I OSK 1467/23

I OSK 1467/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-05-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-21
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Jolanta Rudnicka /sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
VIII SA/Wa 109/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-04-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 3 pkt 20 i 21, 17 ust. 1 pkt. 1-4, ust. 1a pkt 1-3, ust. 5 pkt 2 lit a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 100
art 4 ust. 1 i 2, 5 pkt 2
Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 504
art. 12 ust. 1-3, art. 13 ust. 4
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 174 pkt 1 i 2, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 188 i art. 193, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt VIII SA/Wa 109/23 w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 2 grudnia 2022 r. nr SKO.ZR.4111.920.3253.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 2 grudnia 2022 r., nr SKO.ZR.4111.920.3253.2022 oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Radomia z dnia 13 października 2022 r., nr DŚR.6211.002071.062209.2022; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu na rzecz M. T. kwotę 240 (dwieście czterdzieści złotych) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt VIII SA/Wa 109/23, oddalił skargę M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z 2 grudnia 2022 r., nr SKO.ZR.4111.920.3253.2022, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 26 lipca 2022 r. M. T. (dalej – skarżący, skarżący kasacyjnie) wystąpił do Prezydenta Miasta Radomia o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem – L. T.
Prezydent Miasta Radomia decyzją z 13 października 2020 r., nr DŚR.6211.002071.062209.2022, odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
Na skutek rozpatrzenia odwołania złożonego przez skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Radomiu decyzją z 2 grudnia 2022 r., nr SKO.ZR.4111.920.3253.2022, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
SKO wskazało, że skarżący w dniu 26 lipca 2022 r. wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem L. T. (ur. 1 stycznia 1941 r., rozwiedzionym), który orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Radomiu z 5 kwietnia 2013 r., nr akt 465306 - uznany został za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji od lutego 2013 r.
Natomiast skarżący orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Radomiu z 2 grudnia 2021 r., nr akt 031073001 uznany został za częściowo niezdolnego do pracy do 31 grudnia 2026 r. i z tego tytułu miał przyznaną do tego okresu rentę. Następnie, w dniu 19 września 2022 r. skarżący przedłożył w organie I instancji kolejne orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Radomiu z 19 sierpnia 2022 r., nr akt 031073001, którym uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy do 31 grudnia 2026 r. i w którym wskazano jednocześnie, że data powstania całkowite niezdolności do pracy - czerwiec 2022 r.
SKO wskazało także, że w świetle przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. - dalej u.ś.r.) jednym z podstawowych i koniecznych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym przesłankę niepodejmowania zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacji z zatrudnienia) na gruncie powołanego przepisu należy rozumieć i wykładać zgodnie z treścią art. 3 pkt 22 u.ś.r., w którym ustawodawca zawarł legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na gruncie ustawy.
SKO, nie negując zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad ojcem, stwierdziło, że w realiach sprawy nie została spełniona przesłanka dotycząca istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną opieką. Skarżący ma orzeczoną okresową całkowitą niezdolność do pracy i z tego tytułu pobiera rentę. Zatem ze względów biologicznych utracił on zdolność do podjęcia zatrudnienia w ogóle.
W ocenie SKO, w tych okolicznościach nie sposób uznać, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem, skoro pracy tej w ogóle nie może podejmować ze względu na swój stan zdrowia, o czym orzekł organ rentowy. Nie pozostaje bez znaczenia, iż uznanie skarżącego za osobę całkowicie niezdolną do podjęcia pracy zbiegło się w czasie z wnioskowaniem o świadczenie pielęgnacyjne. Skoro skarżący nie może jakiejkolwiek pracy podjąć, nie może także z niej zrezygnować ani też zaniechać jej podjęcia w rozumieniu ustawy, gdyż warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest posiadanie możliwości zatrudnienia, z której jednak wnioskodawca świadomie rezygnuje w celu podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Przez "możliwość podjęcia pracy" należy rozumieć posiadanie takich warunków osobniczych, w które (przy założeniu, że istnieje praca, której można się podjąć) w momencie decyzji w przedmiocie jej podjęcia, nie stwarzają żadnych ograniczeń do jej rozpoczęcia. W sytuacji jednak, gdy skarżący nie posiada możliwości zatrudnienia, nie można zaliczyć go do osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy.
