I OSK 1388/11

I OSK 1388/11 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2012-10-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2011-07-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Iwona Kosińska
Izabella Kulig - Maciszewska
Maria Wiśniewska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2085/10 - Wyrok WSA w Warszawie z 2011-04-13
Skarżony organ
Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 1 ust. 1 pkt. 1 - 4, art. 1 ust. 1 a, art. 1 ust. 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Wiśniewska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Izabella Kulig - Maciszewska Sędzia del. WSA Iwona Kosińska Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 30 października 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 2085/10 w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] oraz poprzedzająca ją decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] maja 2010 r. nr [...]; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz A. P. kwotę 900 (dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.
Uzasadnienie
1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 2085/10, oddalił skargę A. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP.
2. W uzasadnieniu powyższego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną:
W dniu [...] czerwca 2007 r. A. P. wystąpiła z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, we wsi Ł., powiat W., województwo b.
Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] września 2009 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", odmówił potwierdzenia posiadania przez A. P. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej we wsi Ł., powiat W., województwo b. Organ stwierdził, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki wskazanej w art. 1 ust. 2 ustawy.
Minister Skarbu Państwa, po rozpatrzeniu odwołania A. P., decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] września 2009 r. w całości i przekazał sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. Organ drugiej instancji wskazał, że nie wyjaśniono w sposób dostateczny kwestii powierzchni nieruchomości przejętej w związku z wyrokiem karnym wydanym wobec Z. P., męża A. P. Okoliczność ta była z kolei istotna z perspektywy dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych (Dz.U. Nr 102, poz. 1006), bowiem zgodnie z art. 2 tego dekretu wszelkie akty prawne i zarządzenia władz, okupujących terytorium Państwa Polskiego, dotyczące przenoszenia, obciążania lub ograniczenia prawa własności osób fizycznych pod jakimkolwiek tytułem prawnym, są nieważne. Jeżeli więc w związku z wyrokiem wobec Z. P. przejęta została również ziemia A. G. (później P.), taka "nacjonalizacja" w oparciu o powołany dekret (który obowiązywał na terenie należących do II RP do dnia wejścia w życie umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich dotyczącą ustalenia granic, tj. do 5 lutego 1946 r.) byłaby nieważna, a organ pierwszej instancji nie mógłby uznać, że A. P. na długo przed repatriacją do Polski utraciła swą własność, co uniemożliwiło potwierdzenie prawa do rekompensaty.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] maja 2010 r., nr [...], ponownie odmówił potwierdzenia posiadania przez A. P. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, stwierdzając, że nie została udowodniona przesłanka, iż A. P. opuściła byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. o charakterze przymusowym. W szczególności organ uznał, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez A. P. nie nastąpiło pod przymusem, jak również uznał, iż strona nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości faktu bycia właścicielem majątku w dacie repatriacji.
A. P. wniosła od tej decyzji odwołanie, twierdząc, że była właścicielką nieruchomości o obszarze 18 ha (10 ha gruntów rolnych i 8 ha lasu, domu mieszkalnego, stodoły i obory) skonfiskowanej na rzecz ZSRR, a w czasie pierwszej repatriacji nie wyjechała do Polski, bo jej nie pozwolono. Uczyniła to dopiero w 1958 r., kiedy stało się to możliwe.
Minister Skarbu Państwa po rozpatrzeniu tego odwołania decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] maja 2010 r.
Minister Skarbu Państwa stwierdził, że z potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii karty ewidencyjnej repatrianta nr [...] wydanej przez punkt repatriacyjny w B. w dniu [...] września 1958 r. wynika, że A. G. (później P.) wraz z synami L. i E. repatriowała się w dniu [...] września 1958 r. Ponadto z ww. karty repatriacyjnej wynika, że A. G. była obywatelką polską, narodowości polskiej, a w latach 1939 -1958 była również obywatelką ZSRR.
