I OSK 1355/21

I OSK 1355/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-08-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-07-30
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maciej Dybowski /przewodniczący/
Piotr Przybysz /sprawozdawca/
Zygmunt Zgierski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 660/20 - Wyrok WSA w Krakowie z 2020-12-03
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2407
art. 2 pkt 16, art. 4, art. 25
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: sędzia NSA Zygmunt Zgierski sędzia NSA Piotr Przybysz (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Krzysztof Ważny po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ł. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 3 grudnia 2020 r. sygn. akt III SA/Kr 660/20 w sprawie ze skargi Ł. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 20 marca 2020 r. nr SKO.ŚR/4111/158/2020 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 3 grudnia 2020 r., sygn. akt III SA/Kr 660/20, oddalił skargę Ł. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 20 marca 2020 r., znak: SKO.ŚR/4111/158/2020, w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Skarżący Ł. W., reprezentowany przez adwokata, wniósł skargę kasacyjną od ww. wyroku zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
I. naruszenie przepisów prawa procesowego, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", poprzez dokonanie niewłaściwej kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji i przyjęcie, że organ, którego decyzja była przedmiotem skargi, dokonał prawidłowej interpretacji art. 4 ust. 2 pkt 1 w brzmieniu sprzed nowelizacji ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407), podczas gdy była ona nieprawidłowa i Sąd Administracyjny kontrolując legalność postanowienia winien był postanowienie uchylić na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a.,
2. art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez sformułowanie uzasadnienia w sposób niesamodzielny, skopiowanie argumentacji zawartej w odpowiedzi organu na skargę do WSA, sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób lakoniczny i ogólnikowy oraz nieustosunkowanie się do wszystkich twierdzeń skarżącego; a także niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, na które wskazywał skarżący,
3. art. 133 § 1 p.p.s.a, art. 134 § 1 p.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 151 p.p.s.a., poprzez oparcie się przez Sąd na stanie faktycznym, który nie został wyjaśniony przez organy administracyjne w sposób zupełny, tj. z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., co w efekcie doprowadziło do oddalenia skargi,
4. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewłaściwą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i pominięcie istotnych w sprawie okoliczności, a mianowicie tego, że:
a. w okresie otrzymywania świadczenia wychowawczego ojciec dzieci sprawował nad nimi opiekę równocześnie z matką, a przed Sądem toczyło się postępowanie rozwodowe (sygn. akt XI C 3880/18), w którym skarżący chciał uregulować opiekę nad małoletnimi córkami i wnosił o zabezpieczenie kontaktów z córkami poprzez ustanowienie opieki naprzemiennej nad małoletnimi, łożył na utrzymanie małoletnich tj. płacił alimenty, a dodatkowo opłacał przedszkole, zajęcia dodatkowe małoletniej G. i kupował jej niezbędną odzież, akcesoria i wyżywienie gdy z nim mieszkała. Sąd całkowicie pominął fakt, iż w sierpniu 2019 r., gdy skarżący przebywał na urlopie wypoczynkowym małoletnia G. cały miesiąc spędziła u ojca, który zaspokajał ich wszystkie potrzeby bytowe i wychowawcze, co w konsekwencji doprowadziło do uznania przez sąd, iż skarżący nienależnie pobierał świadczenie 500+ i że zobowiązany jest do jego zwrotu,
b. organ wydał bez podstawy prawnej, tj. z powołaniem na przepis art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407, dalej jako "u.p.p.w.d."), który został dodany ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, i wszedł w życie 1 lipca 2019 roku, a zatem podstawa ta nie istniała w odniesieniu do decyzji dotyczącej okresu między 1 grudnia 2018 roku a 30 czerwca 2019 roku, co stanowi wydanie decyzji bez podstawy prawnej, stanowiące podstawę do stwierdzenia jej nieważności zgodnie z treścią art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.,
5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne ustalenie, że Skarżący nie był uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego, a zwłaszcza czy skarżący działał ze świadomością bezprawnego pobierania świadczenia w sytuacji, gdy z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. (Dz.U. 2019 poz. 924) bezpośrednio wynikało, iż rodzic jest uprawniony do pobierania świadczeń wychowawczych;
