I OSK 1541/16

I OSK 1541/16 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2016-09-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-06-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Pocztarek
Marek Stojanowski /przewodniczący sprawozdawca/
Wojciech Jakimowicz
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1491/15 - Wyrok WSA w Warszawie z 2016-02-17
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2001 nr 72 poz 748
art. 83
Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych ustaw.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia del. WSA Wojciech Jakimowicz po rozpoznaniu w dniu 30 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. D. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową J. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1491/15 w sprawie ze skargi E. D. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową J. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 17 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1491/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E. D. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową J. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1491/15 w sprawie ze jej skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 6 maja 2015 r. J. D. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki E. D. po jej zmarłym ojcu G. D.
Decyzją z [...] czerwca 2015 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748, dalej, jako: "ustawa emerytalna"), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ odwołał się do przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a wynikających z powyższego przepisu i ocenił, że w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Ponadto zważył, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania.
J. D. pismem z 29 czerwca 2015 r. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, podając, że ojciec małoletniej z powodu choroby alkoholowej nie miał stałej pracy, od 2003 r. pracował dorywczo w gospodarstwie rolnym swoich rodziców i u okolicznych rolników. Nadto wskazała, że nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego, alimenty zaczął dopiero płacić we wrześniu 2014 r. Zginął tragicznie w listopadzie 2014 r.
Decyzją z [...] lipca 2015 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu przywołał treść art. 83 ustawy emerytalnej i zwrócił uwagę, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę.
W sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu.
Organ, po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec małoletniej E. D. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Na przestrzeni 50 lat życia ojciec dziecka posiadał tylko 18 lat, 8 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym został udowodniony okres wynoszący jedynie 6 miesięcy i 1 dzień tych okresów. Nadto od 23 listopada 2003 r. do 11 kwietnia 2010 r. oraz od 12 października 2010 r. do 20 listopada 2014 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 10 lat nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nadto organ stwierdził, że podejmowanie dorywczego zatrudnienia, nieobjętego ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, było świadomym wyborem i nie może stanowić szczególnej okoliczności, wskutek której ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Nadto organ wskazał, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nie jest spełniony warunek braku niezbędnych środków utrzymania. Posiadane środki utrzymania, to pobierane przez matkę małoletniego dziecka wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia, ostatnio w kwocie 2367,57 zł (brutto). Wykazany dochód przypadający na jednego członka 2-osobowej rodziny w wysokości 1183,78 zł miesięcznie, przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, co nie pozwala na uznanie, iż dziecko nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Organ podkreślił, iż pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" – jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku – nie jest zdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2015 r. wynosi 880,45 zł. Ponadto przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Wykazane środki utrzymania w kwocie 1183,78 zł brutto na członka rodziny mogą być niewystarczające, zważywszy na potrzeby, lecz trudno uznać wymienioną kwotę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych, podstawowych. Zdaniem organu ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Organ nie zanegował, że sytuacja materialna w jakiej znajduje się dziecko może być trudna. Zauważył jednak, że świadczenie z art. 83 powołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Na powyższą decyzję J. D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoją dotychczasową argumentację.
Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd I instancji skargę oddalił. Wskazał, że regulacja art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Z treści powyższego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek.
Sąd I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że E. D. jest pozostałym po zmarłym G. D. urodzonym [...] marca 1964 r. i zmarłym 20 listopada 2014 r. członkiem rodziny. Ponadto ze względu na wiek nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Spornym natomiast jest, czy w sprawie zostały wykazane szczególne okoliczności, które usprawiedliwiałyby nienabycie przez zmarłego ojca świadczenia rentowego w zwykłym trybie, jak również, czy małoletnie dziecko nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Zdaniem Sądu, ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 83 ust. 1 ww. ustawy i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.
Artykuł 83 ust. 1 ustawy emerytalnej posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego (bądź pozostałego po nim członka rodziny) do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ta ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. O ile 18-miesięczny okres nie jest wymagany, gdy ubezpieczony posiada 25-letni staż ubezpieczeniowy w przypadku mężczyzn i 20-letni w przypadku kobiet, o tyle 5-letni okres ubezpieczenia w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy jest warunkiem koniecznym. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy. Jednakże przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania.
W rozpoznawanej sprawie zmarły ojciec dziecka legitymował się jedynie 6 miesiącami i 1 dniem okresów składkowych i nieskładkowych, zamiast wymaganych 5 lat. Nie można zatem uznać, że do wymaganego stażu ubezpieczenia brakuje niewielki okres. Nadto w sprawie nie zostało wykazane, że przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe była spowodowana szczególnymi okolicznościami. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że żaden przepis powołanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności.
W ocenie Sądu I instancji, za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przy ustalaniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie zostały wykazane.