Z potwierdzonych za zgodność z oryginałem kopii tłumaczeń z języka rosyjskiego dokonanych przez W. D. – tłumacza przysięgłego języka rosyjskiego, tj.:
- pisma Urzędu Spraw Wewnętrznych Grodzieńskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego z dnia [...] października 2007 r. znak: [...] wynika, że w archiwum Urzędu Spraw Wewnętrznych Grodzieńskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego brak jest informacji potwierdzających odmowę wydania A. G. dokumentów na wyjazd na stały pobyt w Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1944 – 1949;
- pisma Grodzieńskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego, Instytucja Naukowo – Metodyczna, Państwowe Archiwum Obwodu Grodzieńskiego z dnia [...] października 2007 r. znak: [...] wynika, że w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego brak jest informacji o odmowie wydania zezwolenia na wyjazd A. G. wraz z synem L. do Polski z miejscowości P. w 1944 r.;
- pisma Grodzieńskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego z dnia [...] lutego 2007 r. znak: [...], wynika, że brak jest informacji o zamieszkiwaniu i posiadaniu majątku przez A. G., córkę B. w latach 1944 - 1958 we wsi Ł., rejon S., obwód grodzieński;
- dokumentu z Centrum Informacyjnego przy Urzędzie Spraw Wewnętrznych Grodzieńskiego Komitetu Wykonawczego wynika, że Z. P. (późniejszy mąż A. G.) został skazany wyrokiem Trybunału Wojskowego z dnia 27 - 28 sierpnia 1945 r. na karę pozbawienia wolności w kolonii resocjalizacji z pozbawieniem praw na okres 5 lat (w oparciu o artykuł 34 kodeksu karnego Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej) i konfiskatę majątku osobistego.
W dniu [...] listopada 2007 r. A. P. złożyła osobiście w Mazowieckim Urzędzie Wojewódzkim oświadczenie, z którego wynika, że konfiskata ziemi należącej do niej, o powierzchni 18 ha oraz ziemi należącej do Z. P. o powierzchni 16 ha nastąpiła po wydaniu wyroku Trybunału Wojskowego w dniach 27 - 28 sierpnia 1945 r. Chcąc uniknąć dalszych prześladowań w 1945 r. A. P. poczyniła starania o wyjazd do Polski, jednak zgody takiej nie otrzymała ani w 1945 r., ani w latach następnych.
Minister Skarbu Państwa ustalił na podstawie oświadczeń dwóch świadków: L. B. oraz V. B. z dnia [...] czerwca 2010 r., że A. G. wraz z rodzicami posiadała we wsi Ł. dom mieszkalny podpiwniczony, zbudowany z bali drewnianych, który wewnątrz i na zewnątrz był obity deskami, stał na betonowym fundamencie, był pokryty gontem, a ponadto mieli stodołę, oborę i kurnik oraz posiadali 18 ha ziemi, w tym 8 ha lasu sosnowego. W 1937 r. ojciec A. G. został aresztowany, a następnie rozstrzelany w 1938 r., a mama M. G. zmarła w 1942 r. Wiosną 1944 r. A. G. zamieszkała razem z Z. P., wspólnie pracowali na gospodarstwie rolnym o powierzchni 34 ha (do gospodarstwa A. G., Z. P. dołączył swoją ziemię – 16 ha). W kwietniu 1945 r. Z. P. został aresztowany za działalność w AK i skazany na 10 lat pozbawienia wolności. Po skazaniu Z. P. ziemia, na której gospodarowali wspólnie została skonfiskowana wyrokiem sądu i wcielona do kołchozu "R.". Proces kolektywizacji ziemi w całej wsi Ł., wobec wszystkich mieszkańców zakończył się w 1949 r.
