I OSK 1416/23

I OSK 1416/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-07-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik /sprawozdawca/
Karol Kiczka
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Gl 1677/22 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2023-02-22
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1205
art. 2 pkt 7 lit. a, art. 23 ust. 1, art. 29 ust. 2 i ust. 3
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 lutego 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 1677/22 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 września 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2614/2022/13526/ w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 22 lutego 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 1677/22 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 15 września 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2614/2022/13526/ w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:
1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:
a. art. 29 ust. 2 i ust. 3 w związku z art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2022 r. poz. 1205), polegające na błędnym uznaniu, że świadczenia alimentacyjne wypłacone wnoszącej skargę kasacyjną w okresie od 1 lutego 2018 r. do 31 stycznia 2020 r. były świadczeniami nienależnie pobranymi, w sytuacji gdy pobierała ona świadczenia z funduszu alimentacyjnego całkowicie zgodnie z prawem, na podstawie obowiązującej decyzji administracyjnej, opartej m.in. na zaświadczeniu o bezskuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych, co niewątpliwie miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy;
b. art. 29 ust. 3 w związku z art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ponieważ nie stwierdzono nieważności decyzji w sprawie przyznania wnoszącej skargę kasacyjną świadczeń z funduszu alimentacyjnego ani nie zostało wznowione postępowanie i nie uchylono decyzji, mocą której organ przyznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, co niewątpliwie miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy;
c. art. 2 pkt 7 w związku z art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów polegające na błędnej interpretacji pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego", które wymaga od świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystania ze środków publicznych, czego w zaskarżonym wyroku nie zauważono, a wręcz stwierdzono, że wobec zapisów ugody, nie jest konieczne weryfikowanie przez Sąd I instancji przypisania wnoszącej skargę kasacyjną przez organy złej wiary w pobieraniu świadczeń, co niewątpliwie miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy;
2. naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 151 P.p.s.a. przez nieuprawnione zastosowanie i niesłuszne oddalenie skargi, co niewątpliwie miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.
Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 15 września 2022 r., a także uchylenie decyzji Prezydenta Miasta Rybnika z 2 sierpnia 2022 r. Ponadto, wniesiono o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
Jak wskazano w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, uzyskanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego w warunkach opisanych w art. 29 ust. 2 i ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie stanowi nienależnego pobrania świadczeń, lecz jest to odrębna sytuacja prawna, różna od tych opisanych w art. 2 pkt 7 cyt. ustawy. Normy dotyczące nienależnie pobranych świadczeń, wynikające z art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mają do niej jedynie odpowiednie zastosowanie.
Jak zaznaczyła wnosząca skargę kasacyjną, nie można uznać świadczeń za nienależnie pobrane, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że się jej nie należały. Zatem, obowiązek zwrotu wypłaconych świadczeń obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Tym samym, dla prawidłowego ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie.
Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że nie jest zasadny pogląd, zgodnie z którym skutkiem wytoczenia przez dłużnika alimentacyjnego powództwa o uchylenie obowiązku alimentacyjnego jest powstanie po stronie wierzyciela świadomości, że świadczenia – pobierane z funduszu po dniu wytoczenia powództwa – są świadczeniami nienależnie pobranymi. Obowiązek alimentacyjny wynikał bowiem w tym czasie z pozostającego w obrocie prawnym prawomocnego wyroku, który wiązał tak organ, jak i strony stosunku alimentacji.
Wnosząca skargę kasacyjną zwróciła uwagę, że postanowienie zawarte w ugodzie, na którym Sąd I instancji de facto oparł swoje rozstrzygnięcie, miało jedynie na celu zabezpieczyć ją właśnie na wypadek, gdyby organ zażądał zwrotu tych kwot. Z całą pewnością nie stanowiło o tym, że wnosząca skargę kasacyjną miała świadomość, że na tamten czas, to jest w czasie pobierania świadczeń, te alimenty się jej nie należały. Pozew o wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego wpłynął do Sądu Rejonowego w Rybniku 3 lipca 2020 r., z kolei alimenty były wypłacane do 31 stycznia 2020 r. Zatem, w okresach objętych decyzją, wnosząca skargę kasacyjną przyjmowała alimenty bez świadomości, że się jej nie należały.
