I OSK 1429/20

Naczelny Sąd Administracyjny2023-11-22
NSAAdministracyjneWysokansa
rekompensatamienie zabużańskiespadkobiercyII wojna światowazesłanierepatriacjaustawa zabużańskaprawo administracyjnenieruchomości

NSA oddalił skargę kasacyjną Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, potwierdzając prawo spadkobierczyni do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Polski przez jej zmarłych rodziców.

Sprawa dotyczyła prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Polski przez F. i W. małż. K., którzy zmarli na zesłaniu w ZSRR. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł skargę kasacyjną od wyroku WSA, kwestionując prawo spadkobierczyni Z. K. do rekompensaty, argumentując, że jej rodzice nie spełnili wymogu repatriacji. NSA oddalił skargę, uznając, że ustawa zabużańska nie wymaga repatriacji, a prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom, nawet jeśli właściciele zmarli przed powrotem.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku WSA w Warszawie, który uchylił decyzje odmawiające potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Polski przez F. i W. małż. K. Minister zarzucił WSA błędną wykładnię przepisów ustawy zabużańskiej, twierdząc, że prawo do rekompensaty przysługuje tylko osobom, które spełniły wymóg repatriacji, a skoro F. i W. K. zmarli na zesłaniu w ZSRR i nie wrócili do Polski, ich spadkobiercy nie mogą nabyć tego prawa. NSA odrzucił te argumenty, podkreślając, że ustawa zabużańska, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji, nie wymagała repatriacji. Sąd wskazał, że F. i W. K. opuścili swoje nieruchomości z powodu wojny i zostali przymusowo wywiezieni na zesłanie, a ich śmierć uniemożliwiła powrót. NSA uznał, że prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom, nawet jeśli pierwotni właściciele zmarli przed powrotem, a także podkreślił, że dowody przedstawione przez wnioskodawczynię, w tym świadectwo niezamożności, były wystarczające do potwierdzenia prawa własności i lokalizacji nieruchomości. Sąd oddalił skargę kasacyjną, podzielając stanowisko WSA.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom, nawet jeśli pierwotni właściciele zmarli przed powrotem do Polski i nie spełnili wymogu repatriacji, o ile opuścili nieruchomość z przyczyn związanych z wojną.

Uzasadnienie

Ustawa zabużańska nie wymaga repatriacji jako warunku nabycia prawa do rekompensaty. Śmierć właścicieli na zesłaniu uniemożliwiła im powrót, a prawo do rekompensaty przechodzi na spadkobierców.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

odrzucono_skargę

Przepisy (20)

Główne

ustawa zabużańska art. 1 § 1

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 1 § 1a

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 1 § 2

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 2 § 1

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 2 § 2

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 3 § 2

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 6 § 1

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 6 § 4

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

ustawa zabużańska art. 6 § 5

Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 183 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 183 § 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 141 § 4

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 153

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 184

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

K.p.a. art. 107 § 3

Kodeks postępowania administracyjnego

K.p.a. art. 76 § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

Konstytucja RP art. 7

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Dz. U. Nr 4, poz. 18

Ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego

Argumenty

Skuteczne argumenty

Ustawa zabużańska nie wymaga repatriacji jako warunku prawa do rekompensaty. Prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom właścicieli, którzy zmarli na zesłaniu. Świadectwo niezamożności, w połączeniu z innymi dowodami, może być wystarczające do ustalenia prawa własności nieruchomości.

Odrzucone argumenty

Spadkobiercy nie nabywają prawa do rekompensaty, jeśli pierwotni właściciele nie spełnili wymogu repatriacji. Świadectwo niezamożności nie jest wystarczającym dowodem prawa własności. Organ naruszył zasadę legalizmu, nie opierając się na konkretnych dowodach. Decyzje organów naruszyły art. 107 § 3 K.p.a.

