I OSK 1299/19

I OSK 1299/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-07-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-05-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Karol Kiczka
Piotr Niczyporuk /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 916/18 - Wyrok WSA w Warszawie z 2018-12-06
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art.2 ust. 1 lit e w zw. z art. 1 ust 2
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
§ 4 § 5 § 5 ust. 1 i § 6
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 2016 poz 23
art. 7 art.77 art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151 art 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych Województwa M., E. M., A. S., M. S., M. S.1, W. S., M. S., K. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 06 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 916/18 w sprawie ze skarg Województwa M., E. M., A. S., M. S., M. S.1, W. S., M. S., K. J. oraz Muzeum [...] w K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 marca 2018 r. nr GZ.rn.625.385.2016 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi kasacyjne.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 6 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 916/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi Województwa [...], E. M., A. S., M. S., M. S., W. S., M. S., K. J. (dalej "spadkobiercy") oraz Muzeum [...] w [..] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej "Minister") z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.
Wyrok został wydany w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.
20 grudnia 2010 r. M. S. wystąpiła do Wojewody [...]
o wydanie decyzji stwierdzającej, że przejęcie na własność Skarbu Państwa majątku [...]., w zakresie działek oznaczonych dawniej jako parcele budowlane 1. kat.: 1, 2, 3, 5, 6, 9, 10, 14, 24 oraz parcele gruntowe 1. kat.:1, 2, 3, 4, 5, 6/1, 6/2, 7, 10, stanowiących przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa współwłasność M. S. i F. S., nastąpiło z naruszeniem przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.; dalej "dekret").
W piśmie z 21 stycznia 2015 r. skarżąca ograniczyła żądanie do wydania decyzji stwierdzającej, że przejęcie na własność Skarbu Państwa majątku [...]. nastąpiło z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, w ten sposób, że parcelami niepodpadającymi pod działanie w/w przepisu były parce katastralne: pb nr 1 o powierzchni 0,0468 ha, pb nr 2 o powierzchni 0,0183 ha, pb nr 3 o powierzchni 0,0209 ha, pb nr 4
o powierzchni 0,0248 ha, pb nr 5 o powierzchni 0,0137 ha, pgr nr 1 o powierzchni 5,6022 ha, pgr nr 2 o powierzchni 1,2027 ha, tj. wszystkie, które mieściły się
w granicach zespołu dworsko – parkowego w kształcie czworoboku, który od północy ograniczony był murem, za którym dalej na północ biegła główna droga państwowa (tzw. "gościniec"), od wschodu – murem oddzielającym dwór od zabudowań wsi,
od południa zaś granicę wyznaczał staw wykorzystywany do celów rekreacyjnych,
a od strony zachodniej – wewnętrzna droga przejazdowa oddzielająca zespół od zabudowań folwarcznych, gospodarczych, czworaków.
Następnie, pismami z 10 marca 2016 r. i 10 maja 2016 r. ograniczono ponownie wniosek do części nieruchomości będącej aktualnie w użytkowaniu wieczystym Muzeum [...] w [...]., tj. parcel katastralnych pb 1, pb 2, pb 3, pb 4, pb 5, część pgr 1 i pgr 2 w zakresie w jakim tworzą działkę ewidencyjną nr [...], obręb [...], jednostka [...] , położona w [...]., z pominięciem innych działek niebędących w jego posiadaniu.
Decyzją Wojewody [...] (dalej "organ") z [...] grudnia 2016 r., nr [...]:
1. umorzono postępowanie administracyjne odnośnie do nieruchomości oznaczonych jako część pgr 1 w granicach działek ewidencyjnych nr [...],[...],[...],[...],[...],[...] obręb [...] jednostka ewidencyjna [...] oraz parcel katastralnych pb nr 6,9,10,14,24 i pgr nr 3,4,5, 6/1, 6/2, 7, 10 obj. lwh tab. 1 gm. kat. B.;
2. stwierdzono, że nieruchomości oznaczone jako pb 1, pb 2, pb 3, pb 4, pb 5, cześć pgr 1 oraz pgr 2 gm. kat. B. w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...], obręb [...], jednostka ewidencyjna [...] , Położonej w [...]. – nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W uzasadnieniu organ wskazał, że przedmiotem postępowania było zbadanie zasadności przejęcia na rzecz Skarbu Państwa w trybie dekretu zespołu dworsko – parkowego majątku B. w zakresie parcel objętych wnioskiem. Ponadto organ ustalił, że na mocy kontraktu kupna – sprzedaży z [...] stycznia 1927 r., znak [...] zawartego w formie aktu notarialnego, majątek B. został nabyty przez poprzedników prawnych skarżących – braci F. i M. S.
w części ½ każdy. W datach 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r. majątek ten nadal był własnością ww. Stan prawny majątku organ ustalił na podstawie m.in. protokołu parcelowego dla lwh. tab. 1 gm. kat. B., poświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Z. z [...] lipca 1945 r. nr [...] o przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej nieruchomości oznaczonych lwh 1 krakowskiej księgi tabularnej obejmującej dobra [...] wpisanych dotychczas na rzecz braci S. po połowie. Lwh tab. 1 B. uległ natomiast zniszczeniu.
Organ ustalił również krąg spadkobierców po zmarłych właścicielach majątku. Spadek po zmarłym [...] lutego 1974 r. F.A. O. – S. nabyli z mocy ustawy: żona E. O. – S. oraz dzieci E.M. i P.S. każdy w 1/3 części. Po zmarłej [...] stycznia 2009 r. E. O. – S. nabyli: M. S., E.M. w 1/3 części każda, M. S., W. S., M. S. w 1/9 części. Spadek po P. S. zmarłym [...] czerwca 1997 r. na podstawie ustawy nabyli żona A. S. z d. O. oraz trójka dzieci M. S., W. S., M. S. po ¼ każde z nich. Spadek po zmarłym [...] marca 1986 r. na podstawie testamentu z [...] lutego 1984 r. nabył wprost K. J. (wnuk). W konsekwencji organ ustalił, że w przedmiotowym postępowaniu przymiotem strony legitymują się M. S., K. J., E. M., A. S., M. S., M. S., W. S., Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta [...] Zarząd Województwa [...]. jako reprezentant Województwa [...] oraz Muzeum [...] w [...].
Organ wskazał następnie, że 13 września 1944 r. wielkość majątku wynosiła 175 ha. Ustalenia te poczynił na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji, pochodzącej głównie z zasobów Archiwum Narodowego w [...]., a także dokumentacji konserwatorskiej, geodezyjnej, dowodzie z przesłuchania świadków W. S., M.S., oświadczenia J. S.. W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, organ ustalił także wielkość majątku, w tym użytków ornych, łąk, pastwisk, ogrodów, zabudowań, dróg, podwórza, wód, innych użytków. Na potrzeby reformy rolnej rozparcelowano 152,7 ha nieruchomości. Po przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym organ umorzył postępowanie odnośnie do nieruchomości oznaczonych jako część pgr 1 w granicach działek ewidencyjnych nr [...],[...],[...],[...],[...],[...] obręb [...] jednostka ewidencyjna [...] oraz parcel katastralnych pb nr 6,9,10,14,24 i pgr nr 3,4,5, 6/1, 6/2, 7, 10 obj. lwh tab. 1 gm. kat. B. jako bezprzedmiotowe.
Pozostała część majątku stanowiła zespół dworsko – pałacowy o powierzchni ok. 6 ha. Organ przedstawił układ tej części nieruchomości oraz wskazał,
że uwidoczniony jest on również na mapie stanu prawnego sporządzonej przez biegłego geodetę. Organ ustalił, że północną granicę majątku stanowi droga,
a południową staw stanowiący parcelę katastralną pgr 2. Od zachodu część parkowo – dworska zamyka droga wewnętrzna, która jednocześnie oddziela ją od części gospodarczej. W północnej części widoczna jest parcela pb 1 stanowiąca dwór,
w zachodniej nieopodal drogi natomiast pb 2, którą stanowiła najprawdopodobniej kuchnia dworska, będąca jednocześnie miejscem zamieszkania służby dworskiej.