SKO uznało, że skarżący nie spełnił przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., a tym samym nie może on w chwili obecnej być uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt VIII SA/Wa 109/23, skargę oddalił.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 ust. 1 u.ś.r.,
Z powołanych przepisów jasno wynika, jak słusznie wywiodły organy w sprawie, że jednym z podstawowych i koniecznych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej (którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r.) odpowiednio: nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy, jeżeli niepodejmowanie aktualnie zatrudnienia jest spowodowane właśnie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny
Sąd I instancji wskazał, że skarżący orzeczeniem ZUS z 19 sierpnia 2022 r. uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy do 31 grudnia 2026 r. i pobiera z tego tytułu rentę. Jest to okoliczność bezsporna, nie kwestionowana przez skarżącego na żadnym etapie postępowania administracyjnego, również przed Sądem. Z art. 17 ust. 4 u.ś.r. wynika, że skarżący nie mieści się w katalogu osób uprawnionych do przyznania wnioskowanego świadczenia w rozumieniu tego przepisu, który stanowi wprost, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (...) z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli (...).
Art. 12 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.; dalej - u.e.r.) stanowi, że niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu, przy czym za całkowicie niezdolną do pracy rozumie się osobę, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Jak wynika z orzecznictwa sądowego, dokonując analizy pojęcia "całkowita niezdolność do pracy" należy brać pod uwagę zarówno kryterium biologiczne (stan organizmu dotkniętego schorzeniami naruszającymi jego sprawność w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do jakiejkolwiek pracy), jak i ekonomiczne (całkowita utrata zdolności do zarobkowania wykonywaniem jakiejkolwiek pracy).
W ocenie Sądu I instancji, że jeżeli skarżący posiada rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, należy przyjąć, że zarówno ze względów biologicznych, jaki i ekonomicznych, przynajmniej do 31 grudnia 2026 r., utracił zdolność do podjęcia pracy w ogóle. W tych okolicznościach, nie sposób przyjąć, aby skarżący nie podejmował pracy lub z takiej zrezygnował, jeśli pracy tej obecnie w ogóle nie może podejmować. O fakcie tym z resztą orzekł niezależnie organ rentowy, a skarżący tego na żadnym etapie nie kwestionował.
Sąd I instancji uznał, że prawidłowe jest stanowisko organów w sprawie, które przyjęły, że skoro skarżący nie może podjąć jakiejkolwiek pracy, nie może także z niej zrezygnować ani też zaniechać jej podjęcia w rozumieniu u.ś.r., gdyż warunkiem do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego jest posiadanie możliwości zarobkowania, z której jednak wnioskodawca świadomie rezygnuje w celu podjęcia opieki. Przez "możliwość podjęcia pracy" natomiast należy rozumieć posiadanie takich warunków osobniczych, w które (przy założeniu, że istnieje praca, której można się podjąć) w momencie decyzji w przedmiocie jej podjęcia, nie stwarzają nam żadnych ograniczeń do jej rozpoczęcia. W sytuacji jednak, gdy skarżący nawet samej ów "możliwości" nie posiada, nie można zaliczyć go do osoby uprawnionej do świadczenia w rozumieniu art. art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zaskarżając wyrok
w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 - dalej p.p.s.a.) Sądowi I instancji naruszenie:
I. prawa materialnego w postaci:
1) art 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 3 pkt 21) lit. a) i b) u.ś.r. w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 1) oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 100 ze zm., dalej - u.r.z.) poprzez ich błędne zastosowanie jako podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji gdy przesłanka negatywna w postaci znacznego stopnia niepełnosprawności skarżącego nie wystąpiła w sprawie;
2) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r. w zw. z art. 5 pkt 2) u.r.z. w zw. z art. 12 ust. 1 i 2 u.e.r. poprzez błędną ich wykładnię i błędne ustalenie, iż orzeczona całkowita niezdolność do pracy skarżącego jest równoznaczna z niepełnosprawnością w stopniu znacznym, podczas gdy zgodnie z zasadami prawidłowej wykładni przepisów prawa, całkowita niezdolność do pracy skarżącego, winna być na gruncie przepisów prawa rozumiana na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, co przekłada się na brak istnienia negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.;
3) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 4 u.e.r. poprzez błędną jego wykładnię i nieuprawnione przyjęcie, iż skarżący nie mógł zrezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swoim ojcem, bowiem wedle zapatrywania Sądu orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy skarżącego jest równoznaczne z całkowitym zakazem podejmowania jakiegokolwiek zatrudnienia lub wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej, a przez to nie jest możliwa świadoma rezygnacja z jej podjęcia, podczas gdy żaden przepis prawa takowego zakazu na skarżącego nie nakładał, skarżący z uwagi na fakt sprawowania opieki nad swoim ojcem świadomie nie podejmował zatrudnienia w dostosowanych do jego potrzeb warunkach;
4) art. 69 Konstytucji RP w zw. z art. 28 ust. 1 i 2 lit. c) Konwencji o Prawach Osób Niepełnosprawnych polegającego na uznaniu, że posiadanie przez skarżącego prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy pozbawia go prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w jakiejkolwiek wysokości, podczas gdy wykładnia funkcjonalna, systemowa i celowościowa powyższych przepisów prowadzi do wniosku, iż obowiązkiem władz publicznych jest udzielanie pomocy w zabezpieczaniu egzystencji i pokrywaniu wydatków związanych z niepełnosprawnością na podstawie obowiązujących przepisów ustaw, w szczególności poprzez umożliwienie osobie uprawnionej wyboru świadczenia korzystniejszego.
II. przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a. w zw. z art. 103 ust. 3 u.e.r. i art. 17 ust. 5 pkt 1) lit. a) u.ś.r. poprzez nieuchylenie decyzji organu, w sytuacji gdy organ zaniechał poinformowania skarżącego kasacyjnie o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie renty i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty w sytuacji gdy to obowiązkiem organu jest stanie na straży tego, aby strona postępowania administracyjnego nie poniosła szkody z powodu nieznajomości przepisów prawa, w szczególności w sytuacji gdy skarżący kasacyjnie występował w sprawie w imieniu własnym, nie korzystając z usług profesjonalnego pełnomocnika.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący, zrzekając się przeprowadzenia rozprawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącego kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
W sprawie niniejszej niesporna jest okoliczność, że skarżący spełnia określone w art. 17 ust. 1 przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy skarżącemu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji posiadania przez niego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy, czy też jednak z uwagi na posiadanie tego rodzaju orzeczenia skarżącemu świadczenia to nie przysługuje.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest prawidłowe stanowisko Sądu I instancji, który za organem odwoławczym, przyjął, że okoliczność legitymowania się przez skarżącego orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.
Wskazać bowiem należy, że orzeczona całkowita niezdolność do pracy, na podstawie przepisów u.e.r., nie wyklucza sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i ubiegania się z tego tytułu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Znajduje to potwierdzenie również w przepisach u.ś.r., tj.: art. 17 ust. 1a pkt 1 in fine, pkt 2 in fine i pkt 3 in fine u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) in fine u.ś.r., z których wynika, że dopiero legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyklucza z kręgu osób mogących sprawować opiekę nad niepełnosprawnym i ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tego tytułu.
W świetle art. 3 pkt 21 u.ś.r. znaczny stopnień niepełnosprawności oznacza:
a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników;
Wskazać też trzeba, że zgodnie z art. 4 ust. 1 i 2 u.r.z. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (ust. 1); do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych (ust. 2).
Zaś art. 5 pkt 2 u.r.z. stanowi, że orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy wymienionej w pkt 1 (tj. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), jest traktowane na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 12 ust. 1 – 3 u.e.r. niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu (ust. 1). Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (ust. 2). Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (ust. 3).
Od zasady określonej w art. art. 12 ust. 2 u.e.r. przewidziany został wyjątek. Zgodnie z art. 13 ust. 4 u.e.r. zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Oznacza to, że możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej zdolności do pracy, ale jedynie w tzw. normalnych (otwartych) warunkach pracy.
Przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy odnosi się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 8 grudnia 2000 r., sygn. akt II UKN 134/00; 3 kwietnia 2003 r., sygn. akt II UK 206/02; 7 października 2003 r., sygn. akt II UK 79/03; 13 października 2009 r., sygn. akt II UK 106/09; 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 403/12).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że utrata zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy nie oznacza absolutnej utraty zdolności do wykonywania pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 13 ust. 4 u.e.r.). Możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej zdolności do pracy, ale w tzw. normalnych (otwartych) warunkach pracy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 12 sierpnia 2020 r. sygn. akt II UK 385/18). Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 28 maja 2020 r., sygn. akt III AUa 1027/19 wskazał, że "prawdą jest, że w myśl art. 12 ust. 2 u.e.r.f.u.s. całkowita niezdolność do pracy polega na utracie zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Od wskazanej wyżej zasady przewidziany został wyjątek. Zgodnie bowiem z art. 13 ust. 4 u.e.r.f.u.s., zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (zob. ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, Dz. U. z 2016 r., poz. 1216) nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Oznacza to, że możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej zdolności do pracy, ale w tzw. normalnych (otwartych) warunkach pracy. Przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy odnosi się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu" (zob. wyrok SN z 13 października 2009 r., II UK 106/09; z 8 grudnia 2000 r., II UKN 134/00 oraz wyrok SN z 7 września 1979 r., II URN 111/79).
Ze znajdującego się w aktach administracyjnych orzeczenia lekarza orzecznika ZUS Oddział w Radomiu z 19 sierpnia 2022 r. wynika, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy do 31 grudnia 2026 r., przy tym całkowita niezdolność do pracy powstała w czerwcu 2022 r. Potwierdza to pismo ZUS I Oddział w Radomiu z 19 września 2022 r., z którego wynika, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy w związku z ww. orzeczeniem z 19 sierpnia 2022 r. i pobiera rentę z tego tytułu.