Godne uwagi sformułowania

ustawa zabużańska była kilkakrotnie nowelizowana dokonując wykładni przepisów ustawy zabużańskiej trzeba mieć na uwadze treść tych przepisów w dacie wydania zaskarżonej decyzji ustawa zabużańska nie zawiera warunku repatriacji prawo do rekompensaty powiązane jest z koniecznością opuszczenia byłego terytorium a nie z powrotem na obecne ustawa zabużańska nie wprowadza wymogu, by prawo do rekompensaty przysługiwało wyłącznie podniotowi będącemu właścicielem mienia na 1 września 1939 r. już w latach 90 – tych w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zwracano uwagę, że uprawnienia zabużańskie powinny przysługiwać nie tylko osobom, które poddały się repatriacji, ale także i tym, które z różnych powodów, inspirowanych wydarzeniami wojennymi, nie mogły bez własnej winy takiej procedurze się poddać

Skład orzekający

Jolanta Rudnicka

przewodniczący sprawozdawca

Monika Nowicka

sędzia

Joanna Skiba

sędzia

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Potwierdzenie prawa spadkobierców do rekompensaty za mienie zabużańskie, nawet w przypadku śmierci właścicieli na zesłaniu, oraz dopuszczalność dowodowa świadectwa niezamożności w sprawach o rekompensatę."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej związanej z ustawą zabużańską i dziedziczeniem mienia pozostawionego poza granicami Polski w wyniku działań wojennych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy trudnego historycznie tematu mienia zabużańskiego i dziedziczenia, co ma wymiar społeczny i historyczny. Rozstrzygnięcie NSA w sposób klarowny interpretuje przepisy ustawy zabużańskiej w kontekście losów osób deportowanych i zmarłych na zesłaniu.

Czy spadkobiercy mogą odzyskać rekompensatę za mienie przodków, którzy zmarli na zesłaniu?