Na południowy wschód od pb 1 usytuowana jest parcela pb 3, tj. oficyna oraz nieco dalej pb 5 - lamus. Przy wschodniej granicy majątku mieści się parcela budowlana pb 4, na której mieściła się niezachowana do dzisiaj oranżeria. Zabudowania dworsko – parkowe otacza park oznaczony jako pgr 1.
Następnie organ wskazał, że M. S. w toku postępowania wyjaśniającego zeznała, że w czasie II wojny światowej dwór zamieszkiwał J. S. wraz z żoną H. S., ich synowie F. i M.S., ostatni wraz z małżonką M. S. z d. Ł. oraz ich dziećmi J., K., M.S., a także E. Ł.. Staw natomiast wykorzystywany nie był do celów hodowlanych. Świadczy o tym załączona do sprawy kopia fotografii przedstawiająca grupę osób pływających na nim łódką. Rodzina była odwiedzana przez licznych krewnych, którzy mieszkali w tamtym czasie w oficynie, stanowiącej oddzielny budynek z dwoma mieszkaniami. O faktach tych zeznał również W. S. Potwierdzili oni także ustalenia organu co do układu przestrzennego części dworsko – parkowej oraz fakt istnienia warzywniaka i sadu zlokalizowanych w okolicy kuchni dworskiej. Zdaniem organu, służyły one wyłącznie mieszkańcom dworu i nie były powiązane z prowadzonym w części folwarcznej gospodarstwem. Świadczy o tym chociażby ich wielkość i usytuowanie. Z zeznań ww. wynikało również, że bramy wjazdowe do folwarku i zespołu dworsko – parkowego były oddzielne, a dwie części oddzielał mur i parkan. Służba folwarczna mieszkała oddzielnie, poza częścią dworsko – parkową.
Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika,
że właściciele majątku byli ludźmi wykształconymi, pobierającymi wynagrodzenie
z wykonywanych przez siebie, tzw. wolnych zawodów. J.S., będący ojcem właścicieli był lekarzem, dyrektorem szpitali [...] F. S. ukończył rolnictwo i był agronomem, natomiast M. S. ukończył Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu [...] i pracował w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Dochody z ich pracy zawodowej stanowiły ich źródło utrzymania i utrzymania dworu. Administrowaniem i zarządzaniem majątku trudnił się zarządca zamieszkały w części folwarcznej. Właściciele podejmowali jedynie decyzje sezonowe i pełnili nadzór właścicielski.
W oparciu o tak ustalony stan faktyczny organ stwierdził, że zespół dworsko – parkowy nie był wykorzystywany rolniczo, a co za tym idzie nie miał związku
z gospodarką rolną. Wskazuje na to wyraźne przestrzenne rozgraniczenie części dworskiej i folwarcznej, które są powiązane ze sobą jedynie osobą właściciela.
To z kolei nie przesądza o powiązaniu funkcjonalnym obu tych części majątku. Ponadto, zarówno park otaczający dwór, jak i pozostałe budynki znajdujące się
w części dworsko – parkowej nie miały charakteru rolniczego, nie pełniły funkcji pomocniczej w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Zdaniem organu, funkcji takiej nie pełniły też sady i ogrody warzywne, które utrzymywane były tylko na użytek mieszkańców dworu. Staw natomiast był wykorzystywany wyłącznie rekreacyjnie. Poza dowodem z zeznań strony i świadków organ ustalił to na podstawie Statystyki przebudowy ustroju rolnego z zespołu akt Wojewódzkiego Urzędu [...] w [...] z lat [1923] 1945-1947 [1948] sygn. WUZ Kr 38. Z zestawienia tego nie wynika, aby staw objęty był kategorią stawu rybnego. Oznaczono go jako 2,5 ha innych wód. Świadczyło to, zdaniem organu, że już w tamtej dacie nie służył on do hodowli ryb i nie podpadał pod działanie dekretu.
Powyższe w ocenie organu, powodowało konieczność wydania decyzji
o wskazanej wyżej treści.
Odwołanie od tej decyzji złożyło Muzeum [...] w [...]. oraz Województwo [...].
Decyzją z [...] maca 2018 r., Minister utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję
w zakresie punktu pierwszego; w zakresie punktu drugiego uchylił zaskarżoną decyzję i orzekł, że zespół dworsko – parkowy o powierzchni 3.0400 ha pochodzący
z nieruchomości ziemskiej [...] w powiecie k., byłej współwłasności F. S. i M. S., składający się z dawnych parcel budowlanych nr 1, 2, 3, 4, 5, jak również z parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki nr [...] z obrębu [...], jednostka ewidencyjna [...], dla której Sąd Rejonowy [...] w [..]. prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczony na załączonej do decyzji mapie z 8 marca 2018 r. kolorem żółtym, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu oraz orzekł, że część nieruchomości ziemskiej [...] w powiecie [...], byłej współwłasności F. S. i M. S., składająca się z części parceli gruntowej nr 1 oraz parceli gruntowej nr 2, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] z obrębu [...], jednostka ewidencyjna N., dla której Sąd Rejonowy [...] w [...]. prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczona na załączonej do decyzji mapie z 8 marca 2018 r. kolorem pomarańczowym, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu. W pozostałej części Minister umorzył postępowanie.
W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że przedmiotowa nieruchomość została przejęta przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dalej ustalił, że na podstawie ewidencji nieruchomości ziemskich na terenie starostwa właściwego dla miejsca położenia nieruchomości, ogólna powierzchnia majątku wynosiła 175 ha, w tym 125,7 ha gruntów ornych przejęto na własność Skarbu Państwa. Minister wskazał również, że organ orzekł merytorycznie ponad żądanie o części parceli nr 1, ale zawierającej się w granicach działki nr [...]. Powodowało to, w jego ocenie, konieczność uchylenia i umorzenia decyzji Wojewody
w tej części. Następnie, Minister opisał układ przestrzenny majątku oraz sposób wykorzystywania parceli z powołaniem się na dokumentację dołączoną do akt sprawy. Minister wskazał na czytelny podział na folwark i część dworsko – parkową majątku. Ponadto stwierdził, że cześć dworsko – parkowa oznaczona na mapie stanowiącej załącznik do decyzji kolorem żółtym nie miała charakteru rolnego. Nie zostało wykazane żadnym dowodem zgromadzonym w aktach sprawy, aby istniał związek funkcjonalny łączący tą część majątku z częścią gospodarczą. Nie podpadała ona zatem pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Natomiast pozostała część nieruchomości objęta punktem drugim decyzji Wojewody oznaczonej na mapie kolorem pomarańczowym, miała charakter rolny. Minister argumentował to w ten sposób, że w południowej części parceli gruntowej nr 1 znajdował się ogród warzywny, który jest sklasyfikowany jako użytek rolny na podstawie § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.
o przeprowadzeniu reformy rolnej. (dalej "rozporządzenie wykonawcze"). Odnośnie do stawu ulokowanego na parceli gruntowej nr 2, Minister wskazał że już sama możliwość przeznaczenia go na produkcję rybną przesądzała o jego rolnym charakterze. W tym zakresie Minister powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 lipca 2017 r., I OSK 2254/15. Ostatecznie, Minister umorzył postępowanie w części dotyczącej parceli gruntowej nr 1 (droga stanowiąca wschodnią granicę zespołu dworsko – parkowego i teren na zachód od niej), z uwagi na to, że spadkobiercy nie objęli jej swoim żądaniem. Powodowało to brak możliwości merytorycznego orzekania w tym zakresie.
