I OSK 2712/23

I OSK 2712/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska
Jolanta Rudnicka /przewodniczący sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
III SA/Kr 1543/22 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-04-13
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1543/22 w sprawie ze skargi G. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 8 sierpnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 8 sierpnia 2022 r., nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 9 czerwca 2022 r. nr [...], 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz G. K. kwotę 720 (słownie: siedemset dwadzieścia) złote tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1543/22, oddalił skargę G. K. (dalej: " skarżący", "skarżący kasacyjnie") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej: "SKO") z 8 sierpnia 2022 r., znak: [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Prezydent Miasta [...] decyzją z 9 czerwca 2022 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 17, art. 25 ust. 2, ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 – dalej: "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. – dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 32 ust. 2 u.ś.r., odmówił przyznania skarżącemu G. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. K.. W uzasadnienia tej decyzji wskazano, że wprawdzie osoba wymagająca opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z 8 sierpnia 2022 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO stwierdziło, że Prezydent Miasta [...] nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r, sygn. akt K 38/13. W wymienionym wyroku TK orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku.
Pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., SKO wskazało, że decyzja Prezydenta Miasta [...] z 9 czerwca 2022 r. ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.
Organ drugiej instancji wyjaśnił również, że czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącego wobec niepełnosprawnej matki (transportowanie i uczestniczenie w poradach lekarskich, realizowanie recept, przygotowywanie i podawanie leków, sprzątanie, robienie zakupów, gotowanie, podawanie posiłków, pomaganie w ubieraniu, przygotowywanie odzieży, kąpiel, pomaganie w toalecie, wymiana pampersów, załatwianie spraw urzędowych), mają charakter typowych czynności codziennych i chociaż w znacznym stopniu ograniczają, to jednak nie uniemożliwiają w sposób zupełny podjęcia aktywności zawodowej. Z akt sprawy wynika, że opiekun oraz osoba wymagająca opieki mieszkają oddzielnie, a zatem opieka nad matką nie jest sprawowana całodobowo. Co więcej skarżący ma brata, który jest emerytem i przy takim zakresie czynności opiekuńczych mógłby odciążyć skarżącego w czynnościach opiekuńczych, tak aby mógł on podjąć zatrudnienie. SKO uznało więc, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
SKO wskazało również, że skarżący w związku ze sprawowaniem opieki nad matką jest uprawniony do zasiłku dla opiekuna. Nie można jednak rozpatrywać zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych w aspekcie możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 u.ś.r., ponieważ taka możliwość uaktualniłaby się w przypadku, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania dochodzonego świadczenia byłaby okoliczność pobierania przez niego zasiłku dla opiekuna, co w sprawie niniejszej nie zachodzi.
Na powyższą decyzję SKO skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, która wskazanym na wstępie wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r. została oddalona.
Sąd I instancji podzielił stanowisko Kolegium i wskazując na czynności świadczone przez skarżącego w ramach opieki nad matką uznał, że nie mają takiego charakteru, aby zmuszały go do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej.
W ocenie Sądu I instancji, nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, realizacja recept, robienie zakupów, pomaganie w ubieraniu, kąpanie mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Natomiast czynności polegające na utrzymywaniu higieny, kontaktowanie się z lekarzem, organizacja wizyt lekarskich i uczestnictwo w nich, wykupywanie i dawkowanie leków nie są czynnościami uniemożliwiającymi podjęcie zatrudnienia. Nie sposób zatem przyjąć, aby zakres oraz rozmiar opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką powodował brak możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, zwłaszcza, że skarżący mieszka oddzielnie, co tym bardziej jednoznacznie potwierdza, że sprawowana opieka nie ma charakteru stałego.
Ponadto, zdaniem Sądu I instancji, ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że skoro skarżący posiada jeszcze brata – emeryta, to mogą oni wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny.
W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że pomimo niekwestionowanego złego stanu zdrowia matki skarżącego i konieczności pomocy przez syna, samo sprawowanie opieki, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył skarżący, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto skarżący kasacyjnie wniósł o zasądzenie kosztów postępowania sądowego i oświadczył, że zrzeka się rozprawy.
Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.")., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.:
1) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy;
2) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, że możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.
Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na rozstrzygniecie w sprawie, tj.:
1) 135 p.p.s.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;
2) art. 135 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie przy orzekaniu całości okoliczności faktycznych w przedmiotowej sprawie w postaci niewzięcia pod uwagę faktu, że skarżący od 12 lat pobiera zasiłek dla opiekuna w związku z rezygnacja z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką;
3) art. 151 p.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem SKO orzekło jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszyło zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto argumentację na poparcie ww. zarzutów i wskazano, że zakres sprawowanej przez skarżącego kasacyjnie opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwiał i nadal uniemożliwia mu podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Niepełnosprawna matka wymaga bowiem jego ciągłej obecności i pomocy w większości czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem, co z resztą nie było kwestionowane przez organ I instancji.
