I OSK 1557/22

I OSK 1557/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-06-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka
Jolanta Rudnicka /przewodniczący sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Rz 1826/21 - Wyrok WSA w Rzeszowie z 2022-05-17
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 291
art. 95 ust. 1 103 ust. 3, 134 ust. 1 pkt 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 3 pkt 22, art. 17 ust. 1 i 1a, ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 27 ust. 5
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Rz 1826/21 w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z 17 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 1826/21, po rozpoznaniu skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z [...] listopada 2021 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy D. z [...] października 2021 r. nr [...].
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Wójt Gminy D., decyzją z dnia [...] października 2021 r., nr [...], odmówił M. N. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem M. N. z uwagi na zaistnienie przeszkody określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020r., poz. 111 ze zm. – dalej "u.ś.r."). Organ wskazał, że wnioskodawczyni ma ustalone prawo do emerytury.
Od w/w rozstrzygnięcia M. N. złożyła odwołanie.
Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie, na podstawie art. 17 pkt 1, art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i art. 32 ust. 2 u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo rozpoznał sprawę, mimo częściowo wadliwego uzasadnienia. W ocenie SKO okoliczność pobierania przez stronę emerytury nie ma kluczowego znaczenia w sprawie. W kwestii zbiegu prawa do świadczenia emerytalnego z prawem do świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium wyraziło stanowisko zbieżne z aktualnym orzecznictwem sądowym, w świetle którego, emerytura jest wprawdzie prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w postaci posiadania prawa do emerytury. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla emeryta, wynikająca z powyższego przepisu musi być więc interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do emerytury, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia.
W dalszej części SKO zaznaczyło, że aby przyznać świadczenie pielęgnacyjne musi istnieć bezpośredni związek przyczynowy między biernością zawodową strony a opieką nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny. Wskazano, że M. N. ma 70 lat, jest więc osobą w wieku poprodukcyjnym, nie pozostaje w zatrudnieniu i jako taka, nie może zrezygnować z zatrudnienia. Ponadto, ma ustalone prawo do emerytury.
Zdaniem organu odwoławczego doświadczenie życiowe wskazuje, że osoby w wieku 70 lat czy nawet nieco młodsze, sporadycznie są aktywne zawodowo, nawet jeżeli są sprawne fizycznie i mogą wykonywać prace opiekuńcze. Czym innym jest bowiem opieka nad domownikiem, a czym innym zatrudnienie, bądź praca zarobkowa. Organ podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być również traktowane jako zamiennik świadczenia emerytalnego, czy też źródło dodatkowego dochodu obok już pobieranego świadczenia emerytalno - rentowego. Zdaniem SKO, wprawdzie art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zawiera wprost wymogu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jedynie przez osoby będące w wieku aktywności zawodowej, jednak nie można twierdzić, że ustawa ta jest kierowana do wszystkich osób niezatrudnionych, które opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem organu adresatami tej ustawy są tylko takie osoby, które zrezygnowały z zatrudnienia albo go nie podejmowały, by takiej osobie zapewnić całodobową opiekę. Kolegium podniosło, że odwołująca się ostatnio pracowała w latach 1975-1976, mając wówczas 24-25 lat. Zatem jej ostatnie zatrudnienie miało miejsce jeszcze na kilka lat przed urodzeniem syna w roku 1980. Następnie, opiekowała się swym niepełnosprawnym synem, nie była już aktywna zawodowo i z tego tytułu przeszła na emeryturę w roku 1999.
Zdaniem Kolegium, z uwagi na powyższe trudno z góry założyć, że wnioskodawczyni obecnie byłaby obecnie osobą aktywną na rynku pracy, gdyby nie sprawowała opieki nad synem, w szczególności, że jej kwalifikacje dotyczą prac rolniczych (co związane jest z ukończeniem szkoły przysposobienia rolniczego w 1969 r.), które co do zasady wykonywane są przez osoby znacznie młodsze. Wobec tego organ uznał, że związek przyczynowy pomiędzy aktywnością zawodową strony istniejącą tylko w latach 1975-1976, a sprawowaną opieką nad synem nie istnieje, co oznacza niespełnienie głównej przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wymienionej w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Na powyższą decyzję M. N. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, ponawiając argumentację odwołania od pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia. Dodała, że ze względu na to, że jej syn urodził się niepełnosprawny i musiała sprawować nad nim opiekę, nie mogła być aktywna zawodowo.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 17 maja 2022 r. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Sąd wskazał, że w odniesieniu do kwestii możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę mającą ustalone prawo do emerytury aktualne orzecznictwo sądowe jest jednolite. Wskazuje się w nim na celowość dopuszczenia tego rodzaju możliwości z tym, że warunkiem jest tutaj dokonanie przez wnioskodawcę wyboru jednego ze świadczeń analogicznie do rozwiązania prawnego przewidzianego w art. 27 ust. 5 u.ś.r., choć nie dotyczy ono literalnie emerytury. Wybór taki realizuje się poprzez złożenie przez zainteresowanego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury, a to na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 ze zm. – dalej: "u.e.r.f.u.s."). Zawieszenie takie, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s. skutkuje wstrzymaniem wypłaty emerytury poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.).