Na decyzję Ministra z 2018 r. odrębne skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli: Województwo [...], Muzeum [...] w [...]. oraz spadkobiercy właścicieli majątku: E. M., A. S., M. S., M. S., W. S., M. S., K. J.
Spadkobiercy zaskarżyli ww. decyzję w części, tj. w zakresie pkt 2 odnośnika 2, zarzucając:
1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść decyzji, tj.:
a) art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2001 r., poz. 735), dalej "k.p.a.", w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego polegającego na pominięciu w całości zeznań świadków M. S. oraz W. O.S. oraz złożonego dowodu w postaci kserokopii fotografii załączonej do akt sprawy w dniu 7 października 2013 r., na której widoczna jest grupa osób pływająca po stawie łódką, a także pominięcie zeznań w/w co do warzywniaka i sadu mieszczącego się w okolicy kuchni dworskiej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych w tym zakresie.
b) art. 76 k.p.a. poprzez pominięcie przy ustalaniu stanu faktycznego oraz odmówienie
właściwej mocy dowodowi ze "Statystyki ustroju rolnego"' z zespołu akt Wojewódzkiego Urzędu [...] w [...] z lat 1923, 1945-1947, 1948, sygn. [...], który jest dokumentem urzędowym w rozumieniu tego artykułu, a co za tym idzie stanowi dowód tego, co zostało w niej urzędowo stwierdzone, tj. majątek "[...]." nie został objęty w zestawieniu kategorii "stawy rybne", już wówczas nieruchomość ta nie została zakwalifikowana jako staw rybny oraz nigdy nie był przeznaczony na hodowlę, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych mających istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia.
c) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wskazania z jakich przyczyn organ odmówił wiarygodności znajdującego się w aktach sprawy dowodowi ze "Statystyki przebudowy
ustroju rolnego" z zespołu akt Wojewódzkiego Urzędu w [...] z lat 1923, 1945-1947,1948, sygn. [...],
2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:
a) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez błędną wykładnię pojęcia "nieruchomość ziemska" polegającą na przyjęciu, iż staw rekreacyjny i warzywnik mieszczą się w zakresie pojęciowym nieruchomości, które mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej,
a w konsekwencji błędne uznanie przez organ, iż część nieruchomości [...] B. w powiecie k., składająca się z części parceli gruntowej nr 1 oraz parceli gruntowej nr [...], które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] z obrębu [...], jednostka ewidencyjna [...], dla której Sąd Rejonowy [...] w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczona na załączonej do decyzji mapie z dnia 8 marca 2018 r. kolorem pomarańczowym podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy obie nieruchomości były nierozerwalnie związane z dworem i nie nadawały się na cele reformy rolnej.
W oparciu o tak skonstruowane zarzuty spadkobiercy wnieśli:
1. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2019, poz. 2325 ze zm.; dalej "p.p.s.a.") o uchylenie decyzji Ministra z dnia 14 marca 2018 r., znak sprawy [...], w części, tj. pkt 2 odnośnika 2 decyzji dot. części nieruchomości [...] w powiecie [...], składająca się z części parceli gruntowej nr 1 oraz parceli gruntowej nr 2, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] z obrębu [...], jednostka ewidencyjna N., dla której Sąd Rejonowy [...] w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczona na załączonej do decyzji mapie z dnia 8 marca 2018 r. kolorem pomarańczowym podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,
2. na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. zwrot kosztów postępowania,
w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Muzeum [...] w [...] natomiast zaskarżyło decyzję Ministra w części pkt 2 uchylającego zaskarżoną decyzję Wojewody z 2016 r. i orzekającą, iż zespół dworsko-parkowy o powierzchni 3,0400 ha pochodzący z nieruchomości [...] B. w powiecie k., byłej współwłasności F. S. i M. S. składający się z dawnych parcel budowlanych nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 oraz nr 5, jak również z części parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] z obrębu [...], jednostka ewidencyjna N., dla której Sąd Rejonowy [...] w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczony na załączonej do decyzji mapie z dnia 8 marca 2018 r. kolorem żółtym, nie podpadał pod działanie art. 2 ust 1 lit e dekretu.
Skarżące Muzeum [...] w [...] zarzuciło naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię przepisu art. 2 ust 1 lit e dekretu oraz naruszenie zasad postępowania administracyjnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
Skarżące Muzeum [...] w [...] wniosło jednocześnie o zmianę rozstrzygnięcia poprzez stwierdzenie, że w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki zastosowania w stosunku do przedmiotowego mienia, w tym zespołu dworsko - parkowego o powierzchni 3,0400 ha pochodzącego z nieruchomości [...] B. w powiecie k., byłej współwłasności F. S. i M. S. składającego się z dawnych parcel budowlanych nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 oraz nr 5, jak również z części parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] z obrębu [...], jednostka ewidencyjna [...], dla której Sąd Rejonowy [...] w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczonego na załączonej do decyzji mapie z dnia 8 marca 2018 r. kolorem żółtym art. 2 ust 1 lit e dekretu.
Województwo [...] zaskarżyło decyzję w części, w zakresie, w jakim Minister w części punktu 2 zaskarżonej decyzji uchylił wcześniejszą decyzję Wojewody [...] i orzekł, że: "zespół dworsko - parkowy o powierzchni 3,0400 ha pochodzący z nieruchomości [...] w powiecie [...], byłej współwłasności F. S. i M.S. składający się
z dawnych parceli budowlanych nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 oraz nr 5, jak również w części parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] obręb [...], jednostka ewidencyjna [...]., dla której Sąd Rejonowy w [...]. prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczonej na załączonej do decyli mapie z dnia 8 marca 2018 kolorem żółtym, nie podpadał pod działanie art. 2 ust.1 lit. e dekretu".
Skarżące Województwo [...] zarzuciło zaskarżonej decyzji:
1) rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
a) art. 7 k.p.a., w związku z art. 77 § 1 k.p.a., art. 107 § 3 i art. 80 k.p.a., poprzez niewypełnienie ich dyspozycji polegające na niepodjęciu wszelkich, niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i w konsekwencji ustaleniu przez Organ II instancji między innymi braku powiązania funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałymi elementami składowymi majątku [...],
b) art. 8 k.p.a., art. 10 § 1 k.p.a. w związku z art. 79 k.p.a. poprzez niezapewnienie stronie czynnego udziału w postępowaniu, między innymi poprzez nieprzeprowadzenie przez Organ II instancji dowodu z przesłuchania świadka - p. J. O.S., pozbawienie możliwości zadania pytań temu świadkowi przez skarżącego, poprzestanie jedynie na oświadczeniu znajdującym się w aktach sprawy, co w konsekwencji miało wpływ na wynik sprawy, bowiem Organ II instancji powołał się w decyzji na treść oświadczenia wskazanej powyżej osoby i zapewne ustalił na jej podstawie część stanu faktycznego,
2) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez jego błędną wykładnię i błędne uznanie, że zespół dworsko - parkowy o powierzchni 3,0400 ha pochodzący
z nieruchomości [...] w powiecie k., byłej współwłasności F. S. i M. S. (dawne parcele budowlane nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 oraz nr 5, jak również w części parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] obręb [...], jednostka ewidencyjna [...], dla której Sąd Rejonowy [...] w [...]. prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczonej na załączonej do decyzji mapie z dnia 8 marca 2018 kolorem żółtym) nie miał charakteru rolniczego i nie istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią majątku [...], mimo, że przejęcie na własność Skarbu Państwa całego majątku [...] nastąpiło zgodnie z przepisami dekretu.