Zgodnie z art. 12 ust. 2 u.e.r. całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Nie budzi jednak wątpliwości, że utrata zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy nie oznacza absolutnej utraty zdolności do wykonywania pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 13 ust. 4 u.e.r.). W świetle bowiem przepisu art. 13 ust. 4 u.e.r. osoba uznana za całkowicie niezdolną do pracy nie może podjąć pracy w normalnych, typowych warunkach, odmiennie niż osoba częściowo niezdolna do pracy. Rzutuje to niewątpliwe na jej sytuację na rynku pracy i rodzaj pobieranej renty. Nie zmienia jednak co do zasady jej sytuacji, jeżeli chodzi o samą możliwość podjęcia pracy, niezależnie od warunków jej wykonywania, a w konsekwencji nie czyni warunku rezygnacji z zatrudnienia warunkiem, który do takiej osoby nie może mieć zastosowania (por. wyroki NSA z 20 stycznia 2023 r., sygn. I OSK 524/22 oraz z 18 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1324/22).
Dlatego też, w realiach sprawy zasadne okazały się podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego. Wbrew bowiem stanowisku Sądu I instancji i organu odwoławczego legitymowanie się przez skarżącego orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy nie oznacza, że skarżący nie może podjąć jakiejkolwiek pracy, nie może także z niej zrezygnować, ani też zaniechać jej podjęcia w rozumieniu przepisów u.ś.r. Nie można uznać za słuszne stanowisko Sądu I instancji i organu odwoławczego, że skoro skarżący pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, to ze względów biologicznych przynajmniej do 31 grudnia 2026 r. utracił zdolność do podjęcia pracy w ogóle.
Rację ma skarżący kasacyjnie, że w stosunku do niego nie zachodzi negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci znacznego stopnia niepełnosprawności oraz, że orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy nie jest równoznaczna z niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Wynika to bowiem wprost z art. 3 pkt 20 u.ś.r., który stanowi, że umiarkowany stopień niepełnosprawności oznacza: a) niepełnosprawność w umiarkowanym stopniu w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do II grupy inwalidów.
Skoro, jak wskazano wyżej, dopiero legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyklucza z kręgu osób mogących sprawować opiekę nad niepełnosprawnym i związku z tym ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne z tego tytułu, to a contrario legitymowanie się przez skarżącego całkowitą niezdolnością do pracy orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, pozwala zaliczyć skarżącego do grona osób mogących ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym.
Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z: 15 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 901/22; 2 czerwca 2023 r., sygn. akt I OSK 1369/22.
Mając powyższe na względzie należy stwierdzić, że Sąd I instancji i organ odwoławczy, dokonały błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. całkowicie pozbawiając skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Zasadnym okazał się również zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego, albowiem organy orzekające w sprawie naruszyły art. 9 k.p.a. poprzez niepoinformowanie skarżącego o przysługującej mu możliwości wyboru korzystniejszego świadczenia i możliwości złożenia wniosku o zawieszenie świadczenia rentowego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że w przypadku, gdy osoba spełnia warunki do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego a pobiera świadczenie emerytalno-rentowe ma możliwość wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z dotychczas pobieranego (zob. wyrok NSA z dnia: 12 października 2023 r., sygn. akt I OSK 1922/23, 21 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1727/22, 13 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1170/23, 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1665/22).
Wskazać należy, że pobieranie przez skarżącego renty z tytuły niezdolności do pracy nie może być negatywną przesłanką do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Przypomnieć należy stanowisko przedstawione w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17. Trybunał orzeczeniu tym uznał, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał podniósł, że wyłączenie przez ustawodawcę możliwości uzyskania przez opiekuna – rencistę świadczenia pielęgnacyjnego, a przez to również obarczenie rodziny osoby niepełnosprawnej kosztami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną oraz pozbawienie w tym zakresie niepełnosprawnego członka rodziny pomocy socjalnej, stanowi nieproporcjonalne i nieuzasadnione różnicowanie. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Jednocześnie TK dostrzegł, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, jak ma to miejsce w przypadku skarżącej. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia.
Stąd też, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, zgodnie z którym w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego w stopniu znacznym członka rodziny przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentownego bądź emerytalnego istnieje możliwość wyboru przez wnioskodawcę jednego z tych świadczeń.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący dokonał już wyboru korzystniejszego świadczenia, albowiem w piśmie z 6 października 2022 r. oświadczył, że w przypadku pozytywnego załatwienia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne renta
w ZUS zostanie zawieszona.
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935) - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.