I OSK 1603/24

I OSK 1603/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Joanna Skiba
Jolanta Rudnicka /przewodniczący sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Bd 1018/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2024-01-30
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 151, art. 174 pkt 1 i 2, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 188, art. 193, art. 200, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Bd 1018/23 w sprawie ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z dnia 11 lipca 2023 r., nr SKO-4111/924/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia 29 maja 2023 r., nr ŚP.5231.28.2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy na rzecz K. N. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z 30 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Bd 1018/23, oddalił skargę K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z 11 lipca 2023 r., nr SKO-4111/924/2023, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 7 kwietnia 2023 r. K. N. (dalej – skarżąca, skarżąca kasacyjnie), reprezentowana przez adwokata, wystąpiła do Burmistrza K. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem W. N.
Burmistrz K. decyzją z 29 maja 2023 r. odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Od powyższej decyzji skarżąca, reprezentowana przez adwokata, pismem z 1 czerwca 2023 r. złożyła odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z 11 lipca 2023 r., nr SKO-4111/924/2023, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do możliwości odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na datę powstania niepełnosprawności. Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że skarżąca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ świadczenie pielęgnacyjne w myśl art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej – u.ś.r., może być przyznane osobie, która zrezygnowała z pracy w związku ze świadczoną opieką nad osobą bliską lub nie podejmuje w związku z tymi obowiązkami pracy zawodowej. Brak spełnienia powyższej przesłanki nie daje podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium, w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a wykonywaną przez nią opieką nad ojcem. Zdaniem Kolegium, zawarcie umowy zlecenia na jeden miesiąc, w sytuacji poprzedniej decyzji Kolegium z 19 grudnia 2022 r., w której przedstawiono stanowisko odnośnie braku jakiejkolwiek aktywności zawodowej skarżącej, która jest osobą młodą, wychowującą 2 dzieci, nie może skutkować uznaniem, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki na ojcem. Skoro skarżąca nie pracowała zawodowo, nie ma żadnych kwalifikacji zawodowych, to zarówno brak podejmowania zatrudnienia i rezygnacja z umowy zlecenia nie pozostają w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy skarżąca, zastępowana przez adwokata, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, który skargę oddalił, powołanym na wstępie wyrokiem z 30 stycznia 2024 r.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Sąd podzielił także stanowisko organu odwoławczego, że mimo błędnego stanowiska organu I instancji w zakresie powyższego aspektu, decyzję należało utrzymać w mocy z uwagi na niezaistnienie przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
Sąd wskazał, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tymczasem stan faktyczny sprawy wskazuje, że ojciec skarżącej niewątpliwie jest osobą chorą i wymaga wsparcia, nie jest jednak osobą obłożnie chorą, bez kontaktu, czy też z objawami wymagającymi ciągłej obecności opiekuna. Samodzielnie przemieszcza się po mieszkaniu. Nie jest zależny od drugiej osoby w stopniu uniemożliwiającym pozostawienie go samego w domu na część dnia. Opieka sprawowana przez skarżącą, nie ma takiego charakteru, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji i niepodejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
W ocenie Sądu, organ słusznie wskazał w ustaleniach stanu faktycznego, że w poprzedniej decyzji z 19 grudnia 2022 r. Kolegium stwierdziło, że "Skarżąca nie zrezygnowała z pracy, nie pracowała, nie przedłożyła jakiegokolwiek oświadczenia, zaświadczenia odnośnie pracy i kariery zawodowej". Staż zawodowy skarżącej, która jest w wieku 31 lat, to 0 lat przepracowanych. Jednocześnie, wraz z kolejnym wnioskiem złożonym w dniu 7 kwietnia 2023 r. przez pełnomocnika skarżąca przedłożyła umowę zlecenia zawartą 2 marca 2023 r. w [...], w której jako zleceniobiorca - ulotkarz zobowiązała się do dystrybucji plakatów reklamowych w miejscowości zamieszkania oraz dozoru, czy dany plakat jest eksponowany w ciągu miesiąca. Z ustaleń organu I instancji wynika, że skarżąca wykonywała umowę zlecenia w okresie od 2 marca 2023 r. do 1 kwietnia 2023 r. Skarżąca nie złożyła oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, że wykonywanie zlecenie w okresie jednego miesiąca kolidowało ze sprawowaną opieką nad ojcem.
W ocenie Sądu, opisanych przez skarżącą czynności dotyczących opieki nad ojcem nie sposób uznać za czynności wymagające całodobowej jej dyspozycyjności. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia lub raz na jakiś czas, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, mające pod opieką starszych zwykle schorowanych rodziców. Do tego rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem.
