niż wymóg posiadania obywatelstwa polskiego przesłanek (zamieszkiwania itp.).
3. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a, naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 4 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. poprzez uznanie, że wydana w niniejszej sprawie decyzja Ministra oraz poprzedzająca ją decyzja Wojewody zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania (Sąd w zaskarżonym wyroku nie podał konkretnych artykułów) w tym art. 107 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sytuacji gdy opisane powyżej naruszenia przepisów k.p.a. po stronie organów administracji nie miały miejsca przy zastosowaniu prawidłowej wykładni prawa materialnego art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2008 r.
Na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w zw. z art. 188 p.p.s.a. Minister wniósł o :
1) uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2021 roku, sygn. akt I SA/Wa 785/21 w całości i rozpoznanie skargi U.S., E.S., C.S. i I.B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] stycznia 2021 roku, nr [...] poprzez orzeczenie o jej oddaleniu;
2) zasądzenie solidarnie od Skarżących na rzecz organu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Minister przywołał uchwałę składu siedmiu sędziów NSA z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13 wskazując, że jakkolwiek główna teza ww. orzeczenia odnosiła się do kwestii związanej z okolicznością, iż włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy zabużańskiej samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy, tym niemniej jednak teza ta została zbudowana w oparciu o generalny wniosek, że prawo do rekompensaty winno wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność (a nie ze statusem właścicielskim nieruchomości w dacie repatriacji).
Minister wskazał, że w jego ocenie przesądzenie przez Sąd I instancji, że właścicielem nieruchomości w rozumieniu art. 2 ustawy zabużańskiej jest również osoba, która nabyła takie nieruchomości po wybuchu wojny, a przed ich pozostawieniem jest nie tylko błędne, ale i niebezpieczne z punktu widzenia potencjalnych skutków takiej linii orzeczniczej (tj. omijanie przepisów prawa regulujących przesłanki odnoszące się do właściciela nieruchomości, w sytuacji kiedy przedwojenny właściciel nieruchomości nie spełniałby wszystkich wymogów z ustawy zabużańskiej, a mogłyby je spełniać osoby, które ewentualnie stały się właścicielami nieruchomości po wojnie). Przyjęcie, że właścicielem nieruchomości w rozumieniu art. 2 ustawy zabużańskiej jest również osoba, która nabyła nieruchomość po wybuchu II Wojny Światowej powodowałoby stan, w którym można byłoby skutecznie ubiegać się o rekompensatę zarówno po właścicielu nieruchomości przedwojennym, jak i po właścicielu nieruchomości, który stał się nim po wojnie, a wskazać należy, iż prowadzone przez Ministra rejestry wypłaconych rekompensat nie umożliwiają weryfikacji, czy za konkretną nieruchomość ktoś już otrzymał rekompensatę. Zwrócił również uwagę, że kwestia uznania osoby właściciela w momencie repatriacji jest kluczowym pojęciem w celu ustalenia praw spadkobierców po zmarłym właścicielu a w konsekwencji ustalenia stron przedmiotowego postępowania oraz związanych z tym praw i obowiązków Wnioskodawców.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarżące wniosły o jej oddalenie i zasądzenie na ich rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Uzasadniając swoje stanowisko Skarżące wskazały, że uchylone przez Sąd Wojewódzki rozstrzygnięcie organu drugiej instancji jest konsekwencją dokonania przez organ błędnej wykładni prawa materialnego. Wskazały, że organ pomimo braku przesłanki prawa do rekompensaty w postaci konieczności przybycia właściciela pozostawionych nieruchomości na obecne tereny Polski, zmienił interpretację przepisu (art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy "zabużańskiej") pomimo braku zmiany treści prawa materialnego i odmówił Skarżącym należnego prawa do rekompensaty. Skarżące w treści pisma przedstawiły szeroką argumentację przemawiającą za stanowiskiem, że uprawnienia wynikające z ustawy zabużańskiej nie są powiązane z obowiązkiem przesiedlenia się w obecne granice Polski.