Skarżący kasacyjnie zwrócił uwagę, że zarówno organ odwoławczy, jak i Sąd I instancji zupełnie bezpodstawnie zakwestionowały spełnienie przez niego przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., mimo że z materiału dowodowego w sprawie zebranego jednoznacznie wynika spełnienie tych przesłanek. SKO i Sąd I instancji nie wskazały jednocześnie na jakich innych okolicznościach czy dowodach oparły swoją ocenę (nie)spełnienia tych przesłanek a jedynie arbitralnie uznały, że w ich ocenie, mimo jednoznacznych ustaleń wywiadu środowiskowego, zakres opieki nie uniemożliwia podjęcia skarżącemu zatrudnienia oraz że brak jest związku przyczynowego między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia. Takie stanowisko Sądu I instancji – w ocenie skarżącego kasacyjnie – uznać należy za dowolne i jako takie nie może stanowić podstawy do wydania prawidłowego orzeczenia.
W ocenie skarżącego kasacyjnie okoliczność ustalenia, że pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu co strona są niezdolne do sprawowania bądź finansowania opieki zgodnie z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym pozostaje bez wpływu na przedmiotową sprawę. Brak jest w ustawie o świadczeniach rodzinnych podstawy do uznania, że stronie należne będzie świadczenie pielęgnacyjne jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu będą obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki. Ustawodawca w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustanowił kolejność osób, które mają możliwość uzyskania uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego oraz określił okoliczności umożliwiające wykluczenie ich z tej kolejności (śmierć, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, pozbawienie praw rodzicielskich etc.), co umożliwia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom zobowiązanym w dalszej kolejności, jednak w żadnym z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie określił żadnych "zasad kolizyjnych" między uprawnionymi w tym samym stopniu. W ocenie skarżącego kasacyjnie, zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu są na równi uprawnione do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i każde z nich może, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, prawo do tego świadczenia uzyskać. To do rodziny osoby niepełnosprawnej należy decyzja w zakresie tego, w jaki sposób wywiązywać się oni będą z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego i w jaki sposób opieka nad niepełnosprawną będzie sprawowana. Ustawodawca w tym zakresie nie przewidział żadnych ograniczeń.
Skarżący kasacyjnie wskazał również, że uwadze Sądu I instancji uszło, iż skarżący od 13 lat pobiera zasiłek z tytułu sprawowanej opieki, zasady przyznania którego były tożsame z zasadami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a organ I instancji zakresu opieki czy związku przyczynowego między jej sprawowaniem a niepodejmowaniem zatrudnienia nie kwestionował, zatem brak było inicjatywy dowodowej ze strony skarżącego w tym zakresie. To dopiero organ odwoławczy bez żadnego wezwania do dodatkowych wyjaśnień, wbrew jednoznacznym ustaleniom dokonanym w postępowaniu dowodowym doszedł do wniosku, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia, zatem skarżący nawet gdyby posiadał dodatkowe dowody i chciał je przedstawić, to nie miał pojęcia o takiej konieczności, bowiem w jego mniemaniu spełnienie tych akurat przesłanek (zakres opieki i związek przyczynowy) było jednoznacznie w trakcie postępowania przed organem I instancji udowodnione.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga kasacyjna jest uzasadniona.
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.
W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad niepełnosprawną matką oraz, czy posiadanie przez skarżącego rodzeństwa ( brata) obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.
W tym miejscu przypomnieć należy, że stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4 tej normy, jeżeli nie podejmują one zatrudnienia lub rezygnują z niego, bądź z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia.
W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową.
Przesłankę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, oceniać należy każdorazowo w sposób zindywidualizowany. Istotne jest, by była to ocena aktualna, obejmująca walidację zakresu potrzeb podopiecznego, czynności, których wykonywanie jest konieczne w celach pomocowych oraz czasu, który wnioskujący o świadczenie poświęca na ich sprawowanie. Następnie należy odnieść powyższe do możliwości kontynuowania zatrudnienia, bądź podjęcia pracy przez opiekuna.
Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy zauważyć należy, że wynikający z akt sprawy stan zdrowia podopiecznej oraz zakres i wymiar czasu sprawowanej opieki nie pozwala na przyjęcie, że strona mogłaby aktualnie poza czynnościami opiekuńczymi być aktywna zawodowo.
Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika, że matka skarżącego J. K., urodzona w dniu [...] lipca 1931 r., legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 17 czerwca 2015 r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności wydanym na stałe. W w/w orzeczeniu wskazano, że matka skarżącego wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki osoby innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Z wywiadu środowiskowego z dnia 30 maja 2022 r., wynika, że matka skarżącego, lat 91 (obecnie lat 93) jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do samodzielnej egzystencji ze względu na schorzenia narządu wzroku i ruchu, na jedno oko nie widzi w ogóle a na drugie oko widzi w 30 %, ma problemy z przemieszczaniem się po mieszkaniu, zaburzenia równowagi, zaburzenia pamięci, nie w pełni kontroluje potrzeby fizjologiczne, podczas wywiadu środowiskowego kontakt w czasie rozmowy utrudniony. W w/w wywiadzie wskazano, że skarżący pomaga matce w codziennych czynnościach toaletowych – kąpie, zmienia pampersy, ubiera, załatwia wszystkie sprawy urzędowe. Skarżący podaje także matce leki oraz zawozi na wizyty lekarskie i rehabilitację. Do tych czynności dochodzą oczywiście jeszcze zwykłe codzienne czynności, związane z prowadzeniem domu, jak: robienie zakupów, sprzątanie, pranie, czy gotowanie. Matka skarżącego podczas wywiadu stwierdziła, że skarżący stale się nią opiekuje od wielu lat, a drugi syn jest schorowany. Pracownik socjalny przeprowadzający w/w wywiad wskazał, że z uwagi na obecny stan zdrowia matka skarżącego wymaga całodobowej opieki.