Jak zauważyła wnosząca skargę kasacyjną, ugoda powstała w czasie, gdy nie pobierała już świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, niezależnie od zapisów ugody, Sąd I instancji był zobowiązany zweryfikować, czy pobierała ona świadczenie w złej bądź dobrej wierze i w świetle tych ustaleń faktycznych, wydać stosowne rozstrzygnięcie. W czasie pobierania alimentów, wnosząca skargę kasacyjną nie mogła nawet przewidzieć, w jakiej dacie i czy w ogóle ojciec wystąpi z powództwem o wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego.
Wnosząca skargę kasacyjną zaznaczyła, że zdarzenie w postaci "zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego", nastąpiło dopiero w dacie prawomocności (wykonalności) postanowienia, to jest 12 czerwca 2021 r. Tę datę należy uznać za "dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów", o którym stanowi art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zatem, dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 tej ustawy należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego. Do tego momentu nie istnieje w obrocie prawnym odrębny tytuł egzekucyjny, na podstawie którego mogłaby być prowadzona egzekucja, a jej bezskuteczność - skutkować możliwością wypłacenia wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu. Wyrokiem tym organ, podobnie jak i strony stosunku alimentacyjnego, pozostają związani tak długo, jak wyrok ten pozostaje w obrocie prawnym. Nie można zatem zasadnie twierdzić, że wyrok uchylający z datą wsteczną obowiązek alimentacyjny, niweczy z mocą wsteczną wyrok pierwotnie kształtujący obowiązek alimentacyjny.
W ocenie wnoszącej skargę kasacyjną, dla wykazania złej wiary, organ przede wszystkim powinien był wskazać, że w okresach kiedy pobierała świadczenia (od 1 lutego 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. oraz od 1 października 2019 r. do 31 stycznia 2020 r.) była świadoma tego, że świadczenia jej nie przysługiwały. Pobierając w tamtych okresach świadczenia, nie mogła przypuszczać, że dojdzie w przyszłości do zawarcia ugody. Ugoda alimentacyjna została bowiem zawarta z mocą wsteczną 29 stycznia 2021 r. Co więcej, we wskazanych okresach, kiedy wnosząca skargę kasacyjną pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, spełniała wszelkie wymagane ku temu przesłanki oraz posiadała tytuł prawny do ich otrzymania. Dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego (lub ustalenie jego wygaśnięcia), odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych pobieranych ponad miarę zakreśloną uchyleniem lub ograniczeniem.
"Dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy zatem co do zasady utożsamiać z dniem uprawomocnienia się postanowienia Sądu Rejonowego w Rybniku zatwierdzającego ugodę mediacyjną oraz umarzającego postępowanie. Dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 2 i ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jak podkreśliła wnosząca skargę kasacyjną, do tego dnia organ posiada pełny tytuł do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty. Nie można, co do zasady, skutecznie twierdzić, że wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego, niweczy automatycznie, z mocą wsteczną, moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny. Wyjątek od powyższego stanowi sytuacja, kiedy świadczenia z funduszu alimentacyjnego były pobierane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należą. Tymczasem, wnosząca skargę kasacyjną przyjęła świadczenia w dobrej wierze, będąc przekonana, że na tamten czas się jej należały.
Trzeba zaznaczyć, że wnosząca skargę kasacyjną sama zawiadomiła organ w styczniu 2020 r., że nie chce już pobierać alimentów z funduszu, ponieważ zakończyła edukację i od tego momentu uważała, że alimenty się jej nie należą. Organ od lutego 2020 r. zaprzestał wypłacania świadczenia.