W załączeniu do protokołu rozprawy, datowanym na 27 sierpnia 2025 r., który wpłynął do Naczelnego Sądu Administracyjnego 1 września 2025 r., Skarżące wskazały, że skoro P.S. będący właścicielem nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. został wywieziony do więzienia w Mińsku na Białorusi, gdzie zmarł, to uznać należy, że opuścił Kresy w związku z wojną. Wskazały, że w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wywiezienie w warunkach przymusowych poza granice II RP powodujące (bezpośrednio lub pośrednio) śmierć właściciela uznaje się za spełnienie przesłanki prawa do rekompensaty bez konieczności oczekiwania od takiej osoby przesiedlenia się w powojenne granice Polski.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Przed przystąpieniem do rozpoznania skargi kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Organy obu instancji, po rozpoznaniu wniosku złożonego przez T.S. (poprzednika prawnego Skarżących) odmówiły potwierdzenia Skarżącym prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez P.S. poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej to jest majątku K. i majątku P.
Podstawą faktyczną rozstrzygnięcia organów było ustalenie, że P.S., który był właścicielem nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. nigdy nie opuścił byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej ani nie powrócił na obecne terytorium Polski w z przyczyn związanych z wybuchem II Wojny światowej bowiem jego ostatnim miejscem zamieszkania zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa Śródmieście z 21 maja 2013 r. był majątek K., zmarł zaś w Mińsku 31 grudnia1939 r. Nie spełnił zatem przesłanki z art. 2 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 2097; dalej: "ustawa z 8 lipca 2005 r.), a w konsekwencji jego spadkobiercy nie nabyli prawa do rekompensaty.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na skutek skargi Skarżących uchylił decyzje organów obu instancji.
Sąd podzielił stanowisko wyrażone przez organy obu instancji, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) się właściciela nieruchomości pozostawionej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. na obecne terytorium RP.
Uznał jednak, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy organy dokonały błędnej wykładni art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionych w rozumieniu powołanego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r. W ocenie Sądu, z art. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. wynika, że prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic RP na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium RP jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy, to jednak omawiany akt nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle powołanych przepisów nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują bowiem jego następcy prawni i od tego dnia osoby te stają się właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium RP z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty.
W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego, zatem w pierwszej kolejności należałoby się odnieść do zarzutów opartych na drugiej podstawie kasacyjnej. Jednak w niniejszej sprawie ocena zasadności zarzutu naruszenia przepisów postępowania uzależniona jest od oceny zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego.
W ocenie Sądu kasacyjnego podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia zasadności skargi kasacyjnej ma zarzut objęty punktem 1.b petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzut błędnej wykładni polegającej na uznaniu, że właścicielem nieruchomości pozostawionych w rozumieniu art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. jest nie tylko osoba, która była jej właścicielem przed rozpoczęciem wojny w1939 r. ale również osoba, która nabyła to prawo po wybuchu wojny a przed ich pozostawienie,
Sąd kasacyjny nie podziela stanowiska Ministra, że osoby, które nabyły prawo własności nieruchomości na skutek dziedziczenia w okresie II Wojny Światowej nie mogą być uznane za jej właścicieli w rozumieniu art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Słusznie Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że w świetle art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., data 1 września 1939 r. ma znaczenie dla oceny posiadania obywatelstwa oraz miejsca zamieszkania. Z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. nie można jednak wywieść, że uprawnienie do rekompensaty przysługuje wyłącznie osobom, które były właścicielami nieruchomości 1 września 1939 r.
Sąd kasacyjny przypomina, że powyższy problem prawny był już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki z 13 listopada 2018 r. I OSK 1013/18, 6 marca 2024 r. I OSK 2646/20, 12 września 2024 r. I OSK 395/22, 17 grudnia 2024 r. I OSK 1997/21, 27 maja 2025 r. I OSK 1144/22).