II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa, tj.:
1. art. 4 ust. 2 pkt. 1 u.p.p.w.d. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że małoletnia G. nie zamieszkiwała wspólnie z ojcem i nie pozostawała na utrzymaniu skarżącego w okresie od 1 grudnia 2018 roku do 30 września 2019 roku, w sytuacji gdy przez ten okres skarżący partycypował w kosztach utrzymania dziecka, regularnie płacił alimenty, dokonywał opłat za przedszkole, finansował dodatkowe lekcje i zajęcia pozaszkolne córki oraz całkowite pominięcie przez Sąd faktu, że ustawa przed nowelizacją wskazywała, iż świadczenie wychowawcze może pobierać rodzic a przedmiotowy artykuł nie zawierał warunku wspólnego zamieszkiwania dziecka z ojcem, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, iż skarżący nienależnie pobierał świadczenie wychowawcze. Sąd całkowicie pominął fakt, iż decyzja wydana przez organ została wydana z rażącym naruszeniem prawa, gdyż przedmiotowy przepis wszedł w życie 1 lipca 2019 roku, a zatem podstawa ta nie istniała w odniesieniu do decyzji dotyczącej okresu między 1 grudnia 2018 roku a 30 czerwca 2019 roku, co stanowi podstawę do stwierdzenia jej nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.,
2. art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że w przypadku sprawowania faktycznej opieki nad małoletnią G. przez skarżącego, centrum życiowe małoletniej nie jest przy ojcu a w konsekwencji uznanie, iż skarżący nie był uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego na małoletnią. Sąd uznał, iż zamieszkiwanie dziecka z ojcem, który sprawuje nad nim faktyczną opiekę nie wypełnia przesłanki z art. 5 ust. 2a u.p.w.d. i w związku z czym nie spełnia definicji rodziny, tj. wspólnego zamieszkiwania dzieci z rodzicem i pozostawania dziecka na jego utrzymaniu, w sytuacji gdy przed Sądem Okręgowym w Krakowie toczy się sprawa o rozwód w której skarżący domaga się ustalenia opieki naprzemiennej nad małoletnimi z uwagi na fakt, że małoletnie większość swojego czasu w okresie od listopada 2018 roku do 30 września 2019 roku pozostawały pod opieką ojca. Ponadto, Sąd pominął całkowicie fakt, iż skarżący mieszka w domu rodzinnym małoletniej, gdzie dziewczynka ma swój pokój, ulubione zabawki i błędnie uznał, że centrum życiowe dziecka znajduje się w domu dziadków; oba domy to jest dziadków i ojca posadowione są na tej nieruchomości w odległości 30 metrów od siebie, a dzieci przebywają w obu domach,
3. art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., poprzez jego błędną wykładnię i ustalenie, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego 500+ z 31 sierpnia 2018 r. zawierał pouczenie o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o zaistniałych zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, stanowił pouczenie dla skarżącego o tym, że nie jest on uprawniony do pobierania przedmiotowego świadczenia, w sytuacji gdy nie został o tym pouczony;
4. art. 25 ust. 2 pkt. 1 u.p.p.w.d., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy nie zaistniały okoliczności w nim wymienione, tj. powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymania świadczenia wychowawczego, gdyż małoletnia G. w okresie od 1 grudnia 2018 roku do 30 września 2019 roku zamieszkiwała z ojcem, który pokrywał w całości jej koszty utrzymania;
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Ponadto wniesiono o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i dlatego została oddalona.
Przystępując do rozważań na tle podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia należało wspomnieć, że według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu I instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony postępowania do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.
Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Pierwszą podstawę kasacyjną, której dotyczy art. 174 pkt 1 p.p.s.a., stanowi naruszenie prawa materialnego. Właściwe sformułowanie tej podstawy kasacyjnej w przypadku zaskarżania wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego powinno się sprowadzać do powołania jako naruszonego art. 145 § 1 pkt 1 lit. a (ewentualnie w powiązaniu z art. 145a bądź art. 146) p.p.s.a. w związku z odpowiednimi przepisami prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 30 września 2014 r., II GSK 1211/13), a także wskazania, w jakiej formie i dlaczego te przepisy zostały naruszone.
W art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zawarta została druga podstawa kasacyjna dotycząca naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ta podstawa kasacyjna służy przede wszystkim zakwestionowaniu ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie będącej przedmiotem sądowej kontroli.