W odpowiedzi, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o oddalenie skargi kasacyjnej jako niezasadnej. SKO podzieliło pogląd wyrażony w zaskarżonym wyroku, że zatwierdzona przez sąd ugoda ma taką samą moc obowiązującą, jak wyrok sądu rodzinnego uchylający obowiązek alimentacyjny ciążący na dłużniku alimentacyjnym. Gdyby nie zapis ugody, dotyczący zobowiązania dłużnika alimentacyjnego, zasadne byłoby badanie przez organy złej lub dobrej wiary wnoszącej skargę kasacyjną w pobieraniu świadczeń. Tymczasem, strona zawierając ugodę miała świadomość, że pomaga ojcu w sprawie karnej dotyczącej przestępstwa niealimentacji. Mocą ugody doszło do wsteczne zniesienia obowiązku alimentacyjnego wolą osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Tym samym, strona była zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń alimentacyjny za ten okres.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
Jak wynikało z ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku, Prezydent Miasta Rybnika decyzją z 2 sierpnia 2022 r. znak: DSR-8320.256.a11.784.2022.N.SJ uznał, że kwoty wypłacone na rzecz A. A. za okres od 02.01.2018 r. do 31.01.2018 r., w wysokości 483,87 zł, od 01.02.2018 r. do 31.08.2019 r., w wysokości po 500 zł miesięcznie oraz od 01.10.2019 r. do 31.01.2020 r., w wysokości po 500 zł miesięcznie tj. w łącznej wysokości 11 983,87 zł, były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego i orzekł obowiązek ich zwrotu w całości.
W uzasadnieniu organ wskazał, że mocą ugody mediacyjnej z 29 stycznia 2021 r., zatwierdzonej przez Sąd Rejonowy w Rybniku 30 marca 2021 sygn. akt IV RC 272/20, obowiązek alimentacyjny B. B. wobec strony został uchylony z dniem 2 stycznia 2018 r. W związku z powyższym organ uznał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 02.01.2018 r. do 31.01.2020 r. na rzecz strony są świadczeniami nienależnie pobranymi. W konsekwencji tak ustalonego stanu faktycznego, organ I instancji, powołując się na art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uznał, że strona pobierała nienależne świadczenia i jest zobowiązana do ich zwrotu.
Po rozpatrzeniu odwołania A. A., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z 15 września 2022 r. Nr SKO.PSŚ/41,5/2614/2022/13526/ w punkcie 1. umorzyło postępowanie w przedmiocie uznania, że kwoty wypłacone na rzecz A. A. za okres od 2 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego oraz należy orzec obowiązek ich zwrotu; w punkcie 2. uznało, że kwoty wypłacone na rzecz A. A. za okres od 1 lutego 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. w wysokości po 500 zł miesięcznie oraz od 1 października 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. w wysokości po 500 złotych miesięcznie, tj. w łącznej wysokości 11 500,00 złotych, były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego i orzekło o obowiązku ich zwrotu w całości.
Jak wskazało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu decyzji, strona niewątpliwie działała w złej wierze. Świadczą o tym zawarte w ugodzie oświadczenia B. B., który zobowiązał się wobec córki do spłaty pobranych przez nią świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 2 stycznia 2018 r. do 31 grudnia 2019 r. Strona, przyjmując świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od lutego 2018 r. do stycznia 2020 r., czyniła to w złej wierze, gdyż na skutek złożonego w roku 2021 oświadczenia miała wiedzę, że obowiązek alimentacyjny wobec niej wygasł z dniem 2 stycznia 2018 r. Oświadczenie w tym zakresie złożyła po upływie 12 miesięcy od zaprzestania nauki, a ponadto świadomie zrzekła się praw do alimentów, celem uniknięcia przez ojca odpowiedzialności karnej. Z kolei, w treści ugody dłużnik alimentacyjny (ojciec strony) złożył oświadczenie, które daje stronie prawo regresu w stosunku do wysokości pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
A. A. wniosła skargę na powyższą decyzję, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że nie zawierała ona usprawiedliwionych podstaw. Sąd I instancji uznał, że stan faktyczny w sprawie jest bezsporny, a skarżąca nie podnosiła uchybień organów administracji publicznej w zakresie postępowania wyjaśniającego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyjaśnił, że organy administracji publicznej obu instancji jako podstawę podejmowanego rozstrzygnięcia przywołały treść art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Zatem, organy uznały, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Nadto, organy te odwołały się do postanowień art. 23 i art. 29 ust. 2 i 3 wskazanej ustawy. Jak zauważył Sąd I instancji, organy administracji publicznej kierowały się tym, że w następstwie wydania przez Sąd Rejonowy w Rybniku postanowienia z 30 marca 2021 r. sygn. akt IV RC 272/20, zatwierdzającego ugodę mediacyjną zawartą w dniu 29 stycznia 2021 r. pomiędzy skarżącą a jej ojcem (dłużnikiem alimentacyjnym), wystąpiła przywołana powyżej przesłanka. Zatem, świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone zostało mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w części lub całości.