Organ odwoławczy stwierdził, że strona dostarczyła dodatkowe oświadczenia dwóch świadków, z których wynika, że ziemie A. G. (obecnie P.) przejęto w związku z wyrokiem Trybunału Wojskowego wydanego wobec Z. P. W odniesieniu więc do poczynionej wyżej argumentacji dotyczącej dekretu z 1939 r., akt taki nie wywarł zamierzonych skutków prawnych. Jednakże, z nowych oświadczeń wynika bezsprzecznie, że proces kolektywizacji ziemi w całej wsi Ł. zakończył się w 1949 r., której to okoliczności – na podstawie dowodów zgromadzonych przez organ pierwszej instancji – nie można było przyjąć za ustaloną. Zdaniem organu powyższe oznacza, że nawet gdyby konfiskata w związku z wyrokiem wobec Z. P. w świetle dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nie była skuteczna, to i tak w późniejszym okresie (do 1949 r.) grunty całej wsi Ł. zostały włączone do kołchozu. Nacjonalizacja gruntu dokonana przed repatriacją uniemożliwia natomiast potwierdzenie prawa do rekompensaty w tym zakresie. Powyższy pogląd znajduje również odzwierciedlenie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, zgodnie z którym "naturalnym warunkiem dla powstania tych uprawnień było przysługiwanie zabużanom praw własności lub innych praw majątkowych (zwłaszcza rzeczowych) w odniesieniu do mienia pozostawianego poza powojennymi granicami Polski. Istnienie tego wymogu mieści się immanentnie w pojęciu <
> (z przysługującym wobec niego prawem własności lub innymi prawami majątkowymi). W tym kontekście trudno uznać składniki mienia objęte nacjonalizacją lub komunalizacją przed momentem repatriacji za <
>".
W zakresie natomiast budynków, które przejęte zostały przez kołchoz w bezpośrednim związku z repatriacją A. G. (P.) organ przyjął, że strona postępowania nie wykazała istnienia – niezbędnej do potwierdzenia prawa do rekompensaty – przesłanki przymusu, związanej z pozostawieniem przedmiotowej nieruchomości. Jak wynika z akt sprawy A. G. (obecnie P.) repatriowała się w ramach II repatriacji, tj. w 1958 r., co miało związek z zakończeniem odbywania kary więzienia i przyjazdem do Polski w 1956 r. bez prawa powrotu do Ł. Z. P., partnera, a następnie męża skarżącej. Zdaniem Ministra zatem opuszczenie budynków przez A. G. (obecnie P.) nastąpiło z przyczyn osobistych, a nie pod przymusem lub z przyczyny wypędzenia jej z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
3. Na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2010 r. A. P. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 ust 1 i 2 ustawy.
W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a skarga nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a."
Sąd wskazał, że skarżąca powróciła do Polski w dniu [...] września 1958 r. (karta ewidencyjna repatrianta nr [...]) w ramach akcji repatriacyjnej, której podstawą prawną była umowa międzynarodowa z dnia 25 marca 1957 r. zawarta pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz.U. Nr 47 poz. 222). Umowa ta w art. 8 przewidywała, że osoby wyjeżdżające ze Związku Radzieckiego mogły wywieźć należące do nich mienie osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu, mogły też rozporządzić mieniem według swego uznania, na przykład poprzez zbycie nieruchomości (należących do nich domów, budynków), jak również mogły wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania ich na swój rachunek w Narodowym Banku Polskim.
Biorąc pod uwagę, że umowa ta nie mieści się w katalogu umów i układów enumeratywnie wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1 - 4 powołanej ustawy, w niniejszej sprawie może mieć zastosowanie jedynie art. 1 ust. 2 ustawy stanowiący o tym, że art. 1 ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Sądu fakt repatriowania w trybie powołanej umowy z dnia 25 marca 1957 r. może mieścić się w zakresie art. 1 ust. 2 ustawy.
Dokonując w związku z tym analizy istnienia przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 tej ustawy należy wyjaśnić, że przepis ten nie precyzuje, co należy uważać za wspomniane w nim "zmuszanie". Trzeba zatem uznać, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Należy podkreślić, że konkretna przyczyna, skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy. Przyjęcie innej koncepcji czyniłoby obecność przepisu o takiej treści całkowicie zbędnym. Należy więc odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni.