Przez przytoczenie podstawy kasacyjnej należy rozumieć podanie konkretnego przepisu (konkretnej jednostki redakcyjnej określonego aktu prawnego), który zdaniem strony został naruszony przez sąd I instancji (por. postanowienia NSA z: 8 marca 2004 r., sygn. akt FSK 41/04; 1 września 200 4r., sygn. akt FSK 161/04; 24 maja 2005 r., sygn. akt FSK 2302/04).
Skarga kasacyjna powinna zawierać stosownie do art. 176 § 1 pkt 2 i art. 174 p.p.s.a. nie tylko przytoczenie podstaw kasacyjnych, ale i ich uzasadnienie. Mimo że przepisy p.p.s.a. nie określają warunków formalnych, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie skargi kasacyjnej, to należy przyjąć, że ma ono za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonych podstaw kasacyjnych.
Naruszenie prawa może nastąpić przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Sformułowanie zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa zawsze powinno łączyć się z wykazaniem, na czym polegało wadliwe odczytanie przez sąd I instancji znaczenia treści przepisu, a następnie konieczne jest podanie właściwego, zdaniem skarżącego, rozumienia naruszonego przepisu. Naruszenie prawa przez niewłaściwe zastosowanie, to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej (tzw. błąd subsumpcji).
Na autorze skargi kasacyjnej ciąży zatem obowiązek konkretnego wskazania, które przepisy prawa zostały przez sąd naruszone zaskarżanym orzeczeniem, na czym polegała ich błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być prawidłowa wykładnia lub właściwe zastosowanie.
Ponadto dla spełnienia wymogu z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarczy przytoczenie w petitum skargi kasacyjnej formuły o naruszeniu przepisów postępowania mającym wpływ na wynik sprawy, lecz konieczne jest wykazanie, który przepis postępowania został naruszony, w jaki sposób oraz wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. O skuteczności zarzutów postawionych w oparciu o podstawę kasacyjną, określoną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie decyduje bowiem każde stwierdzone uchybienie przepisom postępowania, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Należy przez to rozumieć wykazanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym, stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym orzeczeniem sądu administracyjnego, który to związek przyczynowy mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wnoszący skargę kasacyjną jest więc obowiązany uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, iż miały wpływ na treść kwestionowanego orzeczenia, ponieważ gdyby do tych uchybień nie doszło, wyrok sądu administracyjnego mógłby być inny (zob. np. wyrok NSA z 5 listopada 2019 r., II FSK 3864/17).
Należy podkreślić, że trzeba wskazać indywidualne uzasadnienie dla każdego zarzutu formułowanego wobec każdego z tych przepisów, który w ocenie kasatora naruszył Sąd pierwszej instancji (wyrok NSA z 8 maja 2018 r., sygn. akt II GSK 289/18).
Kwalifikowane wymogi formalne skargi kasacyjnej, unormowane w art. 174 - art. 176 p.p.s.a., wiążą się z tym, że ten środek zaskarżenia nie tylko inicjuje postępowanie przed sądem administracyjnym drugiej instancji, ale także wyznacza jego merytoryczny zakres. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej i nie może zastępować strony w wyrażaniu, precyzowaniu, czy też uzasadnianiu jej zarzutów. Zarzuty, jak i ich uzasadnienie, powinny być ujęte ściśle i zrozumiale, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 175 p.p.s.a.).
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 1 marca 2017 r., sygn. akt II FSK 3133/16, "w przypadku skargi kasacyjnej – będącej kwalifikowanym środkiem zaskarżenia – czytelność sformułowanego w niej komunikatu jest o tyle istotna, że ustawa wiąże powstanie określonych skutków procesowych nie tylko z samym faktem wniesienia tego pisma (jak w przypadku skargi czy zażalenia), ale także z jego treścią. Określenie podstaw zaskarżenia, wymienionych w art. 174 p.p.s.a., sprecyzowanie zarzutów skargi kasacyjnej oraz ich uzasadnienie w drodze racjonalnej argumentacji prawniczej, determinuje bowiem zakres zaskarżenia w postępowaniu kasacyjnym, co w konsekwencji wpływa na zakres kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego".