W ocenie Sądu I instancji, kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy ma treść zawartej ugody.
Sąd I instancji wyjaśnił, że zatwierdzona przez sąd powszechny ugoda ma taką samą moc obowiązującą jak wyrok sądu rodzinnego uchylający obowiązek alimentacyjny, ciążący na dłużniku alimentacyjnym. Zawarta przez skarżącą ugoda ma jednak w swojej treści oprócz uchylenia obowiązku alimentacyjnego ojca (dłużnika alimentacyjnego) z dniem 2 stycznia 2018 r. jeszcze jedno postanowienie, które zostało zatwierdzone przez sąd. Ojciec skarżącej zobowiązał się do spłaty pobranych przez skarżącą "alimentów", tj. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 02.01.2018 r. do 31.12.2019 r. Zdaniem Sądu I instancji, taki zapis oznacza, że po stronie ojca strony powstało cywilnoprawne zobowiązanie zwrotu córce (skarżącej) zwróconych przez nią, jako pobranych nienależnie, świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sąd I instancji zaznaczył przy tym, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może jednak zostać nałożony na ojca skarżącej, gdyż nie był on stroną uprawnioną do pobierania świadczeń. Strona zawierając ugodę takiej treści miała świadomość, co podkreśla w skardze jej pełnomocnik, że pomaga w ten sposób ojcu w sprawie karnej dotyczącej przestępstwa niealimentacji. Zatem, godziła się na skutki ugody i była tego świadoma, niezależnie od towarzyszących jej intencji. Sąd I instancji zauważył, że gdyby nie zapis ugody, dotyczący zobowiązania dłużnika alimentacyjnego, zasadne byłoby badanie przez organy złej lub dobrej wiary skarżącej w pobieraniu świadczeń i w zależności od ustaleń faktycznych, wydanie stosownego rozstrzygnięcia.
W ocenie Sądu I instancji, nie można jednak zaakceptować sytuacji, w której dochodzi do wstecznego zniesienia obowiązku alimentacyjnego wolą osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego w połączeniu z brakiem konsekwencji dla niej, w postaci braku konieczności zwrotu pobranych nienależnie przez nią w tym okresie świadczeń (z powodu uznania, że strona, pomimo mocy wstecznej ugody zatwierdzonej przez sąd, mogła pobierać te świadczenia, ponieważ robiła to w dobrej wierze). Zdaniem Sądu I instancji, okoliczności sprawy pozwalają na uznanie, że w sprawie zaszła przesłanka wynikająca z art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Sąd I instancji dokonując wykładni tego przepisu w zakresie zwrotu "sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego", uznał, że należy uwzględnić (poza wyrokiem sądu) również postanowienie sądu zatwierdzające ugodę uchylającą wstecznie obowiązek alimentacyjny. W realiach rozpatrywanej sprawy, postanowienie sądu zwalniające ojca skarżącej z obowiązku alimentacyjnego przez zatwierdzenie ugody mediacyjnej, stało się prawomocne (wykonalne) z dniem 12 czerwca 2021 r., a więc skarżąca jest zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń alimentacyjnych za okres od 01.02.2018 r. do 31.01.2020 r., na co słusznie zwróciło uwagę Kolegium, zmieniając w tym zakresie decyzję organu I instancji. Strona w tym okresie pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomimo że ojciec strony nie był zobowiązany już do jej alimentacji.
Przechodząc do rozpoznania skargi kasacyjnej należy wskazać, że nie zawiera ona uzasadnionych podstaw kasacyjnych. Generalnie należy zauważyć, że sposób sformułowania zarzutów kasacyjnych powoduje, że nie odnoszą się one w ogóle do stanowiska Sądu I instancji, a argumentacja skargi kasacyjnej pozostaje poza argumentacją zawartą w zaskarżonym wyroku.
W myśl art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).
Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy.
Zgodnie zaś z art. 176 § 1 P.p.s.a. skarga kasacyjna powinna zawierać:
1) oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części;
2) przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie;
3) wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany.