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 1429/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-07-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Joanna Skiba
Jolanta Rudnicka /przewodniczący sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 486/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-08-22
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 2097
art. 1 ust. 1b i 2, art. 2 ust. 1 i 2, art. 3 ust. 2
Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Joanna Skiba Protokolant: starszy asystent sędziego Małgorzata Ziniewicz po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 486/19 w sprawie ze skargi Z. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 22 sierpnia 2019 r., sygn. I SA/Wa 486/19, po rozpoznaniu skargi Z. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] stycznia 2019 r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Małopolskiego z [...] listopada 2018 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez F. i W. małż. K. nieruchomości położonych w miejscowości S. w powiecie b., w województwie t., to jest poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez radcę prawnego, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi. Wniesiono także o zasądzenie od skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania według norm przepisanych. Wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy zabużańskiej, przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zakres podmiotowy art. 1 oraz art. 2 ust. 1 w/w ustawy ma zastosowanie również wobec właścicieli pozostawionej na byłych terenach Polski nieruchomości, którzy nie spełnili wymogu przybycia (przesiedlenia) właściciela tych nieruchomości na obecne tereny Polski,
- art. 3 ust. 2 w/w ustawy, przez błędne zastosowanie, poprzez uznanie, że prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom właściciela, który nie spełnia przesłanek określonych w art. 1 ustawy,
- art. 2 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zabużańskiej, poprzez uznanie, że strony nie mają obowiązku dołączania do wniosku dokumentów o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, zgodnie z art. 6 ust. 4 i 5 ustawy zabużańskiej;
2. przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 Konstytucji RP w zw. z art. 6 ust. 4 i 5 ustawy zabużańskiej, poprzez stwierdzenie, że organ naruszył przepisy postępowania na skutek nie wzięcia przez organ pod uwagę trudności dowodowych w skompletowaniu dokumentacji na okoliczność własności pozostawionego mienia zabużańskiego, co w ocenie Ministra stanowi naruszenie przez Sąd zasady legalizmu, gdyż działając na podstawie prawa organ przy ustalaniu własności powinien kierować się konkretnym dowodem, a nie trudnościami w pozyskaniu dowodu. Wskazano, że okoliczności faktyczne zgodnie z zasadą praworządności wywodzi się z dowodów, a nie z ocen co do możliwości ich pozyskania,
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., poprzez uznanie, że wydana w niniejszej sprawie decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz poprzedzająca ją decyzja Wojewody Małopolskiego zostały wydane z naruszeniem art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w sytuacji, gdy opisane powyżej naruszenia przepisów K.p.a. nie miały miejsca,
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 6 ust. pkt 1 oraz ust. 4 i 5 ustawy zabużańskiej, poprzez uznanie, że dla ustalenia prawa własności wystarczające jest wspólne rozpatrywanie dokumentu pośredniego (świadectwo niezamożności) z treścią informacji podanych przez przesłuchaną w charakterze świadka W. W.,
- art. 141 § 4 oraz art. 153 p.p.s.a., poprzez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niekonkretnych wskazań dla organów administracji co do dalszego sposobu postępowania w sprawie, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia Sądu, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku,
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy zabużańskiej, poprzez niezastosowanie i błędną wykładnię w/w przepisów w sytuacji, gdy skarga powinna zostać oddalona, bowiem prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1, jak również art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zabużańskiej prowadzi do wniosku, że niespełnienie jednej z przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty uprawnia organ do wydania decyzji odmownej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej prowadzi do wniosku, że wydana przez organ decyzja odpowiada prawu, co powinno skutkować zastosowaniem art. 151 p.p.s.a. i oddaleniem skargi.
W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto powyższe zarzuty.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.