W ocenie Sądu z akt sprawy, w żaden sposób nie wynika, aby taka przymusowa sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Wręcz przeciwnie, z potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii tłumaczenia z języka rosyjskiego dokonanego przez W. D. – tłumacza przysięgłego języka rosyjskiego, pisma Urzędu Spraw Wewnętrznych Grodzieńskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego z dnia [...] października 2007 r. znak: [...] wynika, że w archiwum Urzędu Spraw Wewnętrznych Grodzieńskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego brak jest informacji potwierdzających odmowę wydania A. G. dokumentów na wyjazd na stały pobyt w Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1944 – 1949. Ponadto z pisma Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] czerwca 2009 r. znak: [...] wynika, że odnaleziono akta dotyczące A. P., jednak na ich podstawie niemożliwe jest stwierdzenie stosowania wobec skarżącej prześladowań i represji. Z pisma Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] lipca 2009 r. znak: [...] wynika ponadto, że nie odnaleziono informacji na temat prześladowań dotyczących A. G. i jej rodziny, a także takich informacji nie odnaleziono w Ośrodku "Karta" w Warszawie, specjalizującym się w gromadzeniu dokumentacji na temat sowieckich represji na obywatelach polskich.
Sąd zatem uznał, że w przedmiotowej sprawie fakt późniejszego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez skarżącą, tj. w 1958 r. nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. Za uzasadnione w okolicznościach niniejszej sprawy należy uznać stwierdzenie, że przyczyny repatriacji miały w tym przypadku charakter osobisty. Skarżąca podążyła bowiem śladem swojego partnera życiowego – Z. P., który dwa lata wcześniej powrócił do Polski z zesłania, a w 1960 r. ożenił się ze skarżącą. Represje wobec Z. P., który w czasie repatriacji skarżącej nie był jeszcze jej mężem, nie mogą być uznane za represje wobec A. P. i jej rodziny. Za nieruchomości pozostawione przez Z. P. skarżąca otrzymała zresztą osobną rekompensatę, jako jego żona. Właśnie z tego powodu należało odmówić potwierdzenia prawa do rekompensaty, ponieważ nie została spełniona podstawowa przesłanka prawa do rekompensaty, tj. opuszczenie byłego terytorium Polski na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Wobec powyższego, w ocenie Sądu, sam fakt włączenia mienia skarżącej do kołchozu ma w przedmiotowej sprawie drugorzędne znaczenie. Kwestia, czy była to nacjonalizacja, czy też spółdzielcza własność kołchozowa i na ile nieruchomość włączona do kołchozu pozostawała w dyspozycji właściciela nie ma w niniejszej sprawie jakiegokolwiek znaczenia. Rozważania organu na temat tego, kiedy i na skutek jakiego aktu doszło do pozbawienia skarżącej własności nieruchomości nie miały zatem wpływu na wynik rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.
4. Od powyższego wyroku A. P. wniosła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżając wyrok w całości, jako podstawę kasacyjną wskazała na naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 ustawy polegające na jego błędnej wykładni przez przyjęcie, że pod pojęciem osób, które były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie mieści się opuszczenie tegoż terytorium przez skarżącą w sytuacji, gdy ojciec jej został rozstrzelany przez władze sowieckie w 1938 r., zaś jej narzeczony Z. P., z którym wspólnie zamieszkała i prowadziła gospodarstwo rolne o powierzchni 38 ha został skazany w ZSRR na 10 lat pozbawienia wolności w łagrze za działalność w Armii Krajowej, po czym został po odbyciu kary przewieziony do Polski w granicach powojennych, zaś skarżąca podążyła za nim w ramach drugiej fali repatriacji, wcześniej przeżywając aresztowania, przesłuchania, przymusową prace i inne represje.
W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz decyzji Ministra Skarbu Państwa i zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie oraz zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
5. Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze kasacyjnej podstaw kasacyjnych.
6. Przechodząc do analizy podstawy kasacyjnej należy wskazać, że zgodnie z art. 1 ustawy uprawnienie przyznane tą ustawą przysługuje co do zasady osobom, które opuściły byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie aktów wskazanych w art. 1 ust. 1 pkt 1 – 4 oraz art. 1 ust. 1a tej ustawy, czyli tzw. układów republikańskich z września 1944 r., a także umów polsko-radzieckich zawartych w latach 1945 i 1951.
Wskazane wyżej przepisy nie wyczerpują jednak zakresu podmiotowego prawa do rekompensaty. Ustawodawca w art. 1 ust. 2 ustawy przyznał bowiem to prawo również osobom, które "na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej".