W świetle art. 176 § 2 P.p.s.a. poza wymaganiami, o których mowa w § 1, skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma strony oraz zawierać wniosek o jej rozpoznanie na rozprawie albo oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
Skarga kasacyjna jest zatem sformalizowanym środkiem prawnym i powinna czynić zadość nie tylko wymaganiom przewidzianym dla pisma w postępowaniu sądowym, lecz także właściwym dla niej wymaganiom konstrukcyjnym. W szczególności formalizm ów wiąże się z powinnością prawidłowego skonstruowania podstaw kasacyjnych, co obejmuje zarówno obowiązek ich przytoczenia, jak i uzasadnienia. Aby skarga kasacyjna mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania, ma wskazywać konkretny przepis naruszonego prawa materialnego ze wskazaniem, na czym, zdaniem strony skarżącej, polegała niewłaściwa wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie tego przepisu przez sąd, jaka powinna być wykładnia właściwa lub jaki inny przepis powinien być zastosowany, a także na czym polegało naruszenie przepisów postępowania sądowego i jaki istotny wpływ na wynik sprawy (treść orzeczenia) mogło ono mieć (art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a.). Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny nie analizuje tej sprawy po raz kolejny w jej całokształcie, związany jest natomiast wskazanymi w skardze kasacyjnej podstawami, gdyż to one nadają kierunek kontroli i badania zgodności z prawem kwestionowanego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego. Wymaga to zatem prawidłowego i precyzyjnego określenia podstaw kasacyjnych, wyraźnego wskazania na przepisy, których naruszenia strona upatruje w kwestionowanym orzeczeniu Sądu I instancji, z uwzględnieniem konkretnych jednostek redakcyjnych (artykułu, paragrafu, ustępu itd.) przepisów prawa (por. wyroki NSA z: 29 marca 2018 r. sygn. akt I FSK 13/18, 19 września 2017 r. sygn. akt I FSK 126/16; 29 września 2017 r. sygn. akt I FSK 868/16; 19 października 2017 r. sygn. akt II GSK 1701/17, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno natomiast szczegółowo wskazywać do jakiego, zdaniem skarżącego, naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego doszło i na czym to naruszenie polegało, a w przypadku zarzucania uchybień przepisom procesowym należy dodatkowo wykazać, że to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno wskazywać na trafność sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów, a zatem nawiązywać do przepisów prawa, których naruszenie skarżący zarzuca Sądowi I instancji. Tylko takie opracowanie skargi kasacyjnej pozwala na wyznaczenie granic, w ramach których nastąpi rozpoznanie sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny. Treść art. 183 § 1 P.p.s.a. uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu precyzowanie zarzutów skargi kasacyjnej bądź poszukiwanie za stronę przepisów, którym ewentualnie mógł uchybić wojewódzki sąd administracyjny (por. R. Hauser, M. Wierzbowski, op. cit., s. 688-690, tezy 13-16 i powołane tam orzecznictwo).
W rozpatrywanej skardze kasacyjnej jej autorka wskazała, że zarzuty kasacyjne zostały oparte na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a., jednak spośród czterech zarzutów kasacyjnych tylko jeden dotyczy naruszenia przepisów postępowania, natomiast pozostałe trzy dotyczą naruszenia prawa materialnego i tak w istocie zostały w skardze kasacyjnej zakwalifikowane. Wymagało to zatem wskazania podstawy określonej w art. 174 pkt 1 P.p.s.a. Zarzuty skargi kasacyjnej zostały więc niespójnie skonstruowane.
Zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczy wyłącznie nieuprawnionego zastosowania art. 151 P.p.s.a. i niesłusznego oddalenia skargi. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie zwracano uwagę, że przepis art. 151 P.p.s.a. nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Zawiera on wskazanie, jakie rozstrzygnięcie podejmuje sąd administracyjny w przypadku, gdy skarga nie jest uwzględniona. Podobnie art. 145 P.p.s.a. wskazuje jakie rozstrzygnięcie podejmuje sąd administracyjny w przypadku uwzględnienia skargi ze względu na stwierdzone inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Unormowania te są przepisami kompetencyjnymi - dającymi sądowi administracyjnemu kompetencje do podejmowania przewidzianych prawem rozstrzygnięć oraz "wynikowymi" - mówiącymi o tym, jaki może być wynik sprawy. Ich naruszenie jest zawsze następstwem uchybienia innym normom prawnym, a zatem przepis art. 151 P.p.s.a wskazany w analizowanym zarzucie nie może być samoistną podstawą skargi kasacyjnej (por. np. wyroki NSA z 11 października 2018 r. sygn. akt I OSK 2674/16, z 26 września 2018 r. sygn. akt II OSK 104/18, z 12 stycznia 2017 r. sygn. akt II OSK 970/15; z 4 marca 2014 r. sygn. akt II OSK 2387/12; z 9 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 2054/14). Przepis ten można naruszyć jedynie w powiązaniu z wyraźnie wskazanymi przepisami postępowania lub prawa materialnego. Dopiero bowiem naruszenie konkretnych przepisów postępowania lub prawa materialnego może doprowadzić do konieczności uwzględnienia skargi. Ocena, czy oddalenie skargi jest wadliwe i stanowi naruszenie art. 151 P.p.s.a. - przez jego zastosowanie możliwa jest zatem wtedy, gdy zostanie wykazane naruszenie konkretnych przepisów postępowania lub prawa materialnego. Postawiony zatem w rozpoznawanej skardze kasacyjnej samodzielnie zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. nie mógł być skuteczny.
Przechodząc do zarzutów naruszenia prawa materialnego, należy wskazać że w dwóch pierwszych zarzutach autorka skargi kasacyjnej kwestionując błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 29 ust. 2 i 3 w związku z art. 23 ust. 1 powiązała ich naruszenie z naruszeniem art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym ostatnim przepisem ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Z niespornych okoliczności sprawy wynika jednak, że przepis ten nie był stosowany w niniejszej sprawie. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji był przepis art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.
W trzecim natomiast zarzucie naruszenia prawa materialnego autorka skargi kasacyjnej zarzucając błędną wykładnię art. 2 pkt 7 w związku z art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, nie sformułowała go wystarczająco dokładnie, gdyż art. 2 pkt 7 składa się z mniejszych jednostek redakcyjnych (liter) o zróżnicowanej treści normatywnej. Tym samym autorka skargi kasacyjnej jako wzorzec kontroli powinna wskazać normę prawną wywiedzioną nie tylko z właściwego punktu, ale także z właściwej litery art 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że w odniesieniu do przepisu, który nie stanowi jednej zamkniętej całości, a składa się z ustępów, punktów i innych jednostek redakcyjnych, wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony wówczas, gdy wskazuje ona konkretny przepis naruszony przez sąd pierwszej instancji, z podaniem numeru artykułu, ustępu, punktu i ewentualnie innej jednostki redakcyjnej przepisu (por. wyrok NSA z 20 sierpnia 2008 r. sygn. akt II FSK 557/07, wyrok NSA z 7 marca 2014 r. sygn. akt II GSK 2019/12, wyrok NSA z 28 czerwca 2013 r. sygn. akt II OSK 552/12, wyrok NSA z 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II GSK 1573/12, wyrok NSA z 27 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 218/11, wyrok NSA z 8 marca 2012 r. sygn. akt II OSK 2496/10, wyrok NSA z 14 lutego 2012 r. sygn. akt II OSK 2232/10). Warunek przytoczenia podstawy zaskarżenia i ich uzasadnienia nie jest spełniony, gdy skarga kasacyjna zawiera wywody zmuszające Sąd kasacyjny do domyślania się, który przepis skarżąca miała na uwadze, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego lub procesowego. Naruszony przez Sąd I instancji przepis musi być wyraźnie wskazany, gdyż w przeciwnym razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest możliwa. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej i nie ma w związku z tym kompetencji do dokonywania za wnoszącą skargę kasacyjną wyboru, który przepis prawa został naruszony i dlaczego. Stanowi to powinność autora skargi kasacyjnej, który jest profesjonalnym pełnomocnikiem strony (por. wyrok NSA z 20 sierpnia 2008 r. sygn. akt II FSK 557/07; wyrok NSA z 6 lutego 2014 r. sygn. akt II GSK 1669/12, wyrok NSA z 14 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1799/12, wyrok NSA z 23 stycznia 2014 r. sygn. akt II OSK 1977/12).