Pominięcie określonych zagadnień w skardze kasacyjnej lub odniesienie się do nich w sposób pobieżny skutkuje brakiem możliwości zakwestionowania przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowiska wyrażonego w ich zakresie przez wojewódzki sąd administracyjny czy działające w sprawie organy administracji. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do uzupełniania, czy innego korygowania wadliwie postawionych zarzutów kasacyjnych. Nie może też samodzielnie ustalać podstaw, kierunków, jak i zakresu zaskarżenia.
Poczynienie powyższych uwag na temat konstrukcji skargi kasacyjnej było konieczne, ponieważ oceniana skarga kasacyjna w znacznej mierze nie spełnia powyższych wymagań.
W ocenianej skardze kasacyjnej nie powiązano konkretnych okoliczności sprawy z wszystkimi powołanymi w petitum skargi kasacyjnej konkretnymi regulacjami p.p.s.a., u.p.p.w.d. i k.p.a. Tym samym, analizowane zarzuty należy ocenić jako wysoce nieprecyzyjne. Powołanie przez kasatora szeregu przepisów w omawianych zarzutach czyni często wątpliwym, jakie naruszenie jest zarzucane zaskarżonemu wyrokowi i jakie okoliczności mają wskazywać na zasadność stawianych zarzutów. Niezbędna konkretyzacja zarzutów nie zastała także niejednokrotnie przedstawiona w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Wnoszący ją skarżący manifestuje niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu I instancji i jego zarzuty stanowią w znacznym stopniu polemikę ze wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku argumentacją Sądu pierwszej instancji.
Wadliwa konstrukcja skargi kasacyjnej nie zwalnia Naczelnego Sądu Administracyjnego z obowiązku rozpatrzenia zawartych w niej zarzutów, jakkolwiek niedostatki skargi kasacyjnej zmniejszają jej skuteczność jako instrumentu kontroli zaskarżonego orzeczenia.
Zarzuty naruszenia prawa materialnego oraz naruszenia przepisów postępowania są ze sobą powiązane, dlatego zostaną rozpatrzone łącznie.
Argumentacja skarżącego opiera się na twierdzeniu, że skarżący za wskazany w decyzjach okres sprawował bezpośrednią opiekę nad małoletnimi córkami, spełniał warunki otrzymania świadczenia wychowawczego, pobierał to świadczenie i nie miał świadomości, że nie jest uprawniony do pobierania tego świadczenia. Ponadto uzyskane środki pieniężne wydatkował w sposób zgodny z przeznaczeniem przedmiotowego świadczenia. Matka małoletnich córek nie wystąpiła w tym czasie do organu o wypłacanie jej świadczenia wychowawczego, dlatego zdaniem skarżącego należy przyjąć, że uznawała ona jego uprawnienie do pobierania przedmiotowego świadczenia. Skarżący kwestionuje istnienie przed 1 lipca 2019 r. wymogu wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem jako jednego z warunków dopuszczalności przyznania świadczenia wychowawczego na to dziecko. W ocenie skarżącego przed tą datą wystarczające było stwierdzenie, że osoba wymieniona w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. sprawuje opiekę (wychowuje je) nad dzieckiem rozumianym zgodnie z definicją określoną w art. 2 pkt 5 u.p.p.w.d.
W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny ustalił lub przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku (por. wyroki NSA z 28 września 2010 r., I OSK 1605/09; z 13 października 2010 r., II FSK 1479/09). Za jego pomocą nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego.
Sformułowany w ocenianej skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie jest trafny, ponieważ uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie wymagane tym przepisem elementy. W szczególności Sąd przedstawił stan faktyczny sprawy, zarzuty skargi, stanowisko strony, podstawę prawną rozstrzygnięcia i jej wyjaśnienie. Z uzasadnienia wyroku jasno wynika, czym kierował się Sąd oddalając skargę. Sąd I instancji podał podstawę prawną rozstrzygnięcia i ją wyjaśnił. Sąd obszernie wyjaśnił, które przepisy prawa materialnego mają zastosowanie w sprawie, a które nie - z podaniem przyczyn ich niestosowania. Sąd I instancji wskazał, że zasadniczą kwestią w sprawie jest rozstrzygnięcie, kto jest uprawniony do otrzymania świadczenia wychowawczego, w szczególności w świetle przepisów u.p.p.w.d. sprzed i po nowelizacji dokonanej ustawą o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw z dnia 26 kwietnia 2019 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 924), powoływaną dalej jako "ustawa zmieniająca". Jak wskazał Sąd I instancji, zarówno przed nowelizacją jak i po nowelizacji u.p.p.w.d., nie zmieniła się zasada, że świadczenie przysługuje na dane dziecko matce lub ojcu tego dziecka, o ile odpowiednio matka lub ojciec zamieszkują z danym dzieckiem i dziecko pozostaje na utrzymaniu odpowiednio – matki lub ojca. Sąd wywiódł, że brak wspólnego zamieszkania z dzieckiem w świetle przepisów u.p.p.w.d., tak w brzmieniu sprzed nowelizacji, jak też po nowelizacji, wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego.