Zmarły ojciec małoletniej E. D. przez okres ponad 10 lat nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętych ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. We wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec niego orzeczona całkowita ani częściowa niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Usprawiedliwieniem braku zatrudnienia nie może być podnoszona przez skarżącą kwestia nadużywania przez zmarłego alkoholu. Sąd uznał, że alkoholizm nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. W sprawie nie zostało w żaden sposób wykazane, aby zmarły podejmował próby leczenia alkoholizmu. W toku postępowania przed sądem, na rozprawie, pełnomocnik skarżącej podał, nie dokumentując tego w żaden sposób, że zmarły raz podjął próbę leczenia, ale nieskuteczną i później leczenia już nie podejmował. W przypadku zmarłego nie można zatem alkoholizmu uznać za okoliczność szczególną. Okoliczności tej nie stanowi także podejmowanie zatrudnienia bez uiszczania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Osoby wykonujące prace dorywcze, bez rejestracji – jak to określa skarżąca, nie tylko, że nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego (poprzez nieodprowadzanie stosownych składek od dochodów), to także nie uiszczają stosownych podatków. Osoby takie czerpią zyski z takiej nierejestrowanej nigdzie działalności i niezależnie od jej rozmiaru czasowego, nie można takich osób traktować na równi z osobami, które w miarę swoich potrzeb wypełniają obowiązki ubezpieczeniowe i podatkowe.
W opinii Sądu, nie mogą stanowić okoliczności szczególnej okoliczności związane ze śmiercią ojca małoletniej. Okolicznością taką mogłaby być natomiast długotrwała choroba powodująca całkowitą niezdolność do pracy bądź znacznie ograniczająca możliwości zatrudnienia, która w efekcie doprowadziła do śmierci. Taka sytuacja nie zachodzi jednak w niniejszej sprawie. Kluczowe znaczenie w sprawie ma fakt, zdaniem Sądu, iż zmarły G. D. posiadał krótki staż ubezpieczeniowy, nieadekwatny do jego wieku oraz to, że od 2003 r. do dnia śmierci, z krótką przerwą trwającą 6 miesięcy i dzień, nie podejmował pracy, ani żadnej innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym.
Jednocześnie Sąd zwrócił uwagę, że dochody osiągane przez J. D., ustalone w oparciu o znajdującą się w aktach dokumentację obrazującą jej zarobki, w przeliczeniu na jednego członka rodziny przewyższają kwotę najniższej emerytury. Ponieważ J. D. wskazywała, że prowadzi gospodarstwo domowe z małoletnią córką E., to organ nie był zobowiązany do uwzględniania przy obliczaniu dochodu na jednego członka rodziny, starszej, pełnoletniej, mieszkającej, jak zostało w toku postępowania podane, z partnerem, córki.
Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się skarżąca i wywiodła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżając wyrok w całości, zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm., dalej, jako: "P.p.s.a."):
1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku długością stażu ubezpieczenia podczas gdy przepis ten nie uzależnia przyznania świadczenia od stażu ubezpieczeniowego;
2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. przez nieuchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS, która zawierała błędne ustalenia faktyczne spowodowane nierozważeniem całego materiału dowodowego, a polegające na przyjęciu, iż w sprawie skarżącej nie występuje przypadek braku niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż wysokość dochodu na osobę w rodzinie skarżącej stanowi podstawę do przyjęcia, iż jest to przypadek braku niezbędnych środków utrzymania.
Mając powyższe na względzie skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia uzyskania świadczenia w drodze wyjątku od okresu ubezpieczenia i czasu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Tym samym, krótki staż ubezpieczenia ojca skarżącej nie może być powodem odmówienia skarżącej prawa do renty po nim. Gdyby jednak uznać jak wskazuje Sąd I instancji, to z kolei należałoby przyjąć, że brak wymaganego okresu jest spowodowany szczególnymi okolicznościami w rozumieniu ww. przepisu. Po pierwsze, ojciec skarżącej nie mógł podjąć zatrudnienia z powodu choroby alkoholowej. Podjął próbę leczenie, jednak bez rezultatu. Nadto, zdaniem skarżącej kasacyjnie, nie sposób nie uznać za szczególną okoliczność, niezależną od skarżącej, przedwczesnej śmierci jej ojca, który zginął tragicznie w wieku 50 lat, osierocając jedenastoletnią córkę.
Dalej wskazano, że niezasadne jest twierdzenie Sądu, że w sprawie nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Ze złożonych na rozprawie dokumentów, tj. potwierdzeń przelewu wynagrodzenia za pracę matki skarżącej wynika, że za miesiąc grudzień 2015 r. otrzymała ona dochód w wysokości 1531,44 zł, a za styczeń 2016 r. jej wynagrodzenie wyniosło 1513,20 zł. Kwota ta stanowi jedyne źródło utrzymania skarżącej, jej matki i dorosłej siostry, która jest osoba bezrobotną. A zatem, na osobę w rodzinie przypada niewiele ponad 500 zł. Przyjmując do porównania dochody brutto, kwota ta wynosi niespełna 700 zł. Sąd ale i organ przy obliczaniu dochodu, niesłusznie pominęli siostrę skarżącej, która mimo, że jest osoba pełnoletnią to jest osobą bezrobotna, bez prawa do zasiłku i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu matki.