W wyrokach tych wskazywano, że zgodnie z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w rozumieniu wskazanych w tym artykule przepisów) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, a także posiada obywatelstwo polskie. Z przepisu tego w żaden sposób nie wynika, że prawo do rekompensaty przysługuje tylko temu właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który był nim 1 września 1939 r. W orzecznictwie podnosi się bowiem, że "przepisy ustawy z 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wymagały i nie wymagają, aby wnioskodawca miał obowiązek wykazania by byłemu właścicielowi pozostawionego mienia przysługiwał tytuł własności do niego na dzień 1 września 1939 r. Data ta odnosiła się jedynie do legitymowania się przez byłego właściciela mienia obywatelstwem polskim i miejscem zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...)" (por. wyrok NSA z 19 lutego 2015 r. I OSK 1491/13). Podnosi się także, że w art. 2 ustawy z 2005 r. ustawodawca posługuje się pojęciem "nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" nie definiując go bliżej. Jednak ze sformułowania "pozostawienie nieruchomości" wnosić należy, że istotna jest tu data opuszczenia nieruchomości. Data 1 września 1939 r. przyjmowana jest w tej ustawie wyłącznie jako moment wybuchu wojny, w wyniku której nastąpiło wypędzenie lub opuszczenie dotychczasowego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art.1) oraz jako moment oznaczenia obywatelstwa polskiego i miejsca zamieszkania (art. 2) - zob. wyrok NSA z 26 listopada 2019 r. I OSK 3010/18. Wprawdzie przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. nie wymagają, by w samej dacie opuszczenia nieruchomości położonych na dawnych kresach opuszczający je byli ich właścicielami, o czym szerzej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 16 grudnia 2013 r. I OPS 11/13, to jednak nie powinno budzić wątpliwości, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego majątku nieruchomego, który co najmniej w momencie wybuchu II Wojny Światowej był jego własnością, względnie po tej dacie (a przed pozostawieniem) był przez niego na własność nabyty. Wynika to wprost z brzmienia art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., tj. z samej istoty zdarzenia, z jakim związane jest uprawnienie, tj. pozostawienie nieruchomości w okolicznościach określonych w art. 1 powołanej ustawy (por. wyrok NSA z 13 listopada 2018 r. I OSK 1013/18).
Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę stanowisko to w pełni podziela, a w konsekwencji zarzut objęty punktem 1.b petitum skargi kasacyjnej uznaje za niezasadny
Słusznie zatem Sąd Wojewódzki uznał, że w związku ze śmiercią P.S. w dniu 31 grudnia 1939 r. za właściciela nieruchomości uznać należy jego spadkobierców i to w stosunku do nich należy badać czy spełnione zostały przesłanki z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Czyni to niezasadnym zarzut z punktu 1.a petitum skargi kasacyjnej.
Minister w uzasadnieniu skargi kasacyjnej przywoływał (niesprecyzowane bliżej) niebezpieczeństwa wynikające z przyjęcia takiej wykładni, które polegać miałyby na omijaniu przepisów prawa odnoszących się do właściciela w sytuacji, w której przedwojenny właściciel przepisów tych nie spełniał.
Sąd kasacyjny przypomina, że w niniejszej sprawie sytuacja, w której inna osoba była właścicielem nieruchomości 1 września 1939 r. a inna w momencie zakończenia wojny jest następstwem spadkobrania po osobie, której prawo własności przysługiwało 1 września 1939 r. Okolicznością niesporną w sprawie jest fakt aresztowania P.S. a następnie jego wywiezienia przez KGB do więzienia w Mińsku, w którym zmarł 31 grudnia 1939 r.