Skarżące Województwo [...] wniosło o:
1. uchylenie decyzji Ministra z [...] marca 2018 roku (znak: [...]) w zaskarżonej części, a więc w części jej punktu 2, w której Minister uchylił decyzję Wojewody [...] i orzekł, że zespół dworsko - parkowy o powierzchni 3,0400 ha pochodzący z nieruchomości [...] B. w powiecie k., byłej współwłasności F. S. i M. S. składający się z dawnych parcel budowlanych nr1, nr 2, nr 3,nr 4 oraz nr 5, jak również w części parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] obręb [...], jednostka ewidencyjna N., dla której Sąd Rejonowy [...] w [...] prowadzi Księgę Wieczystą nr [...], oznaczonej na załączonej do decyzji mapie z dnia 08.03.2018 kolorem żółtym, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu,
2. zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych - na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W odpowiedzi na wniesione skargi Minister wniósł o ich oddalenie.
Postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 lipca 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 918/18, połączono do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia wszystkie sprawy dotyczące wniesionych skarg i postępowanie prowadzono pod sygn. akt I SA/Wa 916/18.
Orzekając o oddaleniu skarg sąd I instancji stwierdził, że żadna z nich nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie zawierają one usprawiedliwionych zarzutów. W pierwszej kolejności sąd odniósł się do zarzutu prawa materialnego wywiedzionego przez Muzeum [...] w [...] oraz Województwo [...]. Wskazał, że opierał się on na kwestionowaniu wypracowanego przez orzecznictwo rozumienia terminów nieruchomość ziemska i związek funkcjonalny.
W tym celu konieczne stało się dokonanie wykładni art. 2 dekretu. Przepis ten ma charakter materialnoprawny w przeciwieństwie do § 5 rozporządzenia wykonawczego, który ma charakter procesowy. Natomiast przesłanki, jakie musi spełniać nieruchomość, o której mowa w § 5 ww. rozporządzenia zostały określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Sąd zauważył, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej należy brać pod uwagę również art. 1 część druga dekretu. Z art. 2 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko nieruchomości ziemskiej, których charakter lub przydatność odpowiada celom wskazanym w art. 1 dekretu. Wątpliwości może dotyczyć przejmowanie na cele rolne innych nieruchomości ziemskich, np. pałaców, dworów, czy też budynków mieszkalnych. Przepisy dotyczące tej kategorii nieruchomości mówią jednak o zarezerwowaniu odpowiednich terenów na realizację określonych celów, a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów, jak niekiedy miało to miejsce i pozostawało w sprzeczności z art. 1 ust. 2 dekretu.
Próby zdefiniowania nieruchomości ziemskich podjął się Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, który wskazał,
że są to nieruchomości o charakterze rolniczym. W ocenie Sądu, nawet jeśli uchwała ta utraciła moc powszechnie obowiązującą, to zachowuje swój walor poznawczy
i może być brana pod uwagę jako dyrektywa interpretacyjna w procesie stanowienia lub stosowania prawa. Zdaniem sądu, § 44 pkt 3 i 4 rozporządzenia wykonawczego nie może stanowić podstawy do poparcia tezy, że pałace, dwory, czy też budynki mieszkalne mogły być przejmowane na cele rolne. Akt ten ma charakter wykonawczy i nie może rozszerzać działania dekretu. Wszelkie kolizje pomiędzy przepisami tych aktów powinny być rozstrzygane na korzyść dekretu, bo jest to regulacja wyższej rangi. Taka reguła wykładni obowiązuje obecnie stosujących prawo. Sąd wskazał też,
że w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu znajduje się kryterium powierzchniowe co do nieruchomości mających być przeznaczonymi na cele rolne. Zaprezentowana przez sąd wykładnia ww. przepisu wyznacza zakres przedmiotowy, w jakim powinny były orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego wojewódzkie urzędy ziemskie w tym przedmiocie. Sąd powołał się również na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, że organy administracji publicznej powinny badać i brać pod uwagę wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Dalej sąd odniósł się do zarzutów procesowych, wskazując że organ w toku postępowania prawidłowo rozważył i ocenił obszerny materiał dowodowy. Zdaniem sądu, pisemne oświadczenia oraz zeznania strony stanowiły część materiału dowodowego, który został poddany wnikliwej i odpowiadającej prawu ocenie. Zespół dworsko – parkowy nie miał charakteru rolniczego, ani nie pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią folwarczną.
Rozstrzygając o zarzutach spadkobierców, sąd wskazał, że sprowadzają się one do zakwestionowania ustaleń faktycznych poczynionych przez Ministra w zakresie ogrodu warzywnego i stawu, znajdujących się na terenie dworsko – pałacowym majątku. Sąd podzielił w tym zakresie argumenty Ministra, że ogród warzywny jest użytkiem rolnym. Wynika to z § 4 rozporządzenia wykonawczego do dekretu. Powyższe nie wymagało zdaniem Sądu I instancji szerszego uzasadnienia. Natomiast odnośnie do stawu, WSA wskazał ze sama potencjalna możliwość wykorzystania go do hodowli ryb, a także obszar i dalekie od zabudowań dworu usytuowanie świadczą o tym, że podlegał on pod działanie dekretu. Jego zdaniem, nie było też innych dowodów świadczących o tym, że był on wykorzystywany dla celów rekreacyjnych.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyli Województwo [...]
i spadkobiercy właścicieli majątku.
Województwo [...] zaskarżyło wyrok w całości. Skarżący kasacyjnie podniósł następujące zarzuty:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego - w rozumieniu art. 174 pkt. 1 p.p.s.a., a więc art. 2 ust. 1 lit. e, art. 6, art. 7 dekretu, poprzez ich błędną wykładnię, tj. błędne uznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że zespół dworsko - parkowy o powierzchni 3,0400 ha pochodzący z nieruchomości [...] w powiecie [...], byłej współwłasności F. S. i M. S. (dawne parcele budowlane nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 oraz nr 5, jak również w części parceli gruntowej nr 1, które odpowiadają części aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] obręb [...], jednostka ewidencyjna N., dla której Sąd Rejonowy [...] w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], oznaczonej na załączonej do decyzji organu II instancji mapie z 8.03.2018 kolorem żółtym) nie miał charakteru rolniczego i nie istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią majątku [...] mimo, że przejęcie na własność Skarbu Państwa całego majątku [...] nastąpiło zgodnie z przepisami dekretu, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią majątku [...] - zespół pałacowo-parkowy stanowił jego funkcjonalną część oraz posiadał także rolniczy charakter.
2. naruszenie przepisów o postępowaniu, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, w rozumieniu art. 174 pkt. 2 p.p.s.a., a to:
a) art. 145 §1 pkt 1 lit, a i c p.p.s.a. w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3, art. 80 i art. 86 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 10 § 1 k.p.a. w związku z art. 79 k.p.a., wobec jego niezastosowania przez WSA w Warszawie do zaskarżonej przez Województwo w części decyzji Ministra z dnia [...] marca 2018 roku (nr [...]), mimo, że istniały podstawy do uwzględnienia przez WSA w Warszawie skargi Województwa [...] na tę decyzję i jej uchylenia w zaskarżonej przez Województwo części, w związku z:
- naruszeniem przez wskazany powyżej Organ II instancji nie tylko art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale także art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 i art. 80 k.p.a. (Minister zaniechał wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz w sposób niewystarczający przeprowadził postępowanie administracyjne m.in. przez niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego w sprawie i także takie jego rozpatrzenie w tym zakresie),
- naruszeniem przez wskazany powyżej Organ II instancji art. 8 k.p.a., art. 10 § 1 k.p.a. w związku z art. 79 k.p.a. (Minister nie zapewnił Województwu [...] czynnego udziału w postępowaniu, między innymi poprzez nieprzeprowadzenie przez Organ II instancji dowodu z przesłuchania świadka - p. J. O. S., pozbawienie możliwości zadania pytań temu świadkowi przez skarżącego, poprzestanie jedynie na oświadczeniu znajdującym się w aktach sprawy, co w konsekwencji miało wpływ na wynik sprawy, bowiem Organ II instancji powołał się w decyzji na treść oświadczenia wskazanej powyżej osoby i ustalił na jej podstawie część stanu faktycznego),
b) art. 141 § 4 ustawy p.p.s.a. poprzez wadliwe sporządzenie przez WSA w Warszawie lakonicznego uzasadnienia wyroku uniemożliwiające dokonanie instancyjnej kontroli zaskarżonego orzeczenia, a polegające właściwie na ograniczeniu się Sądu I instancji do akceptacji stanowiska zajętego przez Ministra w uzasadnieniu decyzji ostatecznej i przedstawieniu argumentacji uzasadniającej oddalenie skargi będącej w istocie powieleniem stanowiska Ministra w zaskarżonej decyzji, a przecież uzasadnienie, które sprowadza się jedynie do prostej akceptacji stanowiska zajętego przez organ administracyjny z argumentacją stanowiącą w istocie powielenie powodów podanych przez organ, którego działanie zaskarżono i z brakiem ustosunkowania się do okoliczności podnoszonych w skardze, nie spełnia warunków określonych w art. 141 § 4 p.p.s.a.