W badanej sprawie nie jest sporne to, że taką "inną okoliczność" stanowi repatriacja dokonana na podstawie umowy pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR z dnia 25 marca 1957 r. w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji "fakt repatriowania w trybie powołanej umowy [...] może mieścić się w zakresie art. 1 ust. 2 ustawy o prawie do rekompensaty". Takie stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny podziela. Jest wszak faktem powszechnie znanym, że na skutek zmian granic państwa obywatele polscy opuszczali byłe terytorium RP, pozostawiając tam swój majątek, nie tylko w pierwszych latach po zakończeniu wojny, lecz również w okresie późniejszym. W szczególności w kontekście niniejszej sprawy należy podkreślić, że umowa o tzw. dalszej repatriacji z dnia 25 marca 1957 r. była niejako "kontynuacją" układów republikańskich z 1944 r., co prowadzi do wniosku, iż nie ma jakichkolwiek podstaw do różnicowania sytuacji prawnej osób przesiedlonych na podstawie tych umów (por. np. wyrok NSA z dnia 25 lipca 2007 r., sygn. akt I OSK 1252/06, uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, OSNC 1990/10-11/129). Innymi słowy, osoby, które powróciły do Polski w nowych granicach na podstawie umowy z 1957 r., powinny być traktowane tak samo jak osoby, które podlegały repatriacji na podstawie układów republikańskich (por. np. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2007 r., sygn. akt I OSK 1173/06).
7. Skarżąca w niniejszej sprawie zarzuciła Sądowi pierwszej instancji dokonanie błędnej wykładni art. 1 ust. 2 ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ten zarzut.
Dla ustalenia, czy skarżącej przysługuje prawo do rekompensaty konieczne jest dokonanie wykładni fragmentu art. 1 ust. 2 ww. ustawy: "[...] były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Sąd pierwszej instancji uznał, że w przypadku skarżącej nie doszło do "zmuszenia", o którym mowa w ww. przepisie. Powodem takiego stanowiska był m.in. brak w materiale dowodowym źródeł, które świadczyłyby o poddaniu skarżącej prześladowaniom czy represjom. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że opuszczenie byłego terytorium RP przez skarżącą w 1958 r. było spowodowane przyczynami osobistymi (wynikającymi z powrotu do Polski przyszłego męża skarżącej), a nie okolicznościami związanymi bezpośrednio z II wojną światową. Z tych powodów Sąd pierwszej instancji zaaprobował stanowisko organów, które odmówiły skarżącej przyznania prawa do rekompensaty.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w badanej sprawie zarówno Sąd pierwszej instancji, jak też organy administracji dokonały błędnej wykładni art. 1 ust. 2 ustawy. Wykładnia ta w zasadzie sprowadzała się do stanowiska, że dla spełnienia przesłanki "zmuszania", o której mowa w ww. przepisie, konieczne jest wykazanie, że właściciel nieruchomości był poddany przymusowi w postaci represji czy prześladowań. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego takie podejście należy uznać za niewłaściwe.
Zawarta w art. 1 ust. 2 ustawy przesłanka "zmuszenia" do opuszczenia byłego terytorium RP wymaga dokonania zindywidualizowanej oceny sytuacji, w jakiej znalazł się po wojnie konkretny właściciel nieruchomości wnioskujący o przyznanie rekompensaty. Trudno sformułować w tym zakresie jednoznaczną i uniwersalną definicję. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma natomiast wątpliwości co do tego, że w sytuacji, gdy osoba najbliższa właścicielowi nieruchomości została z uwagi na działalność niepodległościową poddana represjom w postaci wywiezienia na Syberię, a następnie deportowana do Polski, to opuszczenie przez właściciela nieruchomości byłego terytorium RP w celu zamieszkania z tą osobą najbliższą nie było wyjazdem dobrowolnym, pozostającym bez związku z II wojną światową. Tego typu "przyczynę osobistą", w powiązaniu ze szczególną sytuacją polityczną powstałą na byłych ziemiach polskich należy uznać za "zmuszenie" do opuszczenia byłego terytorium RP w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy.