Uzasadnienie zaskarżonego wyroku poddaje się kontroli kasacyjnej. Stanowisko Sądu I instancji jest przedstawione w sposób jasny.
Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie ponadto podziela stanowisko judykatury, że wojewódzki sąd administracyjny w uzasadnieniu wyroku wypełniając przesłanki wynikające z treści art. 141 § 4 p.p.s.a. nie ma obowiązku odnosić się osobno do każdego z zarzutów skargi i do każdego z argumentów na ich poparcie, może je oceniać całościowo. Najistotniejsze jest to, aby z wywodów wynikało, dlaczego w sprawie nie doszło do naruszenia prawa wskazanego w skardze (por. wyrok NSA z 18 listopada 2016 r., sygn. akt II GSK 702/15).
Należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do dnia 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 (tj. u.p.p.w.d.) w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust. 3 i 4 tej ustawy, który stosuje się w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Zgodnie natomiast z art. 6 ust. 2 ustawy zmieniającej w sprawach o świadczenie wychowawcze na okres po dniu 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.
Przed nowelizacją art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. wskazywał, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Wymóg, aby osoby te zamieszkiwały wspólnie z dziećmi i utrzymywały dzieci, które wskazują w we wniosku o przyznanie świadczenia, wynikał pośrednio z art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d., który definiując pojęcie rodziny wskazywał, że tworzą ją małżonkowie, rodzice i dzieci lub opiekunowie faktyczni dzieci oraz zamieszkujące wspólnie z nimi i pozostające na ich utrzymaniu dzieci.
Nowelizacja art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. i jednocześnie usunięcie definicji rodziny od 1 lipca 2019 r. ma ten skutek, że aktualnie już wprost z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. wynika, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca.
Tak więc zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2019 r. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, chyba że w stosunku do dziecka została orzeczona opieka naprzemienna, o której mowa w art. 5 ust. 2a tej ustawy. O opiece naprzemiennej w rozumieniu art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. mowa jest wówczas, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach.
Powyższa wykładnia art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 2019 r. jest prawidłowa. W orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmuje się, że ustawa w tym zakresie wyraża ratio legis zakładające, że warunkiem sine qua non w zakresie przyznania świadczenia jest to, aby dziecko wspólnie zamieszkiwało z rodzicem, tj. matką albo ojcem, i to dziecko pozostawało na jego utrzymaniu. Należy przyjąć zatem, że warunek ten jest jednym z dwóch aspektów tego przepisu w związku z art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d., które determinują prawo do pobierania świadczenia wychowawczego - dziecko ma zamieszkiwać z rodzicem i tylko ten rodzic, z którym zamieszkuje, może otrzymać świadczenie wychowawcze (zob. np. wyrok NSA z 15 grudnia 2022 r., I OSK 2295/20).
Nie mogła odnieść pożądanego skutku argumentacja skarżącego wskazująca na wychowywanie i sprawowanie opieki nad małoletnimi córkami i zaspokajanie ich potrzeb życiowych. Należy podkreślić, że okoliczność łożenia przez skarżącego na rzecz małoletnich córek wyklucza możność uznania, że córki te zamieszkują razem ze skarżącym. Jak bowiem wynika z postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie XI Wydział Cywilny Rodzinny z 2 lipca 2019 r. sygn. akt [...], skarżącego zobowiązano, aby w czasie trwania postępowania rozwodowego przyczyniał się do kosztów utrzymania małoletnich dzieci – Z. W. kwotami po 750,00 zł oraz G. W. kwotami po 650 zł, tj. łącznie 1 400,00 zł miesięcznie, płatnych do rąk matki M. W., z góry do 10-go dnia każdego miesiąca, z ustawowymi odsetkami na wypadek zwłoki w płatności którejkolwiek z rat w terminie, począwszy od 1 maja 2019 r. U podstaw tego rozstrzygnięcia legło ustalenie, że małoletnie córki skarżącego mieszkają z matką. Nie byłoby podstaw do nałożenia na skarżącego ww. zobowiązania w razie uznania, że córki mieszkają razem ze skarżącym.