Zdaniem skarżącego kasacyjnie Województwa [...], istotny wpływ na wynik sprawy naruszeń przepisów postępowania polegał na niezgodnym z prawem przeprowadzeniu przez WSA w Warszawie kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonej przez Województwo w części decyzji, a w obu przypadkach postępowanie przez ten sąd zgodnie z obowiązującymi przepisami doprowadziłoby do uchylenia decyzji w zaskarżonej przez Województwo [...] części, co nadal skarżący kasacyjnie uważa za zasadne.
W uzasadnieniu skargi skarżące kasacyjnie Województwo [...] wskazało, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem WSA w Warszawie i uważa, że powinno być ono uchylone w całości. Argumentowało, że sąd nie odniósł się w sposób wyczerpujący do zarzutów przedstawionych przez niego w skardze. W szczególności nie wypełnił on dyspozycji art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa, art. 107 § 3 i art. 80 kpa i nie podjął wszelkich działań zmierzających do dokładnego wyjaśniania sprawy. Skarżące kasacyjnie Województwo [...] wskazało na pominięcie przez sąd faktu, że organy obu instancji poczyniły ustalenia faktyczne głównie w oparciu o zeznania M.S., która wiedzę na temat zespołu dworsko – pałacowego czerpała z zasłyszenia, posiadanych przez siebie dokumentów i fotografii, których nie załączyła do akt przedmiotowej sprawy. Ponadto, z racji swojego wieku nie mogła ona mieć pełnej wiedzy na ten temat. Jej zeznania, zdaniem skarżącego kasacyjnie Województwa [...], wymagały weryfikacji. Wobec powyższego organy powinny skorzystać przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy z dokumentów, w których posiadaniu jest skarżąca M. S., ponieważ są one bezpośrednim dowodem w przeciwieństwie do dowodu z zeznań strony, który może być przeprowadzony posiłkowo. Ponadto Sąd I instancji pominął też podnoszony przez skarżącego kasacyjnie Województwa [...], zarzut dotyczący oświadczenia złożonego przez J. O. S., które ma charakter dokumentu prywatnego. Również organy obu instancji nie przeprowadziły dowodu z przesłuchania tego świadka, mimo sporządzonej listy pytań i pisma organu I instancji z [...] października 2015 r. Dodatkowo Sąd I instancji i organy pominęły inne dowody załączone do akt sprawy, m.in. zdjęcie lotnicze przekazane przez Muzeum [...] w [...], które przedstawia zwartą zabudowę części dworsko – parkowej majątku i folwarku, a także część zeznań M. S., świadczących o tym, że F. S. był agronomem i mieszkał na stałe w pałacu do 1947 r. W ocenie skarżącego kasacyjnie Województwa [...], już sam ten fakt wskazywał na to, że kierował on majątkiem i pracami rolnymi. Ponadto wynika to chociażby z doświadczenia życiowego. Gospodarstwo rolne nie mogło też funkcjonować bez części parkowo – pałacowej, które było przystosowane do zarządzania pracami rolnymi, oficyn, oranżerii, sadu, ogrodu warzywnego, stawu itd. Skarżące kasacyjnie Województwo [...] wywiodło też, że umiejscowiony w części rezydialnej lamus musiał być wykorzystywany do przechowywania zebranych plonów oraz sprzętu gospodarczego służącego bezpośrednio do wykonywania działalności rolniczej. Skarżące kasacyjnie Województwo [...] opierało się przy tym na słownikowej definicji słowa "lamus". Uważało zatem, że nie można przy tym wykluczyć, że oficyny były wykorzystywane do działalności rolniczej, czy też jako miejsce zamieszkania osób nadzorujących robotników rolnych.
Dalej Skarżące kasacyjnie Województwo [...] argumentowało, że z księgi wieczystej prowadzonej dla omawianej nieruchomości wynika, że na jej terenie są zabudowania spichlerza, szopy drewnianej, czworaków, ruin stajni. Na nieruchomości znajduje się również zespół magazynowy stojący na miejscu dawnych zabudowań folwarcznych, fundamenty, mury zabudowań folwarcznych i studnia betonowa. Nie można zatem uznać, że nieruchomość ta nie przynosiła żadnych zysków. Skarżące kasacyjnie Województwo [...] wskazało też, że WSA
w Warszawie dokonało oceny rozstrzygnięcia decyzji Ministra z całkowitym pominięciem zeznań M. S. odnoszących się do faktu zamieszkiwania na terenie majątku rządcy w budynku na parceli nr 5. Jednocześnie oba organy orzekły, że parcela ta nie podpadała pod cele reformy rolnej, co świadczy o braku konsekwencji w poczynionych ustaleniach faktycznych. Ponadto organ drugiej instancji ustalił przy tym, że zeznająca jako lokalizację rządcówki wskazała na parcelę gruntową nr 5, a nie na parcelę budowlaną nr 5. Organ posłużył się przy tym analizą szkicu nieruchomości. Ponadto, ani sąd, ani oba organy nie odnieśli się do oświadczeń I. S. oraz W. S. z 12 września 2007 r., w których wskazano że właściciele majątku sprawowali nadzór nad gospodarstwem oraz podejmowali decyzje sezonowe.
Powyższe, zdaniem skarżącego kasacyjnie Województwa [...], skutkowało poczynieniem błędnych ustaleń w sprawie, dotyczących braku powiązania funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko – parkowym, a pozostałymi częściami majątku.
Uchybienia formalne doprowadziły do naruszenia przez sąd przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Sąd przywołał skrótowo zarzuty skarżących, ale się do nich w ogóle nie odniósł. Tym samym, Sąd I instancji wadliwie sporządził uzasadnienie wyroku, które uniemożliwiało dokonanie instancyjnej kontroli zaskarżonego orzeczenia, a polegające na ograniczeniu się do ogólnej akceptacji stanowiska zajętego przez Ministra w uzasadnieniu decyzji ostatecznej i przedstawieniu argumentacji uzasadniającej oddalenie skargi będącej ogólnym powieleniem stanowiska Ministra. Uzasadnienie to nie spełnia warunków określonych w art. 141 § 4 p.p.s.a. Ostatecznie skarżące kasacyjnie Województwo Małopolskie wskazało, że organ administracji publicznej i Sąd I instancji nie jest kompetentny do naprawiania prawa przez dokonywanie wykładni w sposób odmienny od tej z przed kilkudziesięciu lat. Dekret też nie wyłącza przejęcia na własność pałaców i dworów, na co skarżący powołał orzecznictwo sądów administracyjnych.
W oparciu o tak skonstruowane zarzuty skarżące kasacyjnie Województwo [...] wniosło o:
1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie,
2. zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę skarżący spadkobiercy wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej Województwa [...] w całości, zasądzenie kosztów na swoją rzecz na podstawie art. 204 p.p.s.a., art. 205 § 2- 4 p.p.s.a. w zw. z art. 207 § 1 p.p.s.a.