Zdaniem Sądu, powyższe wskazuje, że w sytuacji skarżącej nie zachodzi okoliczność braku możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia z uwagi na potrzebę sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Okoliczności sprawy nie wskazują również, że skarżąca zrezygnowała z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad ojcem. Skarżąca nie wykazała, aby kiedykolwiek była osobą aktywną zawodowo, poza miesięcznym zatrudnieniem na umowę zlecenia. Skarżąca nie jest osobą zarejestrowaną w urzędzie pracy.
Sąd zauważył, że skarżąca ma dwójkę rodzeństwa, na którym ciąży również obowiązek alimentacyjny. Skarżąca nie wykazała, aby istniały obiektywne przeszkody we wspieraniu skarżącej w opiece nad ojcem w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Nie są takimi praca zawodowa, czy zamieszkiwanie w innej miejscowości lub za granicą. Możliwe jest takie ułożenie stosunków rodzinnych, aby dzieci osoby niepełnosprawnej - w wybranej przez siebie formie - współuczestniczyły w opiece nad ojcem.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca, zastępowana przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej - p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi:
I. naruszenie prawa materialnego, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz, że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, iż możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego;
II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.:
1. art. 135 p.p.s.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;
2. art. 151 p.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie, zrzekając się przeprowadzenia rozprawy, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej - p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem skarżąca kasacyjnie zrzekła się przeprowadzenia rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.).
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W tej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Jednak w analizowanej sprawie w sposób bezpośredni wiążą się one z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd też ocena zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do zasadniczego problemu w niniejszej sprawie.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące warunki i zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zauważenia wymaga, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. Musi to być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia.
Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że ojciec skarżącej (ur. w 1964, wdowiec), legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 26 lipca 2022 r. wydanym przez Powiatowy Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] do 31 lipca 2023 r., w którym stwierdzono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 23 czerwca 2022 r., zaś symbol przyczyny niepełnosprawność to 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia).
Z przeprowadzonego w dniu 25 kwietnia 2023 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że ojciec skarżącej od około 2021 r. choruje na raka płuc, nowotwór jest w stopniu zaawansowanym, ma ropień płucny, nie można podjąć leczenia, lekarze nie dają rokowań na powrót do zdrowia, zalecają kontrolę co trzy miesiące, pojawia się krwioplucie i kaszel. Dodatkowo ma opuchnięte nogi, wymaga drenaży, nie jest w stanie długo chodzić, większość dnia leży. Skarżąca z dwójką dzieci mieszka z ojcem i się nim opiekuje. Pomaga ojcu przy kąpieli, ubieraniu się, podaje leki, obcina paznokcie, dwa razy dziennie mierzy ciśnienie, robi drenaże limfatyczne, pali w piecu, dba o cały dom, pierze, prasuje gotuje, myje protezy. Posiada auto i towarzyszy ojcu w wizytach lekarskich. W marcu 2023 r. pracowała na zlecenie przy rozdawaniu ulotek.
Przeprowadzający wywiad pracownik socjalny we wnioskach wskazał, że stan zdrowia ojca skarżącej pogarsza się, antybiotyki nie wyleczą nowotworu płuc, a jedynie zmniejszą dyskomfort, nie może on podjąć chemioterapii z uwagi na ropień płucny. Nie ma tyle siły co wcześniej, długo leży, mało wstaje z powodu bólu nóg i opuchlizny. Skarżąca wykonuje drenaże limfatyczne, aby zmniejszyć bóle. Czuwa przy ojcu, jest w stałej dyspozycji, dba o higienę ojca, pilnuje leków. Zrezygnowała z pracy na zlecenie, aby czuwać nad stanem zdrowia ojca.
Opisany powyżej stan chorobowy ojca skarżącej potwierdza znajdujące się w aktach sprawy skierowanie do Zakładu Diagnostyki Obrazowej i Radiologii Interwencyjnej Centrum Onkologii w Bydgoszczy z 15 lutego 2023 r. wystawione przez dr n. med. P. B., z którego wynika, że cierpi on na przewlekły ropniak opłucnej prawej w przebiegu zaawansowanego raka niedrobnokomórkowego płuca prawego. Obecnie ropowica ściany klatki piersiowej po leczeniu szpitalnym. Ropniak stabilny bez progresji. Obecnie leczenie wstrzymano z uwagi na ropną chorobę klatki piersiowej.