Podobnie asystent rodziny wskazał, że centrum życiowe małoletnich dzieci jest w domu dziadków macierzystych, tj. w miejscu zamieszkania matki.
Sąd I instancji prawidłowo zatem zaakceptował ocenę organów, że od listopada 2018 r. córki skarżącego mieszkają z matką, a nie ze skarżącym.
Skarżący przywołuje informację z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z 18 stycznia 2019 r., z której ma wynikać, że sprawował opiekę naprzemienną nad małoletnimi córkami. Z akt sprawy nie wynika jednak, że w stosunku do którejkolwiek z małoletnich córek skarżącego sąd orzekł o opiece naprzemiennej. Nie można zatem mówić o opiece naprzemiennej w rozumieniu art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. To zaś oznacza, że skarżący byłby uprawniony do pobierania przedmiotowego świadczenia wyłącznie w przypadku wspólnego zamieszkiwania z małoletnią córką.
Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, że nie miał świadomości, że nie jest uprawniony do pobierania tego świadczenia, należy wskazać, że w decyzji z 11 września 2018 r. przyznającej mu świadczenie wychowawcze zawarto informację o obowiązku wynikającym z art. 20 ust. 1 ustawy (k. 121 akt adm.). Przepis ten stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie.
Podobnie złożony przez skarżącego wniosek o ustalenie prawa do przedmiotowego świadczenia z 31 sierpnia 2018 r. zawiera również pouczenie o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o zaistniałych zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (k. 25 (2) akt adm.).
Następnie należy zwrócić uwagę na to, że we wniosku ustalenie prawa do przedmiotowego świadczenia najpierw jest przytoczona definicja rodziny, z której to definicji wynika wymóg wspólnego zamieszkiwania rodzica z dzieckiem/dziećmi, a następnie znajduje się oświadczenie wnioskodawcy co do dzieci wchodzących w skład tak rozumianej rodziny, mówiąc inaczej – dzieci zamieszkujących wraz z rodzicem składającym wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na wskazane dzieci. Oświadczenie to stało się nieaktualne w listopadzie 2018 r. – w chwili, gdy żona skarżącego wraz z dziećmi wyprowadziła się z jego domu i zamieszkała u dziadków macierzystych dzieci. Niewątpliwie okoliczność ta ma wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W przypadku rodzica, który zaprzestał wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem/dziećmi, a tym samym zaprzestał sprawowania nad nim/nimi bezpośredniej opieki, nie ma możliwości przyznania mu prawa do świadczenia wychowawczego, albowiem nie spełnia on ustawowej przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 4 u.p.p.w.d. Z tego względu skarżący winien w tej sytuacji powiadomić organ o tej zmianie. Skoro skarżący tego nie uczynił, to miał świadomość, że przedmiotowe świadczenie nie należy mu się. Tego stanu rzeczy nie mogły zmienić późniejsze działania skarżącego, to jest łożenie na utrzymanie małoletnich córek, sprawowanie nad nimi opieki w pewnym zakresie czy ubieganie się o ustanowienie przez sąd opieki naprzemiennej.
Dalsze występowanie w obrocie prawnym decyzji o przyznaniu skarżącemu prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest również okolicznością świadczącą o istnieniu prawa skarżącego do przedmiotowego świadczenia. Możliwość domagania się przez organ zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w trybie art. 25 u.p.p.w.d. może mieć bowiem miejsce niezależnie od uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego w trybie art. 27 u.p.p.w.d. (vide: wyroki NSA z: 20 marca 2012 r., I OSK 1919/11; 14 grudnia 2012 r., I OSK 1099/12; 29 listopada 2012 r., I OSK 945/12; 16 czerwca 2016 r., I OSK 15/15; 10 marca 2017 r., I OSK 2409/15; 27 września 2017 r., I OSK 196/16).
Reasumując, należy stwierdzić, że wyrok Sądu pierwszej instancji, wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, nie narusza przepisów prawa. Z tych przyczyn na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634) skargę kasacyjną należało oddalić.