Spadkobiercy zaskarżyli kasacyjnie natomiast wyrok w części oddalającej skargę E. M., A. S., M.S., M. S., W. S., M. S. oraz K. J. na decyzję Ministra z 2018 r., w przedmiocie reformy rolnej.
Podnieśli następujące zarzuty:
1. naruszenie prawa materialnego, tj.:
a. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu oraz w zw. z § 4 rozporządzenia wykonawczego poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu, że ogrody warzywne z mocy samego brzmienia § 4 rozporządzenia wykonawczego stanowią grunty o charakterze rolnym bez konieczności odniesienia się do sposobu
i możliwości ich wykorzystania oraz przeznaczenia, a także niezależnie od celów reformy rolnej wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów wskazuje, że na cele reformy przeznaczone były nieruchomości, które mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie
w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, czy sadowniczej, a zatem przeznaczone do produkcji rolniczej na cele szersze aniżeli wykorzystanie dla potrzeb własnych mieszkańców;
b. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w zw. z § 5 rozporządzenia wykonawczego oraz § 6 a contrario rozporządzenia wykonawczego poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu, że brak jednoznacznego i kategorycznego wykazania, iż dana część nieruchomości ziemskiej była wykorzystywana w innych celach niż rolnicze umożliwia przyjęcie, że była ona lub mogła być przeznaczona na cele rolnicze lub też związana z gospodarstwem rolnym, podczas gdy to wyłącznie pozytywne ustalenie, że dana nieruchomość lub jej część miała charakter rolny lub była funkcjonalnie związana
z gospodarstwem rolnym umożliwia stwierdzenie, że podlegała ona reformie rolnej na podstawie ww. dekretu;
2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść wyroku, tj.:
a. § 5 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego oraz § 6 a contrario tego rozporządzenia poprzez przerzucenie na stronę ciężaru dowodu, że nieruchomość ziemska lub jej część nie podlegała przejęciu na podst. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ze względu na brak charakteru rolniczego lub związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym;
b. art. 145 § 1 a contrario p.p.s.a. i art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, mimo iż organ II instancji dopuścił się naruszenia przepisów art. 7, 77 i 80 k.p.a., co wyrażało się pominięciem materiału dowodowego dotyczącego charakteru oraz sposobu wykorzystywania części nieruchomości majątku [...] B., tj. stawu, ogrodu warzywnego, w szczególności zeznań M. S. i W. O.- S., fotografii złożonej do akt sprawy oraz "Statystki przebudowy ustroju rolnego" Wojewódzkiego Urzędu [...] w [...].;
c. art. 141 § 1 p.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutów podniesionych przez skarżących, a tym samym niewyrażenie własnej oceny stanu faktycznego sprawy.
W uzasadnieniu skargi skarżący kasacyjnie spadkobiercy wskazali, że częściowo nie zgadzają się z zaskarżonym wyrokiem. W ich ocenie niedopuszczalna jest wykładnia przepisów dekretu, która uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Przepisy te znacznie ograniczyły prawa własności i nie można ich wyjaśniać jeszcze bardziej ograniczając prawa, w szczególności w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu. Dekret nie odnosił się tylko do nieruchomości [...], o których mowa w art. 2 ust. 1. Skarżący kasacyjnie spadkobiercy powołali się w tym zakresie na treść uchwały 7 sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06 oraz uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. W 3/89. Na ich podstawie skarżący kasacyjnie spadkobiercy wywiedli, że przesłankami uznania danej nieruchomości za podpadającą pod działanie dekretu jest spełnienie norm obszarowych wskazanych w dekrecie oraz rolniczy charakter nieruchomości, która może być wykorzystywana na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Natomiast ustalenie charakteru rolnego nieruchomości, czy też jej funkcjonalnego związku z gospodarstwem rolnym powinno odbywać się według określonych kryteriów. Ponadto, skarżący kasacyjnie spadkobiercy wskazali na obowiązek zbadania przez organ orzekający na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, albo były funkcjonalnie ze sobą powiązane, z uwzględnieniem norm obszarowych. Co się zaś tyczy stawu znajdującego się na terenie majątku, skarżący kasacyjnie spadkobiercy wskazali, że to organ powinien był wykazać, że zachodziły przesłanki do zakwalifikowania go do nieruchomości rolnej lub funkcjonalnie powiązanej z gospodarstwem rolnym. Ich zdaniem nie było w tej sprawie dowodów przeciwnych, z których wynikałby że staw pełnił funkcję hodowlaną. Oprócz tego, staw nie był terenem rolniczym, o którym mowa w § 4 rozporządzenia wykonawczego. Należało zatem badać czy występują przesłanki do tego, aby uznać tą część nieruchomości za rolniczą. Tymczasem zarówno Sąd I instancji, jak i oba organy nie odnieśli się do materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, poczynili jedynie hipotetyczne założenia, że istniała możliwość przeznaczenia stawu na produkcję rybną, z uwagi na jego wielkość i położenie. Przy czym pominęli oni w swoich rozważaniach zeznania M. S. i W. O. S., kopię fotografii przedłożonej do akt sprawy, z której wynika jego rekreacyjne przeznaczenie i wykorzystanie, a także dokumentację Wojewódzkiego Urzędu [...] w [...] (Statystyki ustroju rolnego). W ocenie skarżących kasacyjnie spadkobierców, nie ma żadnego znaczenia, czy staw został fizycznie wydzielony od zabudowań gospodarczych, ani czy graniczył z częścią gospodarczą majątku. Powołali się w tym zakresie na orzecznictwo. Ich zdaniem, to właśnie położenie przedmiotowego stawu świadczy o tym, że wykazuje on odrębną część od części folwarcznej. Stanowił on granicę zespołu dworskiego od strony południowej, a od pozostałych stron ogrodzony był murem, bądź drogami. Natomiast z ustaleń organu wynika, że teren dworsko – parkowy wraz ze wszystkimi budynkami, urządzeniami oraz obszarami nie służącymi do produkcji rolnej był wyraźnie oddzielony od części gospodarskiej, znajdującej się na zachód od części dworskiej.
Zdaniem skarżących kasacyjnie spadkobierców ogród warzywny, umiejscowiony w części dworsko – parkowej, nie podpada pod działanie dekretu. Pomimo tego, że został on wymieniony w § 4 rozporządzenia wykonawczego jako jeden z rodzajów użytków rolnych, to nie przesądza to o jego faktycznym, rolnym charakterze. Skarżący kasacyjnie spadkobiercy wskazali, że przepisów dekretu nie można wykładać rozszerzająco, w oderwaniu od celów, dla których reforma była przeprowadzana. Ich zdaniem, obszar ten musiałby być wykorzystywany na prowadzenie działalności rolniczej na większą skalę, niż potrzeby właścicieli, aby uznać go za użytek rolny. Argumentowali, że ogród warzywny majątku b. zorganizowany w części dworsko – parkowej był niewielkich rozmiarów i znajdował się przy domu. W ich opinii usytuowanie, powierzchnia oraz zeznania stron świadczą to tym, że był on wykorzystywany wyłącznie na potrzeby mieszkańców dworu.
W oparciu o tak skonstruowanie zarzuty skarżący kasacyjnie spadkobiercy wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w części oddalającej skargę oraz na podst. art. 188 p.p.s.a. rozpoznanie skargi na decyzję Ministra z 2018 r., ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu na podst. art. 185 § 1 p.p.s.a. oraz o zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania wg norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną spadkobierców, skarżący Województwo [...] wniosło o oddalenie skargi w całości jako bezzasadnej.
Minister wyraził zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Województwo [...] wniosło o przeprowadzenie rozprawy, wyraziło chęć uczestniczenia w rozprawie zdalnej. Muzeum [...] w [...]. nie wyraziło zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, oświadczając jednocześnie że nie posiada adresu elektronicznego na ePUAP. Prezydent Miasta [...] i pełnomocnik skarżących kasacyjnie spadkodawców nie zajęli stanowiska w sprawie trybu procedowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.