Jak słusznie zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 19 marca 2021 r. I SA/WA 1742/20 (od którego skargę kasacyjną oddalono wyrokiem NSA z 12 września 2024 r. I OSK 395/22) "sztywne" trzymanie się stanu własnościowego nieruchomości istniejącego w dacie 1 września 1939 r. nie uwzględnia całej złożoności sytuacji wojennej, w której na szeroką skalę przedwojenni właściciele nieruchomości (zwłaszcza właściciele większych majątków o wysokiej pozycji społecznej) byli likwidowani przez sowietów w toku walk (np. wojskowi), wywożeni na wschód do obozów pracy (np. kupcy, nauczyciele, pracownicy administracji), gdzie czekała ich rychła śmieć i brak możliwości poddania się procedurom repatriacyjnym. Obywatele polscy tej kategorii zostali najbardziej pokrzywdzeni na skutek okoliczności związanych z wojną. Wobec tego odmawianie statusu właścicieli nieruchomości pozostawionych ich spadkobiercom, którzy z mocy prawa stawali się w czasie wojny właścicielami nieruchomości położonych na Kresach Wschodnich, stawia tych spadkobierców w gorszej sytuacji, niż tzw. zwykłych obywateli, którymi nie interesował się sowiecki aparat represji i którzy mieli szansę wykazania ciągłości stanu własnościowego w okresie od przedwojnia do momentu pozostawienia nieruchomości i możliwość przesiedlenia się na obszar powojennego państwa polskiego.
W ocenie Sądu kasacyjnego rozpoznającego sprawę, w takich stanach faktycznych odmowa przyznania prawa do rekompensaty osobom, które nabyły prawo własności w drodze dziedziczenia stałaby w sprzeczności zarówno z literalnym brzmieniem analizowanego przepisu jak i z celem wprowadzenia ustawy.
W konsekwencji nieuprawnione jest też utożsamianie właściciela nabytego na Kresach Wschodnich mienia przed jego opuszczeniem, w okolicznościach wskazanych w art. 1 ustawy z 2005 r., ze spadkobiercą byłego właściciela w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r. Ten, kto nabył (w tym przypadku w drodze spadku) mienie po osobie, która była jego właścicielem w dniu 1 września 1939 r. i pozostawił je w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ustawy z 2005 r.), nie jest spadkobiercą byłego właściciela, w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r., ale jest właścicielem mienia, w rozumieniu art. 2 tej ustawy. Musi spełniać tylko pozostałe wymogi z tego ostatniego przepisu, zatem zarzut objęty punktem 1.c. petitum skargi kasacyjnej również uznać należy za niezasadny.
Niezasadny jest również zarzut naruszenia przepisów postępowania objęty punktem 3 petitum skargi kasacyjnej.
Rzeczywiście, jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki wskazał m.in. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., przy czym z uzasadnienia wyroku nie wynika, jakie przepisy o charakterze proceduralnym naruszone zostały przez organ. Jak jednak wynika z uzasadnienia wyroku, Sąd Wojewódzki uznał, że skoro za właścicieli nieruchomości uznać należy spadkobierców P.S., to w stosunku do nich winna być przeprowadzona ocena spełnienia przesłanek przyznania rekompensaty. Oczywiste jest, że w zaskarżonych decyzjach ta ocena nie została przeprowadzona z uwagi na przyjętą przez organy wykładnię prawa materialnego.
Wbrew stanowisku Ministra, Sąd Wojewódzki nie zarzucił organowi naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. Sąd pierwszej instancji wskazał jedynie, że "w zależności od poczynionych ustaleń i ocen organ pierwszej instancji wyda stosowny akt, który uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § k.p.a."
Końcowo, wobec stanowiska wyrażonego przez Skarżące w odpowiedzi na skargę kasacyjną jak i w załączniku do protokołu rozprawy (który, co podkreślić należy, wpłynął już po wydaniu wyroku) Sąd kasacyjny wyjaśnia, że rozpoznawał sprawę w granicach skargi kasacyjnej wniesionej przez Ministra.