8. Jak wynika z ustaleń opartych na dowodach zgromadzonych w sprawie, skarżąca repatriowała się do Polski w 1958 r., co miało związek z tym, że dwa lata wcześniej Z. P. (przyszły mąż skarżącej) zakończył odbywanie kary więzienia i został zmuszony do wyjazdu do Polski, gdyż nie udzielono mu prawa powrotu do Ł. W aktach sprawy brak dokumentów, które stwierdzałyby starania skarżącej zmierzające do przesiedlenia się w okresie bezpośrednio po zakończeniu wojny, jak również informacji o stosowaniu wobec skarżącej prześladowań czy represji. Te okoliczności potwierdzają jej twierdzenia.
Odnosząc tak ustalony stan faktyczny do treści normy wynikającej z art. 1 ust. 2 ustawy, Naczelny Sąd Administracyjny pragnie wskazać na następujące kwestie.
Po pierwsze, dla przyjęcia, że właściciel nieruchomości został "zmuszony" do opuszczenia byłego terytorium RP w ramach tzw. dalszej repatriacji (na podstawie umowy z 1957 r.) obojętne jest, czy taki właściciel podejmował wcześniej starania o wyjazd do Polski. Przepis art. 1 ust. 2 ustawy nie daje podstaw do wywodzenia z takiego faktu skutków prawnych niekorzystnych dla osoby wnioskującej o rekompensatę. A zatem to, że w aktach sprawy brak dowodów potwierdzających odmowę wydania skarżącej dokumentów na wyjazd do Polski w latach 1944 – 1949 nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Po drugie, pojęcia "zmuszenie", którym posługuje się art. 1 ust. 2 ustawy, nie można tylko sprowadzać do bardzo wąsko rozumianych represji, czy prześladowań wobec właściciela nieruchomości. Pod pojęciem tym mogą zawierać się również inne okoliczności związane z udręczeniem fizycznym czy psychicznym, stosowanym nie tylko bezpośrednio wobec właściciela nieruchomości, lecz również pośrednio, przez stworzenie niekorzystnych dla niego i jego bliskich sytuacji życiowych i prawnych przez władze ZSRR.
Zatem stosowanie represji i prześladowań wobec osoby najbliższej właścicielowi nieruchomości, jak również nakaz opuszczenia przez nią byłego terytorium RP mogą być potraktowane jako czynniki powodujące "zmuszenie" właściciela nieruchomości do opuszczenia byłego terytorium RP. Innymi słowy, przemieszczenie się skarżącej A. P. spowodowane chęcią przebywania z osobą najbliższą, tj. Z. P., którą na skutek represji wydalono z byłego terytorium RP, jest formą przymusu, o którym mowa w art. 1 ust. 2 ustawy. Jak twierdzi skarżąca i wskazują dowody zgromadzone w sprawie, z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie skarżącej.
9. W podstawach kasacyjnych wskazano wyłącznie na naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 ustawy, natomiast nie podniesiono zarzutu naruszenia przepisów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna znajduje usprawiedliwione podstawy. W takiej sytuacji zachodzi potrzeba ustalenia podstawy prawnej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zgodnie bowiem z art. 188 P.p.s.a. "Jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku". Wydanie przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku reformatoryjnego w oparciu o art. 188 P.p.s.a. nie jest pozostawione do uznania składu orzekającego. Jak bowiem wskazano w uzasadnieniu uchwały pełnego składu NSA z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09, "użycie w art. 188 P.p.s.a. sformułowania, zgodnie z którym NSA <
> wydać orzeczenie reformatoryjne, nie oznacza, że po stronie tego sądu istnieje [...] dowolność skorzystania z tej kompetencji. [...] w art. 188 P.p.s.a. określona została zasada, nie zaś wyjątek od kasatoryjnej formuły orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny".
W badanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny – po dokonaniu analizy podstaw kasacyjnych – uznał, że doszło do naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisu prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 1 ust. 2 ustawy, natomiast nie stwierdził naruszeń przepisów postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku nie budzi wątpliwości. Uzasadnione stało się więc wydanie przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku na podstawie art. 188 P.p.s.a.
10. Kierując się przedstawionymi wyżej względami, Naczelny Sąd Administracyjny – działając na podstawie art. 188 oraz art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i 135 P.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na mocy art. 200, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).