W myśl art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec powyższego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
W oparciu o art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno wskazanie przesłanek kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Wskazanie podstaw kasacyjnych wymusza potrzebę konkretnego przytoczenia tych regulacji prawnych, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznając zarzuty zarówno Województwa [...], jak i skarżących kasacyjnie spadkobierców, w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są uzasadnione i z tego powodu skargi kasacyjne nie zasługiwały na uwzględnienie.
Zarzuty skarg kasacyjnych, zarówno Województwa [...], jak i skarżących kasacyjnie spadkobierców, zostały podniesione w ramach obu podstaw kasacyjnych. Ocena zarzutów procesowych w kontrolowanej sprawie uzależniona jest od kontroli zarzutów materialnoprawnych, a wobec powyższego należało w pierwszej kolejności odnieść się do zarzutów z pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 p.p.s.a.).
Zarzuty naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. zarówno samoistnie, jak i obok naruszenia art. 6 i 7 dekretu, zawarte w zarzutach 1-2 petitum skargi kasacyjnej Województwa [...], oraz zarzuty naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w zw. § 4-6 rozporządzenia, zawarte w zarzucie 1 petitum skargi kasacyjnej spadkobierców z uwagi na ich charakter, wymagały łącznego rozpoznania. Zarzuty te okazały się niezasadne.
W utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego wskazany został pogląd, że na podstawie § 5 rozporządzenia można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tym samym nie wyłączając możliwości orzekania o tym, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską (uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. W 3/889, OTK 1990, nr 1, poz. 26, s. 174; uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72; wyrok Sądu Najwyższego z 25 stycznia 1995 r., sygn. akt III ARN 77/94, OSNP 1995, nr 14, poz.167; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., sygn. akt III CKN 1492/00, Lex 78867; wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 2004 r., sygn. akt III CK 296/03, Biul. SN 2005, nr 1, poz. 11; a także ugruntowane orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego - wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 grudnia 1994 r., sygn. akt II SA 250/94, ONSA 1996, nr 1, poz. 22; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, ONSAiWSA 2004, nr 1, poz. 20; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 października 2005 r., sygn. akt OSK 1518/04, uchwała 7 Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, uchwała 7 Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2010 r., sygn. akt I OPS 3/10; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 1642/19, źródło CBOSA).
Należy podkreślić, że w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej nie ma definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". W orzecznictwie dla interpretacji tego terminu stosuje się wykładnię wyrażoną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., TK W 3/89, OTK 1990, nr 1, poz. 26. W uchwale tej stwierdzono, że: "ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem «ziemska» miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy". Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu "o przeprowadzeniu reformy rolnej" jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51). W myśl art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych, samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych i drobnych dzierżawców. Natomiast art. 6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objęcie zarządu nad przejętymi nieruchomościami rolnymi wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorcami przemysłu rolnego. Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podzielił argumenty organu II instancji i Sądu I instancji, w zakresie ogrodu warzywnego. Z mocy § 4 rozporządzenia wykonawczego do dekretu należy go sklasyfikować jako użytek rolny. Niewątpliwie był on wykorzystywany do produkcji roślinnej i w tym chociażby zakresie miały do niego zastosowanie przepisy 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN.
Ponadto z regulacji dekretowych nie wynika natomiast, by na cele reformy rolnej nie można było przeznaczyć nieruchomości nie mające takiego charakteru, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed dniem 1 stycznia 1939 r. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 1014/08, źródło CBOSA).
Powyżej prezentowane stanowisko podzielił Naczelny Sąd Administracyjny z uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 (źródło CBOSA). Wskazał tam, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN określił, iż na cele reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. a-d) przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie między innymi wówczas, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Brak pojęcia "stawy" w definicji użytków rolnych z § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN nie mógł zatem eliminować ich spod przejęcia w trybie reformy rolnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego już samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przemawia za przyjęciem, że na jego podstawie Państwo nabywało na własność także takie grunty, które nie wyczerpywały pojęcia użytki rolne, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej, chociażby z zakresu produkcji zwierzęcej. Tym samym przejęciu w tym trybie oprócz użytków rolnych podlegały także grunty będące chociażby nieużytkami, rowami, stawami, drogami, placami, co podkreślił również Naczelny Sąd Administracyjny w cytowanej powyżej uchwale. Tożsame stanowisko odnośnie do stawów hodowlanych zajmuje sądownictwo administracyjne w kilku orzeczeniach (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 października 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 205/04, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2005 r., sygn. akt I OSK 160/05; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 345/10; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2254/15, źródło CBOSA). Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, przychyla się do stanowiska organu II instancji i Sądu I instancji, iż staw, uwzględniając jego wielkość oraz położenie a także brak dowodów potwierdzających fakt, że był on wykorzystywany jedynie dla celów rekreacyjnych, podpadał pod działanie dekretu.
Ponadto, Trybunał Konstytucyjny uznał, że nie był konieczny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej) w przypadku wyodrębnienia tej części nieruchomości, która przeznaczona była na cel inny niż rolny. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone. Pogląd ten podzielił także Naczelny Sąd Administracyjny z uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 (źródło CBOSA) wskazując, iż w regulacjach dekretowych nie chodzi o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e w art. 1 ust. 2 dekretu.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł skutecznie podważyć zaskarżonego wyroku a zarzut naruszenia przepisu art. 1, art. 2 ust. 1 i art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN oraz przepisu § 6 i przepisu § 5 w związku z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN nie może zasługiwać na uwzględnienie.
Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny, także w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, przychyla się do akceptowanego w orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowiska Sądu Najwyższego (uchwała SN z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91, OSNC z 1992 r. Nr 5, poz. 72, wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92,OSP z 1993, Nr 3, poz. 47), iż w demokratycznym państwie prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 1 Konstytucji RP) - przepisów nacjonalizacyjnych, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności nie można wyjaśniać w sposób jeszcze bardziej ograniczający prawa, i to w drodze wykładni rozszerzającej. Przepisy dekretu PKWN winny być zatem stosowane i wykładane ściśle. Niedopuszczalna jest taka ich interpretacja, która nie licząc się z treścią regulacji, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2254/15, źródło CBOSA).
W omawianej sprawie zespół pałacowo-parkowy wyodrębniony był fizycznie jako siedziba właściciela i jego rodziny. Zespół w B. ukształtowany został wykorzystaniem walorów terenu o południowym nachyleniu w kierunku doliny [...]. Rozplanowanie założenia dworskiego było klarowne z czytelnym podziałem na folwark i część dworsko - parkową. Zatem nieruchomość ta została wyodrębniona od pozostałych dóbr ziemskich co wyraźnie widać na znajdujących się w aktach mapach oraz zebranym w sprawie materiale dowodowym.