Z załączonego do wniosku wykazu czynności wykonywanych podczas opieki wynika, że w ramach opieki wykonywane są: czynności higieniczne (pomoc przy kąpieli, obcinaniu paznokci, strzyżeniu włosów, myciu protezy, myciu zębów, moczeniu nóg – według potrzeb), prowadzenie do toalety, podmywanie (trzy - pięć razy dziennie), smarowanie kremami przeciw odparzeniom (według potrzeb), przygotowywanie ubrań i ubieranie (raz dziennie), ćwiczenia fizyczne – drenaż limfatyczny (trzy razy dziennie), mierzenie ciśnienia (dwa razy dziennie), podawanie leków (dwa razy dziennie), przygotowywanie i podawanie posiłków (cztery-pięć razy dziennie), sprzątanie, pranie, prasowanie (codziennie), wizyty lekarskie (według potrzeb), opłacanie rachunków (raz w miesiącu), robienie zakupów i realizacja recept (codziennie), załatwianie spraw urzędowych (według potrzeb), wyjście na spacery (w zależności od pogody), przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu (codziennie), odśnieżanie (według potrzeb), czynności ogrodnicze (codziennie w odpowiednich porach roku), czytanie książek, pism urzędowych (rzadko, ojciec czyta sam), masaże, oklepywanie (według potrzeb), ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie, pisanie, myślenie oraz układaniu do snu (codziennie) i czuwaniu podczas snu (dwa/trzy razy). Ponadto, przy towarzyszącym bólu, obrzęku nóg skarżąca prowadzi ojca do toalety. Pomaga się ojcu ubrać, w trakcie podnoszenia rąk do góry występuje ból i uczucie podciągania w klatce piersiowej.
Dokładny zakres i czas wykonywanych czynności dotyczących opieki nad ojcem został przedstawiony w załączonym do wniosku dziennym harmonogramie.
Z powyższego wynika, że stan zdrowia ojca skarżącej, osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nie ulega poprawie i stale się pogarsza, z uwagi na postępującą zawansowaną chorobę nowotworową płuc. Podkreślić należy, że ojciec skarżącej z powodu upadku sił, bólu i opuchlizny nóg, rzadko wstaje, spędza czas głównie leżąc, ma ograniczenia w samodzielnym poruszaniu się, wymaga asystowania i asekuracji przy poruszaniu się po mieszkaniu, jak i do łazienki i kuchni. Wymaga również pomocy przy przygotowywaniu posiłków. Z akt sprawy wynika, że skarżąca trzy razy dziennie wykonuje u ojca drenaże limfatyczne nóg łagodzące dolegliwości bólowe. Wykonuje również szereg czynności gospodarstwa domowego, jak zakupy, pranie, sprzątanie, prasowanie, podawanie leków, wizyty lekarskie i realizacja recept. Zaznaczyć należy, że czynności dnia codziennego należy odnosić do okoliczności danego przypadku. Nie można zapominać, że są to czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania niepełnosprawnej osoby wymagającej opieki. Składają się one na całokształt właściwie sprawowanej opieki. W połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku Sądu I instancji, należy uznać, że z uwagi na konieczność zapewnienia przez skarżącą stałej i koniecznej opieki nad ojcem, jak również z uwagi na zakres opieki, nie ma ona możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym zakresie. W tych wymienionych wyżej okolicznościach nie może budzić wątpliwości, że skarżąca wykonuje czynności opiekuńcze nad ojcem codziennie i systematycznie w takim wymiarze, który pozostaje adekwatny do potrzeb niepełnosprawnego ojca. Nie można pominąć tego, że nawet gdy w danym momencie skarżąca nie wykonuje bezpośrednio wobec ojca czynności opiekuńczych, bowiem w danej chwili nie wymaga tego jego potrzeba i stan, to pozostaje w tym czasie w jego dyspozycji, aby w każdym momencie służyć właściwą opieką i pomocą. Nie ulega żadnej wątpliwości, że pozostawanie w dyspozycji osoby wymagającej opieki stanowi bez wątpienia element sprawowania opieki, służy bowiem zapewnieniu takiej osobie poczucia bezpieczeństwa i komfortu psychicznego sprowadzającego się do tego, że osoba niepełnosprawna może w każdym momencie liczyć na pomoc swojego opiekuna.