W ocenie skarżącej, w sprawie zachodzą wszystkie przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Przed odniesieniem się do jej zarzutu zauważyć należy, że w myśl art. 182 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, którą ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie ziściły się te warunki odstępstwa od zasady jawności, a rozprawa przed Naczelnym Sądem Administracyjnym byłaby zbędna.
Za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny uwzględnia skargę i uchyla decyzję w całości lub w części, gdy stwierdzi, że naruszenie przez organ przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W orzecznictwie i literaturze przez możliwość istnego wpływania na wynik sprawy rozumie się prawdopodobieństwo oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść zaskarżonego aktu. Tylko kwalifikowane wady dające podstawę do wznowienia postępowania obligują do uchylenia decyzji, bez względu na możliwość ich oddziaływania na sposób zakończenia sprawy. W przypadku pozostałych naruszeń przepisów procesowych ich potencjalny wpływ na wynik sprawy jest niezbędnym warunkiem uwzględnienia skargi. Sformułowanie "wpływ" oznacza, że pomiędzy uchybieniem procesowym a wydanym w sprawie orzeczeniem zachodzi związek przyczynowy. Brzmienie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że przepis ten obejmuje wyłącznie przypadki, w których gdyby nie naruszono przepisów procesowych, to najprawdopodobniej zapadłoby rozstrzygnięcie o innej treści.
Wnikający z procedury administracyjnej (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) obowiązek organu administracji publicznej zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprowadza się do zgromadzenia dowodów mających znaczenie prawne dla konkretnej sprawy. Ocena, czy określone fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy zależy od tego jak jest sformułowana i powinna być rozumiana norma prawna, która w rozpatrywanej sprawie ma zastosowanie. Dokonane ustalenia faktyczne muszą być analizowane w aspekcie określonego przepisu prawa materialnego, który wyznacza zakres koniecznych ustaleń faktycznych i ma rozstrzygające znaczenie dla oceny, czy określone fakty mają istotny wpływ na treść orzeczenia.
Podstawą materialnoprawną orzekania przez organy administracji publicznej w tej sprawie był art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wbrew jednak twierdzeniom skarżącej kasacyjnie, samo wyliczenie stażu ubezpieczonego nie stało się podstawą do wydania decyzji odmownej. Wyliczenie okresów składkowych i nieskładkowych było niezbędne dla prawidłowego ustalenia czy niespełnianie przez ojca skarżącej przesłanek do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Stosownie, bowiem do art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia o wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Regulacja ta ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Jak już wyjaśniał Sąd I instancji, są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się, bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość.
W rozpoznawanej sprawie przywołany przepis ustawy emerytalnej nie mógł być zastosowany gdyż przede wszystkim, niespełnienie przez ojca skarżącej warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Powszechnie akceptowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest stanowisko, że skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową (wyroki NSA: z dnia 13 grudnia 2000 r., II SA 1936/00, z dnia 3 września 2016 r. I OSK 1135/14). O ile brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową otwiera co do zasady możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia, to jednak sytuacja ulega zmianie, gdy osoba taka nie podejmuje żadnych działań zmierzających do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności nie podejmuje stosownego leczenia. Nie można oczekiwać od organu administracji publicznej, że w takim przypadku uzna występowanie szczególnej okoliczności (zob. wyrok NSA z dnia 17. 04. 2013 r. sygn. akt I OSK 8/13 Lex 1336416). Jak podała skarżąca kasacyjnie jej ojciec jedynie raz podjął próbę leczenia jednak bezskutecznie. Podejmował w większości zatrudnienie dorywcze, nieobjęte ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, zaprezentowane w zaskarżonym wyroku, że w rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie mógł być zastosowany gdyż niespełnienie przez ojca skarżącej warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. W aktach sprawy nie ma dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że zmarły nie podejmował zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów zasługujących na uznanie ich za szczególne i uniemożliwiające takie zatrudnienie i pracę.
Już tylko ta okoliczność powoduje, że brak było podstaw do przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku, skoro dla jego otrzymania niezbędne jest spełnienie łącznie (kumulatywnie) wszystkich przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Dodatkowo wyjaśnić należy, iż w aktach sprawy znajduje się oświadczenie J. D. z dnia 22 marca 2015 r., w którym jednoznacznie wskazuje, że ma troje dzieci, jednak syn usamodzielnił się, a starsza córka od kwietnia 2015 r. mieszka u swojego narzeczonego i pracuje dorywczo. W tej sytuacji, organ orzekający w tej sprawie nie mógł przy obliczeniu dochodu na jednego członka rodziny, uwzględnić starszej siostry skarżącej.
W rozpoznawanej sprawie organy nie złamały przepisów postępowania w stopniu, który mógłby mieć wpływ na sposób jej rozstrzygnięcia. Prawidłowo zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy mający istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie orzekł o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznając zaskarżony wyrok za zgodny z prawem, na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.