Już tylko z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do oceny zarzutu naruszenia prawa materialnego sformułowanego zarówno jako naruszenie art. 2 pkt 7 lit. c, jaki i art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Pozostałe przepisy wymienione w skardze kasacyjnej dotyczą błędnej wykładni art. 23 ust. 1 i art. 29 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Stosownie do art. 23 ust. 1 cyt. ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie zaś z art. 29 ust. 2 i 3 tej ustawy, w przypadku gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. W przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio.
Wobec niezakwestionowania skutecznie w skardze kasacyjnej stanu faktycznego sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął za w pełni miarodajny stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji. Stosownie do przyjętych ustaleń zatem, w następstwie wydania przez Sąd Rejonowy w Rybniku postanowienia z 30 marca 2021 r. sygn. akt IV RC 272/20 zatwierdzającego ugodę mediacyjną zawartą w dniu 29 stycznia 2021 r. pomiędzy skarżącą a jej ojcem (dłużnikiem alimentacyjnym) organ odwoławczy uznał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej za okres od lutego 2018 r. do 31 stycznia 2020 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Sąd I instancji uznał, że zatwierdzona przez sąd powszechny ugoda ma taką samą moc obowiązującą jak wyrok sądu rodzinnego uchylający obowiązek alimentacyjny, ciążący na dłużniku alimentacyjnym. Zdaniem Sądu I instancji, zawarty w treści ugody zapis dotyczący zobowiązania się przez ojca skarżącej do spłaty pobranych przez skarżącą "alimentów", tj. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 02.01.2018 r. do 31.12.2019 r., oznacza, że po stronie ojca strony powstało cywilnoprawne zobowiązanie zwrotu córce (skarżącej) zwróconych przez nią, jako pobranych nienależnie, świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sąd I instancji wyjaśnił, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może jednak zostać nałożony na ojca skarżącej, gdyż nie był on stroną uprawnioną do pobierania świadczeń. Sąd I instancji przyjął, że strona zawierając ugodę takiej treści godziła się na skutki ugody i była tego świadoma, niezależnie od towarzyszących jej intencji, co oznacza, że niezasadne było badanie przez organy złej lub dobrej wiary skarżącej w pobieraniu świadczeń i w zależności od ustaleń faktycznych, wydanie stosownego rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie bowiem świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w części lub całości.
Wobec powyższego należy zgodzić się z Sądem I instancji, że wykładnia art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zakresie zwrotu "sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego", powinna uwzględniać (poza wyrokiem sądu) również postanowienie sądu zatwierdzające ugodę uchylającą wstecznie obowiązek alimentacyjny. Trafnie przyjął też Sąd I instancji, że skoro doszło do wstecznego zniesienia obowiązku alimentacyjnego wolą osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to muszą zaistnieć konsekwencje dla tej osoby w postaci konieczności zwrotu pobranych nienależnie przez nią w tym okresie świadczeń. Nietrafna przy tym jest wykładnia skarżącej kasacyjnie, że pomimo mocy wstecznej ugody zatwierdzonej przez sąd, mogła pobierać te świadczenia, ponieważ robiła to w dobrej wierze. W realiach rozpatrywanej sprawy, postanowienie sądu zwalniające ojca skarżącej z obowiązku alimentacyjnego przez zatwierdzenie ugody mediacyjnej, stało się prawomocne (wykonalne) z dniem 12 czerwca 2021 r., a więc skarżąca jest zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń alimentacyjnych za okres od 1 lutego 2018 r. do 31 stycznia 2020 r., na co słusznie zwróciło uwagę Kolegium, zmieniając w tym zakresie decyzję organu I instancji. Strona w tym okresie pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomimo że ojciec strony nie był zobowiązany już do jej alimentacji.
Z okoliczności sprawy wynika, że zaskarżona decyzja określająca kwoty wypłacone na rzecz A. A. za okres od 1 lutego 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. w wysokości po 500 zł miesięcznie oraz od 1 października 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. w wysokości po 500 złotych miesięcznie, tj. w łącznej wysokości 11 500,00 złotych, jako nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego i orzekająca o obowiązku ich zwrotu w całości, nie określa odsetek ustawowych od ww. kwot i nie zobowiązuje skarżącej do ich zwrotu.
W sprawie nie był natomiast stosowany art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine P.p.s.a.