Na gruncie rozpoznawanej sprawy nie powinno budzić wątpliwości, że zakres, rodzaj i charakter czynności opiekuńczych codziennie wykonywanych przez skarżącą wobec ojca w istotny sposób ogranicza ją czasowo i tym samym wyklucza z rynku pracy. Tym samym należy uznać za w pełni zrozumiały i uzasadniony okolicznościami faktycznymi brak możliwości pogodzenia i łączenia opieki przez skarżącą z podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Trudno bowiem sobie wyobrazić, aby skarżąca pozostawiała niepełnosprawnego ojca samego w mieszkaniu na czas wykonywania pracy, bez możliwości zabezpieczenia jego podstawowych potrzeb, zwłaszcza toaletowych, jak również zapewnienia asekuracji, asysty i poczucia bezpieczeństwa przy wstawaniu z łóżka i poruszaniu się po mieszkaniu.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż w tej sprawie występuje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad niepełnosprawnym ojcem, a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia. Brak podejmowania przez skarżącą zatrudnienia wywołany jest bez wątpienia koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, a zakres i charakter tej opieki uniemożliwia podjęcie przez skarżącą aktywności zawodowej. Z powyższych względów nie można uznać za prawidłowe stanowiska organu odwoławczego, jak i Sądu I instancji, iż w warunkach rozpoznawanej sprawy nie występuje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
Nie można również zgodzić się ze stanowiskiem organu odwoławczego, a za nim Sądu I instancji, iż brak aktywności zawodowej skarżącej (0 lat przepracowanych w wieku 31 lat), poza miesięcznym zatrudnieniem na umowę zlecenie, brak rejestracji w urzędzie pracy, czy też niezłożenie przez skarżąca oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, iż wykonywanie zlecenia w okresie jednego miesiąca kolidowało ze sprawowaną opieką nad ojcem – pozwala na stwierdzenie, że nie występuje związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki. Wskazać bowiem należy, że irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo - skutkowego, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostaje, czy wnioskodawca uprzednio zrezygnował z pracy zarobkowej (z innych przyczyn niż opieka), jeżeli w dacie wystąpienia o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Powołany przepis u.ś.r. nie wymaga bowiem, aby strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia z u.ś.r. (ani też w dacie powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki). Istotne jest natomiast to, aby nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia (lub jego kontynuowania) z uwagi na sprawowaną opiekę. Podkreślić trzeba, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. relewantnym prawnie jest to, czy w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała po stronie wnioskodawcy realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca mu podjęcie zatrudnienia. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.
Za nieuprawnione należy uznać stanowisko Sądu I instancji, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt posiadania przez nią rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji względem ojca.
Podkreślenia wymaga, że kwestia ta była już wielokrotnie podnoszona w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ukształtowane już orzecznictwo stanęło na stanowisku, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżąca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jeden z uprawnionych w pierwszej kolejności członków rodziny zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodziny w takim samym stopniu zobowiązani do alimentacji. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad krewnym i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodzeństwa, którzy również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. np. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21). Stwierdzić zatem trzeba, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionego do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 u.ś.r., wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki.
Nie można zgodzić się również ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż w kontekście świadczenia pielęgnacyjnego, pomoc jest możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskodawca wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, czy skorzystanie z usług opiekuńczych). Nie ma znaczenia, że skarżąca nie wykazała istnienia obiektywnych przeszkód, które uniemożliwiałyby jej rodzeństwu sprawowanie opieki nad ojcem. Podkreślić bowiem trzeba, że przepis art. 17 u.ś.r. tego rodzaju wymogów nie ustanawia, natomiast wyraźnie określa podmiotowe i przedmiotowe oraz pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że zasadne okazały się podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego.
Niezasadny okazał się zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 151 p.p.s.a. w powiązaniu z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., albowiem Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż zgromadzony materiał dowodowy został przez organ odwoławczy wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzony. Natomiast słusznie zarzuca skarga kasacyjna naruszenie art. 151 p.p.s.a. w powiązaniu z art. 80 k.p.a., bowiem - wbrew stanowisku Sądu I instancji - organ odwoławczy dopuścił się naruszenia zasady swobodnej oceny materiału dowodowego wadliwie uznając, że skarżąca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Nie mógł odnieść zamierzonego skutku zarzutu naruszenia art. 135 p.p.s.a. wskazać bowiem należy, że przepis ten ma zastosowanie, w sytuacji gdy sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy poprzez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, gdyż Sąd I instancji nie uchylił zaskarżonego aktu, zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu. Przepis art. 135 p.p.s.a. nie znajduje zastosowania w razie oddalenia skargi przez sąd I instancji.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.