Sąd I instancji nie podzielił stanowiska organu, że wiek ubiegającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest okolicznością wyłączającą z rynku pracy, a zatem uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia, a w konsekwencji uzyskanie prawa do takiego świadczenia. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano, że analiza brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, iż ustawodawca w przepisie tym nie wskazał granicy wieku osób ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności.
W przepisie tym, jak i w art. 17 ust. 1a u.ś.r. został określony krąg osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne oraz warunki, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia. Natomiast w art. 17 ust. 5 pkt 1-5 wskazanej ustawy określone zostały okoliczności, których zaistnienie wyklucza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W żadnej z tych regulacji nie ma mowy o wieku wnioskodawcy. Sąd zaznaczył, że ani art. 17, ani żaden inny przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego nie zawiera także odesłania do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, która w art. 6 pkt 7 definiuje niezdolność do pracy jako ukończone 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę. Prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej nie jest ograniczone przesłanką wieku. Sąd zaznaczył, że przyjęcie ograniczenia możliwości podjęcia pracy zarobkowej po osiągnięciu wieku emerytalnego nie da się także pogodzić z regulacjami przewidzianymi w innych obowiązujących ustawach. Podano, że w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawodawca przewidział możliwość zawieszenia emerytury w przypadku kontynuacji pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego (art. 103 i nast.). Podobnie też przepisy ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.) nie przewidują żadnych ograniczeń w podjęciu i prowadzeniu działalności przez emeryta lub rencistę.
Wobec tego Sąd stwierdził, że skoro w regulacjach odnoszących się do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie wskazał na wiek ubiegającego się o to świadczenie, to nie można wysnuć wniosku, że stanowi on przesłankę negatywną przyznania przedmiotowego świadczenia. Byłoby to bowiem działanie contra legem. Zdaniem Sądu, zabieg ustawodawcy, polegający na wyłączeniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób mających ustalone prawo do emerytury bez określenia, iż każdy kto osiągnął wiek emerytalny traci prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawa takiego nie nabywa, można interpretować w ten sposób, iż ustawodawca świadomie pozostawił prawo do otrzymania omawianego świadczenia osobom, które nie mają żadnych innych źródeł dochodu bez względu na wiek, a sprawują opiekę nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu taka interpretacja pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą opieki Państwa nad osobami niepełnosprawnymi, wyrażoną w art. 69 Konstytucji, a także z prawem do godnej egzystencji wszystkich osób pozbawionych środków.
W odniesieniu do podniesionej przez Kolegium kwestii braku bezpośredniego związku przyczynowego między rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a opieką nad synem, a to w związku z tym, że ostatnie zatrudnienie w/w miało miejsce w latach 1975 – 1976 oraz kwalifikacje rolnicze, Sąd uznał, że pogląd ten jest nieuprawniony. Sąd wskazał, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie wskazał żadnych ram czasowych w odniesieniu do wykazania przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub braku jego podjęcia. Podkreślono, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem przyznawanym na wniosek i to do wnioskodawcy należy podjęcie decyzji, kiedy wystąpi z takim wnioskiem, oczywiście po wystąpieniu przesłanek umożliwiających jego uwzględnienie, które podlegają badaniu przez organy. W odniesieniu zaś do kwalifikacji rolniczych, które łączą się ze stosunkowo młodym wiekiem - jeśli chodzi o wykonywanie pracy, Sąd zauważył, że w obecnych czasach bardzo dużo ludzi wykonuje zawodowo czynności, które nie mają bezpośredniego związku z ich wykształceniem.
Wobec powyższego Sąd I instancji uznał, że decyzje organów obydwu instancji nie mogły się ostać, dlatego orzeczono o ich uchyleniu.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie, reprezentowane przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych. Zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy.
Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 – ze. zm. – dalej "p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uznanie, iż przepisem tym objęta jest również sytuacja, w której strona ostatnią aktywność zawodową przejawiała w latach 70 – tych ubiegłego wieku (a więc ponad 40 lat temu), a następnie była osobą bierną zawodowo do czasu przejścia na emeryturę, podczas gdy w rzeczywistości pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej skarżącej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem nie ma żadnego bezpośredniego związku wymaganego przez w/w przepis;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r ., poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, iż wiek wnioskodawcy nie ma żadnego znaczenia przy ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne, podczas gdy tak wiek skarżącej, jak i związany z tym stan bierności zawodowej są przesłankami negatywnymi, uniemożliwiającymi przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w orzecznictwie wielokrotnie wypowiadano się na temat bezwzględnej konieczności istnienia związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia, względnie jego nie podejmowania, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny. Zdaniem skarżącego kasacyjnie organu, przyjęcie stanowiska zaprezentowanego przez Sąd stoi w sprzeczności z w/w poglądem oraz prowadzi do sytuacji, w której każdy, bez względu na czasookres świadczenia pracy i cel jej zaprzestania, a nawet w przypadku całkowitej bierności zawodowej, mógłby się na ten argument powoływać. Podkreślono, że w niniejszej sprawie nie wykazano tego związku przyczynowego.
Skarżący kasacyjnie organ nie zgodził się ponadto z twierdzeniem Sądu, że wiek strony – a co za tym idzie nabyte przez nią prawo do świadczenia emerytalnego i istniejący z tego powodu stan bierności zawodowej, nie mają znaczenia przy ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.
W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie organu – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy zawarty w art.17 ust.1 u.ś.r. wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej dotyczy osób w wieku aktywności zawodowej tj. do osiągnięcia wieku emerytalnego oraz, czy w przypadku skarżącej w ogóle do takiej rezygnacji z zatrudnienia doszło. Podnoszono bowiem, że ostatnią aktywność zawodową skarżąca przejawiała w latach 70 – tych ubiegłego wieku, następnie była osobą bierną zawodowo do czasu przejścia na emeryturę. Wskazywano, że pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej skarżącej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem nie ma żadnego bezpośredniego związku.
Analizując treść art. 17 ust.1 u.ś.r. należy zauważyć, że ustawodawca nie wskazał w nim granicy wieku osób ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. W art.17 ust.1 i 1 a u.ś.r. został określony krąg osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne oraz warunki, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia. Do warunków tych należą: rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji albo legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że ani art. 17 u.ś.r., ani żaden inny przepis tej ustawy w zakresie dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego nie zawiera także odesłania do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r., Nr 175, poz.1362 ze zm.), która w art. 6 pkt 7 definiuje niezdolność do pracy jako ukończone 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę. Literalna wykładnia przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do wniosku, że ustawodawca w celu ustalenia zdolności, bądź niezdolności do pracy zarobkowej przy sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną nie posłużył się kryterium wieku. Zdolność do zatrudnienia lub podjęcia pracy zarobkowej nie została zatem ograniczona przesłanką wieku. Prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej nie jest ograniczone przesłanką wieku. Przyjęcie ograniczenia możliwości podjęcia pracy zarobkowej po osiągnięciu wieku emerytalnego nie da się także pogodzić z regulacjami przewidzianymi w innych obowiązujących ustawach. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawodawca przewidział możliwość zawieszenia emerytury w przypadku kontynuacji pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego (por. art.103 i nast.). Podobnie też przepisy ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.) nie przewidują żadnych ograniczeń w podjęciu i prowadzeniu działalności przez emeryta lub rencistę.
W niniejszej sprawie skarżąca ma przyznane prawo do emerytury, zatem występuje wyłączenie, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Co zaś do tej okoliczności, to w najnowszym, utrwalonym już orzecznictwie sądów administracyjnych dostrzeżono potrzebę uzupełnienia wyników wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej, odstąpiono od prima facie jasnych rezultatów wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., na rzecz takiego sposobu rozumienia przepisu, które koreluje z efektami stosowania dyrektyw wykładni systemowej oraz celowościowej i funkcjonalnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 757/19; 8 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2392/19; z 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19; 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19; 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20; 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 764/20; 19 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2305/20 i sygn. I OSK 2304/20; 16 kwietnia 2021, sygn. I OSK 2813/20; 24 czerwca 2021 r., sygn. I OSK 349/21 i sygn. I OSK 350/21; 25 czerwca 2021 r., sygn. I OSK 563/21 i sygn. I OSK 305/21; 12 października 2021 r., sygn. I OSK 544/21; 12 stycznia 2022 r., sygn. I OSK 917/21 i sygn. 943/21; 9 lutego 2022 r., sygn. I OSK 1072/21; 11 lutego 2022 r., sygn. I OSK 1166/21).
W w/w wyrokach uznano, że wyłącznie literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. naruszałaby konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Sytuacja osób, których istotną cechą wspólną jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, została zróżnicowana w ten sposób, że te podmioty, które mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. pozbawiono świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie, tym którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 27 ust. 5 u.ś.r. umożliwiono wybór świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez ograniczeń tym, którzy otrzymują inne dochody niż wymienione w tych dwóch przepisach. Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanych wyżej wyrokach podkreślił, że pozbawienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających emeryturę w niższej wysokości niż to świadczenie powoduje, że ten cel nie jest w stosunku do tej grupy opiekunów realizowany, mimo że z powodu sprawowania opieki po uzyskaniu prawa do emerytury opiekun nie może podjąć pracy zarobkowej.
W przywołanych wyrokach Naczelny Sąd Administracyjny opowiedział się za taką wykładnią omawianego przepisu, która umożliwia osobie uprawnionej dokonanie wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego.
W w/w wyrokach wskazywano ponadto, że zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., czy art. 96 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw. Jedynym jednak przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest przywoływany wyżej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. Należy podkreślić, że ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty emerytury poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS). Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w postaci posiadania prawa do emerytury. Istota ograniczenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego dla emeryta, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. musi być interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do emerytury, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia.
Z powyższego wynika zatem, że co do zasady, osoba, której stan zdrowia nie wyklucza zatrudnienia, a która ukończyła 60 lat w przypadku kobiety i 65 lat w przypadku mężczyzny, może podjąć zatrudnienie i uzyskiwać wynagrodzenie za pracę. Wynika to wprost z unormowań przepisów art. 103 i 103a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewidujących, że osoba, która osiągnęła wiek emerytalny nie ma obowiązku rozwiązania stosunku pracy i może nadal pozostawać w zatrudnieniu u tego samego pracodawcy (co skutkuje zawieszeniem prawa do emerytury), jak również pobierając świadczenie emerytalne może ona podjąć dodatkowe zatrudnienie. Osiągnięcie wieku emerytalnego nie wyłącza więc ze swej istoty możliwości pozostawania w zatrudnieniu i uzyskiwania dochodów z tego tytułu.
Wobec tego, w niniejszej sprawie okoliczność pobierania przez M. N. emerytury oraz jej wiek (70 lat), nie mogą być czynnikami uniemożliwiającymi przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego.
W odniesieniu do zarzutu nie spełnienia przesłanki pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej M. N. a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, należy wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje wymienionym w tym przepisie osobom z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki m.in. nad osobą legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając na względzie zawartą w art. 3 pkt 22 w/w ustawy definicję pojęcia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" oznacza to rezygnację z wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywania pracy lub świadczenia usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Chodzi więc o to, że osoby zdolne do pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej i bezpośredniej opieki zmuszone są zaprzestać swej aktywności zawodowej przez rezygnację albo niepodejmowanie takiego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi więc do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te decydując się na sprawowanie opieki pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma bowiem na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej.
W niniejszej sprawie w oświadczeniu z dnia 15 listopada 2021 r. – znajdującym się w aktach administracyjnych niniejszej sprawy – M. N. oświadczyła, że ostatni raz pracowała w latach 1975 – 1976. W roku 1980 urodził się niepełnosprawny syn M. i od tamtej pory do chwili obecnej nigdzie nie pracowała i nadal nie pracuje, gdyż musi opiekować się synem. Wskazała, że od kwietnia 1999r. przebywa na emeryturze. Z kolei w odwołaniu od decyzji organu I instancji wskazała, że od wielu lat opiekuje się synem sama, gdyż jest wdową.
Z powyższego wynika, że w istocie, choroba syna była powodem rezygnacji M. N. z wykonywania pracy. Po śmierci męża musi ona sama opiekować się dorosłym niepełnosprawnym synem, utrzymując się z emerytury 1.066,30 zł miesięcznie – z tej kwoty opłaca leki, środki higieniczne dla syna oraz utrzymuje dom. Zrozumiałym więc jest, że w obecnej sytuacji chciałaby ona podjąć jakiekolwiek dodatkowe zatrudnienie, aby zasilić budżet domowy. W myśl wskazanych wyżej rozważań jest to możliwe, nie ma bowiem ograniczeń wiekowych w tym względzie, przeszkodą nie jest także pobieranie emerytury. Jednak nie może tego uczynić przez wzgląd na ciągłą i nieprzerwaną opiekę nad niepełnosprawnym synem – 42 letnim już mężczyzną, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i jest niezdolny do samodzielnej egzystencji.
Można zatem stwierdzić, że obecnie powodem niepodejmowania zatrudnienia przez M. N. jakiegokolwiek zatrudnienia celem "dorobienia" do emerytury, jest opieka nad niepełnosprawnym synem. Spełniona zatem została przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaznaczyć należy, że o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, organ winien stronę poinformować.
Dodatkowo nadmienić należy, że od dnia 1 stycznia 2023 r. świadczenie pielęgnacyjne wynosi 2.458,00 zł miesięcznie. Jest to zatem istotna kwotowo różnica w zestawieniu z w/w emeryturą M. N. – 1.066,30 zł miesięcznie.
Wobec tego uznać należy, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.