Tymczasem z odpowiedzi na skargę kasacyjną jak i z załącznika do protokołu rozprawy wynika, że w ocenie Skarżących :
a. Sąd Wojewódzki dokonał wadliwej wykładni art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. uznając, że warunkiem przyznania prawa do rekompensaty jest opuszczenie terytoriów byłej RP i przemieszczenie się na obecne terytorium państwa polskiego,
b. w związku ze zgonem P.S. 31 grudnia 1939 r. w Mińsku to jest poza terytorium zarówno byłego jak i obecnego państwa polskiego uznać należało, że spełnił on warunek opuszczenia byłego terytorium RP w związku z II Wojną Światową,
c. w konsekwencji uznać należało, że to P.S. spełnił przesłanki do przyznania prawa do rekompensaty.
Oznacza to, że Skarżące pomimo niezłożenia skargi kasacyjnej dążą do zakwestionowania stanowiska Sądu Wojewódzkiego, które legło u podstaw uchylenia decyzji organów obu instancji. Jeżeli Skarżące uważały, że wyrok ten, pomimo uwzględnienia wniesionej przez nie skargi i uchylenia decyzji organów obu instancji, był wadliwy w zakresie przedstawionej w nim oceny prawnej i wskazań, co do dalszego postępowania, mogły zaskarżyć go skargą kasacyjną.
Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 10 czerwca 2025 r. (a skład rozpoznający niniejszą sprawę w pełni ten pogląd podziela) "na gruncie p.p.s.a. dopuszczalne jest zaskarżenie jedynie uzasadnienia wyroku z równoczesnym brakiem kwestionowania jego sentencji. Jeżeli strona, której skargę uwzględniono, kwestionuje wyrażaną w orzeczeniu ocenę prawną może w skardze kasacyjnej domagać się zmiany orzeczenia w tym zakresie (art. 176 P.p.s.a.). W sytuacji objętej dyspozycją z art. 184 P.p.s.a. sąd kasacyjny, oddalając skargę, wyrazi w uzasadnieniu orzeczenia właściwą ocenę prawną i wskazania, które będą wiążące (por. wyroki NSA: z dnia 16 grudnia 2021 r., sygn. akt III OSK 576/21, LEX nr 3304669; z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II OSK 829/09, LEX nr 597891; por. też A. Kwaśniak, O potrzebie zaskarżenia uzasadnień wyroków wojewódzkich sądów administracyjnych – głos w dyskusji, "Przegląd Prawa Publicznego" 2021 r., nr 9, s. 57-68). Uzasadnienie wyroku, nawet jeśli sentencja wyroku jest zgodna z żądaniem strony skarżącej, nie jest dla niego obojętne, gdyż pisemne uzasadnienie prawomocnego wyroku ma decydujący wpływ na rozstrzygnięcie, które będzie podjęte na etapie jego wykonania. Jeżeli zatem intencją skarżącego jest w istocie polemika z motywami przyjętymi przez Sąd pierwszej instancji, nie zaś z samym rozstrzygnięciem, które uwzględniło jego skargę, to takie ukierunkowanie skargi jest dopuszczalne, aczkolwiek strona musi wówczas wykazać, że uzasadnienie w kształcie przyjętym przez sąd, nawet w powiązaniu z korzystnym dla niej rozstrzygnięciem, narusza obowiązujące przepisy (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 173)." Analogiczne stanowisko wyrażone zostało w wyroku NSA z 12 grudnia 2024 r. I OSK 2883/23.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniosek Skarżących o zasądzenie na ich rzecz od Ministra zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego z uwagi na zawarcie go w odpowiedzi na skargę kasacyjną złożonej po upływie terminu wskazanego w art. 179 p.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy, skarga kasacyjna doręczona została pełnomocnikowi Skarżących 23 maja 2022 r., odpowiedź na skargę kasacyjną nadana została listem poleconym 15 czerwca 2022 r., a więc po upływie 14 dni.