Akta sprawy dostatecznie wskazują na okoliczności uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Z akt sprawy wynika, że nie nastąpiło polepszenie, lecz pogorszenie stanu zdrowia matki skarżącej. Chora wymaga stałej 24 – godzinnej opieki osób trzecich zapewniającej podstawowe prawo chorej do możliwości uzyskania koniecznej pierwszej pomocy oraz niezbędnej pomocy w podstawowych czynnościach życiowych tak sędziwego wieku. Do akt sprawy załączono decyzję Prezydenta miasta [...] z dnia 4 lutego 2011 r. o przyznaniu skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką na stałe oraz decyzję tego organu z dnia 19 listopada 2018 r. w sprawie zmiany wysokości zasiłku dla opiekuna ustalonego decyzją Prezydenta miasta [...] z dnia 26 czerwca 2014 r. Z tego wynika, że skarżący sprawuje stałą opiekę nad matką od 2011 r.
Stan zdrowia skarżącej potwierdza także złożone do akt sprawy zaświadczenie lekarskie i informacja leczenia szpitalnego.
W tych okolicznościach sprawy uznać należy, że zakres i charakter czynności, które wykonuje skarżący w związku z opieką nad matką uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia, także w niepełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji przyjąć należy, że istnieje związku przyczynowo – skutkowy, pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad matką.
Trudno bowiem przyjąć, że matka skarżącego, legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, potrzebująca stałej pomocy przy poruszaniu się, czynnościach higienicznych oraz obecności innej osoby, cierpiąca na szereg schorzeń, nie wymaga poświęcenia czasu i uwagi opiekuna w zakresie, który umożliwiałby skarżącemu jednoczesne świadczenie pracy. Dodatkowo zauważenia wymaga, że przytoczone powyżej czynności opiekuńcze wykonywane są przez stronę na stałe, codziennie oraz obejmują działania powtarzane wielokrotnie w ciągu dnia. Niekwestionowane jest również, że matka skarżącego opieki w pełnym zakresie wymaga i bez tego typu pomocy ze strony innych osób nie może samodzielnie funkcjonować. W tej sytuacji zasadnym jest uznanie, że zakres czynności opiekuńczych spełnia wymóg przesłanki stałej i długotrwałej opieki.
Sytuacja zawodowa skarżącego pozostaje w tej sytuacji w niewątpliwym i bezpośrednim związku ze stanem zdrowia i sprawności jego matki, a więc również z zakresem faktycznie sprawowanej opieki. W tym kontekście za pozbawione zasadności uznać należy stanowisko Sądu I instancji i SKO, że czynności opiekuńcze przez niego wykonywane mają charakter czynności dnia codziennego i nie kolidują z możliwością kontynuowania przez niego pracy.
Podkreślić tu należy, że w odniesieniu do sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych szczególnego rozważenia wymaga charakter wykonywanych przez nie czynności opiekuńczych – nawet tych związanych z przygotowaniem posiłku, utrzymaniem czystości w mieszkaniu, podaniem leków, etc. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Zakres czynności i częstotliwość z jaką skarżący pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu w istotny sposób ogranicza go czasowo i tym samym eliminuje z rynku pracy.
Błędne zatem jest stanowisko wyrażone w zaskarżonym wyroku, że skarżący może podjąć pracę, gdyż opieka sprawowana nad matką nie koliduje z podjęciem przez niego aktywności zawodowej.
Z tych względów, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zaakceptować stanowiska Sądu I instancji odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką strony, a która ze względu na zaawansowany wiek i liczne schorzenia wymaga całodobowej, stałej opieki i obecności skarżącego, który będzie w pobliżu gotowy do udzielenia pomocy. Stan zdrowia matki skarżącej, osoby niepełnosprawnej, wymaga bez wątpienia stałej przy niej obecności i podejmowania różnego rodzaju czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Przy tym opieka ta daje poczucie bezpieczeństwa matce skarżącego. Zauważyć też trzeba, że skarżący przez cały czas pozostaje w gotowości do udzielenia matce wymaganej pomocy. Nawet, jeśli skarżący nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki, to pozostaje w tym czasie w jej dyspozycji, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad matką, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżąca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).
Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie (brata).
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz okoliczność, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. Będzie również zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) – 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.