Związek funkcjonalny to wzajemna zależność nieruchomości [...] i pałacu połączonych osobą właściciela. Taki związek w przypadku zespół pałacowo-parkowy w B. nie zachodził. Właściciel zatrudniał określone osoby powierzając im nadzór i zarządzanie wskazaną częścią swojego majątku. Fakt, że w omawianej sprawie w majątku ziemskim zatrudniony był rządca (oraz podległy mu personel), świadczy o oderwaniu centrum decyzyjnego od osoby właściciela zamieszkującego zespół pałacowo-parkowy, a tym samym przeniesieniu centrum kierowniczego poza jego teren. Decyzje właścicieli polegały na podejmowaniu decyzji sezonowych i o nadzorze właścicielskim. Całość zabudowań i obiektów gospodarczych znajdowała się poza nieruchomością pałacowo - parkową, a jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 sierpnia 2000 r., sygn. akt IV SA 2582/98 (Lex, nr 50064) - istotną okolicznością świadczącą o braku powiązań pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a częścią nieruchomości wykorzystywaną na cele rolnicze jest fakt, że na wyodrębnionym terenie na którym znajduje się zespół pałacowo - parkowy, nie znajdują się żadne obiekty folwarczne, inwentarskie czy gospodarcze. Co prawda, w zachodniej części nieruchomości pałacowo - parkowej nie objętej wnioskiem, znajdowały się także budynki gospodarcze, takie jak; stodoła, spichlerz, obora, mleczarnia, lodownia, czworaki, gorzelnia czy rządcówka, jednak była ona oddzielona od zespołu dworsko-parkowego "aleją kasztanową" rozgałęziającą się na 3 drogi: drogę do dworu, drogę do części gospodarczej, drogę do wsi. Ponadto bramy wjazdowe do folwarku i do zespołu pałacowo - parkowego były oddzielone, a dwie części odgradzał częściowo mur a częściowo parkan. Służba folwarczna mieszkała poza terenem zespołu dworsko -parkowego, w części gospodarczej, bądź na terenie wsi znajdującej się za wschodnią granicą majątku i nie korzystała z parku wokół dworu z uwagi na to, że teren ten był ogrodzony z trzech stron, a od południa zamknięty był stawem.
Należy podkreślić, że prawie wszelka działalność rolnicza, odbywała się poza tą nieruchomością, lub jedynie w niewielkiej, wydzielonej jej części. Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości pałacowo-parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks pałacowo - parkowy był więc całkowicie zbędny i bezużyteczny. Nadto cześć pałacowo - parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc - tak jak dotychczas - jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela. Mieszkańcy pałacu nie utrzymywali się z dochodów gospodarstwa rolnego, gdyż "majątek nie prosperował zbyt dobrze". Zespół pałacowo - parkowy był finansowany z innych źródeł, (dochody osiągane ze stosunku pracy jako lekarza czy urzędnika ministerialnego) a zatem nieruchomość rolna i pałacowo-parkowa nie były ze sobą powiązane w żaden sposób ani w sensie finansowym, ani organizacyjnym i funkcjonowały całkowicie niezależnie od siebie i żadna z nich nie była niezbędna drugiej.
Z tych względów zarzuty skarg kasacyjnych, zarówno Województwa [...], jak i skarżących kasacyjnie spadkobierców, zwłaszcza dotyczące wykładni prawa materialnego, a co za tym idzie błędnych ustaleń sądu, są nie uzasadnione. Organ badając kwestię związku funkcjonalnego pomiędzy majątkiem ziemskim a zespołem dworsko parkowym w [...] zebrał obfity materiał dowodowy a dokonując jego oceny nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 k.p.a.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty uchybienia tym przepisom są niezasadne. Przede wszystkim nie doszło do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Nie zachodzą przesłanki uzasadniające wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji Ministra z dnia [...] marca 2018 r. w przedmiocie reformy rolnej, z uwagi na jej zgodność z prawem. Wydanie wyroku, niezgodnego z oczekiwaniem skarżącej kasacyjnie, nie może być uznane za tożsame z uchybieniem powołanej normie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, że WSA nie dokonał w przedmiotowej sprawie takiej kontroli albo, że zastosował środki, których ustawa nie przewiduje, czy też ocenę swą oparł na innym kryterium niż zgodność zaskarżonej decyzji z prawem. Wobec powyższego niezasadny jest zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 86, art. 8 art. 10 k.p.a. w zw. z art. 79 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. przez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy Sąd winien był decyzję uchylić. WSA właściwie rozpatrzył przedmiotową sprawę wydając orzeczenie mające oparcie w niekwestionowanym stanie faktycznym.
Jeśli chodzi o zarzuty naruszenia art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, to podkreślenia wymaga, że zakres postępowania wyjaśniającego jest zdeterminowany przepisami prawa materialnego, które określają zakres i przedmiot postępowania. Sąd I instancji dokonał prawidłowej analizy materiału dowodowego, uwzględnił w stanie faktycznym wszystkie okoliczności sprawy, ocenił dokumenty, w tym dokumentacje konserwatorską. WSA wskazywał w swoim uzasadnieniu także na pisemne oświadczenia oraz zeznania strony, które stanowiły i mogły bezsprzecznie stanowić element materiału dowodowego, który został poddany wnikliwej i odpowiadającej prawu ocenie.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasada zaufania obywateli do organu, wyrażona w art. 8 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego, obliguje
organy do postępowania, w którym w organy wypowiadając się w tych samych kwestiach (aczkolwiek w różnych ich aspektach) czynią zbieżne ustalenia faktyczne. W niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia tej zasady poprzez poczynienie przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych zbieżnych z tymi, które wynikają z kontrolowanej decyzji Ministra.
Jeżeli przeprowadzone przez organ postępowanie dowodowe wyjaśniło wszystkie fakty istotne dla rozstrzygnięcia, nie jest konieczne przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron. Z treści art. 86 k.p.a. wynika, że dowód z przesłuchania strony jest dowodem posiłkowym (subsydiarnym), pozostawionym do uznania organu i przeprowadzanym z urzędu jedynie wówczas, gdy po przeprowadzonym postępowaniu dowodowym pozostają do wyjaśnienia istotne dla sprawy okoliczności (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lipca 2019 r. sygn. akt. I GSK 1277/18; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 1967/20, źródło CBOSA). Zatem organ II instancji i WSA słusznie uznały, że dowód: z przesłuchania świadka J. O. S., M.S. i W. O. - S., z fotografii złożonej do akt sprawy oraz z "Statystki przebudowy ustroju rolnego" Wojewódzkiego Urzędu [...] w [...] nie jest konieczny do przeprowadzenia, albowiem po już przeprowadzonym postępowaniu dowodowym nie pozostały do wyjaśnienia istotne dla sprawy okoliczności. W postępowaniu administracyjnym, szczególnie przed organem II instancji, kwestionowane było przede wszystkim, wypracowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, rozumienie pojęć "nieruchomość ziemska" i "związek funkcjonalny". Natomiast okoliczności faktyczne nie budziły większych wątpliwości. Tym samym Sąd I instancji zasadnie uznał, że Minister pomijając dowód z przesłuchania świadka czy inne dowody nie uchybił art. 8 k.p.a., art. 10 § 1, w zw. z art. 79 k.p.a.
Dlatego też uznać należało, że Sąd I instancji dokładnie i rzetelnie przeanalizował stan faktyczny sprawy przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności jej towarzyszących, a swoją ocenę uzasadnił. Z tego też powodu, Sądowi I instancji nie można zarzucić naruszenia przepisów postępowania a mianowicie art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 86, art. 8 art. 10 k.p.a. w zw. z art. 79 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie przez WSA w Warszawie skargi Województwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa mimo, że istniały podstawy do jej uchylenia w zaskarżonej przez Województwo części.
W odniesieniu do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. podniesionego zarówno Województwa [...], jak i skarżących kasacyjnie spadkobierców, stwierdzić należy, że przepis ten może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w dwóch przypadkach: po pierwsze, jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, po drugie, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób uniemożliwiający przeprowadzenie jego kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny. W rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie zachodzi. Z uzasadnienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w sposób jasny i nie budzący wątpliwości wynika, jaki stan faktyczny został uznany za podstawę rozstrzygnięcia i jakimi przesłankami kierował się Sąd I instancji, oddalając skargę. W niniejszej sprawie uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi określone w art. 141 § 4 p.p.s.a. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwala zatem na prześledzenie toku rozumowania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i poznanie motywów, jakimi kierował się, podejmując rozstrzygnięcie w sprawie. Podkreślenia wymaga, iż za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego, czy procesowego. Również fakt reprezentowania odmiennego poglądu prawnego przez skarżącego kasacyjnie, nie oznacza wadliwości uzasadnienia zaskarżonego wyroku.
Mając na względzie podniesione argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, z mocy art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skarg kasacyjnych. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.