W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie zarzuty te jednak w sposób bezpośredni wiążą się z zarzutem naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego przez błędną wykładnię, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do istoty zasadniczego problemu w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd pierwszej instancji wykładni prawa materialnego.
Skarżący kasacyjnie Minister, zarzucając naruszenie art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy zabużańskiej, podnosi, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni wskazanych przepisów, przyjmując, że zakres podmiotowy art. 1 oraz art. 2 ust. 1 w/w ustawy ma zastosowanie również wobec właścicieli pozostawionej na byłych terenach Polski nieruchomości, którzy nie spełnili wymogu przybycia (przesiedlenia) właściciela tych nieruchomości na obecne tereny Polski. Minister argumentuje swe stanowisko tym, że skoro właściciel nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami R.P. nie repatriował się na obecne terytorium Polski, nie spełnił przesłanki z art. 1 ustawy zabużańskiej i nie mógł nabyć prawa do rekompensaty, to również jego spadkobiercy prawa tego nie nabyli. Prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami R.P. ma swe źródło w prawach przysługujących dawnemu właścicielowi nieruchomości. Powołując się, na wymienione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ podnosi, że jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art.2 w zw. z art.1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Przed odniesieniem się do powyższego zarzutu Naczelny Sąd Administracyjny pragnie zwrócić uwagę, że ustawa zabużańska była kilkakrotnie nowelizowana. Dlatego autor skargi kasacyjnej powinien wskazać miejsce publikacji, właściwe dla określonej wersji omawianej ustawy, gdyż ma to w sprawie istotne znaczenie. Należy bowiem zwrócić uwagę, że ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz. 195), która weszła w życie z dniem 27 lutego 2014 r. dodano do art. 2 pkt 2 ustawy sformułowanie "lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić." Dokonując wykładni przepisów ustawy zabużańskiej trzeba mieć na uwadze treść tych przepisów w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Dlatego przytoczone w skardze kasacyjnej wyroki NSA: z 9 grudnia 2014 r., I OSK 1020/13; z 11 stycznia 2011 r., I OSK 1745/11; 26 kwietnia 2012 r., I OSK 606/11 i z 9 października 2014 r., I OSK 2763/13, jako dotyczące decyzji wydanych przed zmianami ustawy nie mogły odnosić się do zmienionego później stanu prawnego. Natomiast we wskazanych w skardze kasacyjnej wyrokach NSA z: 7 lipca 2017 r., I OSK 2488/16; 15 stycznia 2019 r., I OSK 462/17; 11 sierpnia 2020 r., I OSK 3343/19 zawarto stanowisko odmienne od prezentowanego przez skład orzekający w niniejszej sprawie, jednakże wyroki te zapadły w odmiennych, aniżeli w niniejszej sprawie, stanach faktycznych.
W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] stycznia 2019 r., odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez F. i W. małż. K. nieruchomości położonych w miejscowości S. w powiecie b., w województwie t., to jest poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż przyjął, że skoro F. K. zmarł w dniu 13 grudnia 1941 r., a W. K. zmarła w dniu 19 kwietnia 1942 r. w S., czyli nigdy nie repatriowali się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, to nie spełnili wymogu zawartego w art. 1 ust. 2 w/w ustawy. Jeśli zaś były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Stanowiska tego nie podzielił Sąd I instancji uznając, że wszystkie wymienione w art. 2 ustawy zabużańskiej przesłanki zostały spełnione. Rodzice skarżącej byli obywatelami polskimi, zamieszkiwali na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiadali tam nieruchomość. Tereny te opuścili w związku z wojną, przymusowo zostali bowiem wraz z dziećmi wywiezieni na zesłanie przez władze radzieckie w głąb Związku Radzieckiego. Sąd powołał się na znajdujące się w aktach sprawy dowody: k-274 akt adm. "Wykaz zmarłych Polaków i Żydów w latach 1942-1944 w Komi ASSR", k-290 akt adm. "Wykaz imienny wychowanków Domu Dziecka w Zagorsku/ZSSR", k-288 do 279 "Indeks obywateli polskich i obywateli innych państw pochodzenia polskiego represjonowanych w ZSRR i w Polsce", k-277 akt adm. "Indeks represjonowanych tom XVIII Deportowani w Komi ASSR". Sąd przyznał, że co prawda po wojnie rodzice skarżącej nie repatriowali się na obszar dzisiejszego Państwa Polskiego, jednakże wyłącznie dlatego, że wcześniej oboje zmarli z powodu warunków panujących w miejscu zesłania (S., Autonomiczna Republika Komi). Sąd podkreślił, że ustawa zabużańska w art. 2 nie zawiera warunku repatriacji. Wobec tego Sąd I instancji stwierdził, że niespełnienie jedynie tego warunku nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania prawa do rekompensaty.
Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca wraz z braćmi W. i J. także została razem z rodzicami wywieziona do Autonomicznej Republiki Komi, a zatem także ona opuściła byłe terytorium II Rzeczypospolitej w związku z wojną. Od chwili śmierci rodziców, czyli także w chwili repatriacji, to ona wraz z rodzeństwem była współwłaścicielką pozostawionej nieruchomości. Zdaniem Sądu oznacza to, że skoro byli właściciele nieruchomości zginęli w wyniku działań wojennych, to repatriantami, którzy pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, byli ich spadkobiercy. Z obu tych przyczyn odmowa uznania uprawnienia skarżącej z przyczyn podmiotowych jest – w ocenie Sądu I instancji – pozbawiona podstaw prawnych.
Stanowisko to w pełni podziela Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w sprawie.
Ustawa z 8 lipca 2005 r. w art. 1 ust. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. umów republikańskich oraz umowy z dnia 6 lipca 1945 r. zawartej między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem ZSRR, zwanego dalej "prawem do rekompensaty". Wg zaś ust. 1a tego artykułu, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r.
Z treści art. 1 ust. 2 ustawy wynika, że przepisy ust. 1 stosuje się również do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskie.
W art. 2 ustawy zabużańskiej wymienione są przesłanki, jakie podmiot określony w art. 1 musi spełnić, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Zgodnie z jego treścią, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wskazanych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Innych wymogów przepisy cytowanej ustawy nie przewidują. W art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej mowa jest o osobach, które zmuszone były opuścić byłe terytorium RP, czyli prawo do rekompensaty powiązane jest z koniecznością opuszczenia byłego terytorium a nie z powrotem na obecne. Jak z powyższego zatem wynika, przepisy omawianej ustawy, nie wymagają spełnienia warunku, aby osoby, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej, musiały (by uzyskać potwierdzenie prawa do rekompensaty) repatriować się na teren obecnego Państwa Polskiego.
Jak wyżej zostało to już nadmienione, dokonując wykładni przepisów ustawy zabużańskiej konieczne jest uwzględnienie zmian regulacji prawnych dotyczących przyznawania rekompensat osobom, które pozostawiły mienie poza obecnymi granicami RP. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 wskazywał na socjalny charakter "przyrzeczonej kompensacji", na co powołano się w skardze kasacyjnej, to jednak poczynając od wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 22 czerwca 2004 r. w sprawie Broniowski przeciwko Polsce (sygn. akt 31443/96) sposób rozumienia tego świadczenia ulegał zmianie, czego efektem było uchwalenie obecnie obowiązującej ustawy zabużańskiej.
W rozpoznawanej sprawie organy administracji odmówiły przyznania prawa do rekompensaty spadkobierczyni osób, które były właścicielami mienia i które zmarły w trakcie II wojny światowej, co w sposób oczywisty wyłączało możliwość ich powrotu. Ustawa zabużańska nie wprowadza wymogu, by prawo do rekompensaty przysługiwało wyłącznie podmiotowi będącemu właścicielem mienia na 1 września 1939 r. A zatem prawo to przysługuje osobie będącej właścicielem mienia na dzień opuszczania byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, przysługuje zatem spadkobiercom osoby, która była tym właścicielem w 1939 r. i zmarła w trakcie wojny.
Ponadto wymaga przypomnienia, że już w latach 90 – tych w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zwracano uwagę, że uprawnienia zabużańskie powinny przysługiwać nie tylko osobom, które poddały się repatriacji, ale także i tym, które z różnych powodów, inspirowanych wydarzeniami wojennymi, nie mogły bez własnej winy takiej procedurze się poddać (uchwały z 30 maja 1990 r. III CZP 1/90, OSNC 90/10-11, poz. 129 i z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90. OSNC 91/8-9 poz. 97).
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny podziela dokonaną przez Sąd I instancji wykładnię art. 1 ust.2 i 2 ust.1 ustawy zabużańskiej, co czyni też niezasadnym wiążący się z tym zagadnieniem zarzut naruszenia art.3 ust.2 wym. ustawy. Nie ulega wątpliwości, że Z. K., spadkobierczyni F. i W. K., zmarłych w czasie wojny na Syberii znalazła się w gronie dzieci repatriowanych ze ZSRR (k-292 akt adm. "Spis dzieci repatriowanych do Polski z terenów ZSSR w 1946 roku").
Podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 2 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zabużańskiej wiąże się udokumentowaniem okoliczności świadczących o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przede wszystkim wskazać należy, że art.6 ust.1 pkt 1 omawianej ustawy ma charakter procesowy a nie materialnoprawny. Wojewoda Małopolski, odmawiając Z. K. ustalenia prawa do rekompensaty uznał, że wnioskodawczyni nie przedstawiła dowodów potwierdzających prawo własności, rodzaj i powierzchnię pozostawionej nieruchomości. Stanowisko to podzielił Minister, który stwierdził, że przedłożone, jako dowód poświadczający prawo własności, rodzaj i powierzchnię nieruchomości świadectwo niezamożności wydane przez Biuro Parafii w P. i Zarząd Gminy w T. z dnia 25 września 1938 r., potwierdza jedynie dane dotyczące W. K. Organ administracji argumentował, że świadectwo zostało wydane w celu uzyskania uwolnienia od opłacenia czesnego w Gimnazjum VI im. Stanisława Staszica przez tę osobę. W treści dokumentu mowa jest o nieruchomości o powierzchni 15 ha pola ornego i 1 ha lasu oraz niesprecyzowanych zabudowaniach. Nie jest jednak wiadome, gdzie nieruchomość była zlokalizowana, ani kto był jej właścicielem. W ocenie organu II instancji konstrukcja świadectwa niezamożności nie pozwala na interpretowanie tego dowodu jako poświadczającego posiadanie prawa własności, rodzaju i powierzchni nieruchomości. Ponadto w ocenie organu odwoławczego, Biuro Parafii w P. i Zarząd Gminy w T. nie jest – w rozumieniu art. 76 K.p.a. – podmiotem, który mógłby wystawić dokument urzędowy potwierdzający stan prawny nieruchomości. Minister podkreślił, że dokumenty, o których mowa powyżej, nie zostały sporządzone przez upoważnione i właściwe do tego organy państwowe w wymaganej formie, co oznacza, że świadectwo niezamożności wydane przez Biuro Parafii P. i Zarząd Gminy w T. z dnia 25 września 1938 r. nie stanowi, w rozumieniu art. 76 § 1 K.p.a., dokumentu urzędowego stanowiącego dowód tego, co zostało w nim stwierdzone. Ponadto odwołując się do treści art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej, Minister wyjaśnił, że w aktach sprawy nie odnalazł oświadczenia drugiego świadka, co potwierdziła wnioskodawczyni w piśmie z dnia 11 grudnia 2018 r.
Natomiast Sąd I instancji nie zgodził się z organami orzekającymi, w ocenie których znajdująca się w aktach sprawy uwierzytelniona kopia "Świadectwo niezamożności" z dnia 25 września 1938 r. (k-19 akt adm.) nie może być uznane za dowód dotyczący posiadanego mienia. Naczelny Sąd Administracyjny podziela to stanowisko bowiem jak słusznie stwierdził to Sąd Wojewódzki, dokument ten został sporządzony na urzędowym formularzu i opatrzony pieczęciami i podpisami dwóch organów: Parafii w P. oraz Zarządu Gminy w T., potwierdzających prawdziwość przedstawionych w nim faktów, przy czym z dwóch poświadczających organów, Zarząd Gminy jest właściwym organem władzy publicznej. Z dokumentu tego wynika, że F. K. mieszkał w S. (S.) i posiadał opisane w nim gospodarstwo rolne, co pozwala przyjąć, że gospodarstwo to znajdowało się w S. (S.) i miało opisaną w nim powierzchnię. Trafnie również Sąd I instancji uznał, że treść tego dokumentu powinna być rozpatrywana wspólnie z treścią informacji podanych przez przesłuchaną w charakterze świadka W. W. Wówczas dokument ten powinien być wzięty pod uwagę przy ustaleniu, jaka nieruchomość została pozostawiona poza granicami Rzeczypospolitej, w szczególności, że w aktach sprawy brak jest dowodów na okoliczność przeciwną. Ponadto słusznie Sąd Wojewódzki wywiódł, że skoro ojciec skarżącej był osadnikiem wojskowym ( co skarżąca konsekwentnie podnosiła), to podana w "Świadectwie niezamożności" powierzchnia gospodarstwa odpowiada warunkom podanym w ustawie z dnia 17 grudnia 1920 r. o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego (Dz. U. Nr 4, poz. 18).
Powyższe czyni niezasadnym podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 6 ust. pkt 1 oraz ust. 4 i 5 ustawy zabużańskiej,
Sąd I instancji nie naruszył zasady legalizmu, ocenił i wziął pod uwagę zebrany w sprawie materiał dowodowy a jedynie dodatkowo nadmienił o trudnościach w pozyskiwaniu dowodu co związane jest z upływem wielu lat od zakończenia wojny. Na tę okoliczność wskazywała też skarżąca nie mając możliwości pozyskania dowodu z drugiego świadka, a co związane jest z upływem czasu.
Gdy chodzi o zarzut naruszenia art.141§ 4 i 153 p.p.s.a., to zarzut ten również nie mógł być uwzględniony, gdyż Sąd Wojewódzki w jednoznaczny sposób wyraził stanowisko w sprawie, jak również wskazał jasne zalecenia dla organu administracji przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Uzasadnienie zaskarżonego wyroki spełnia wszystkie wymagania określone w art. 141 § 4 p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI