I OSK 1295/22

I OSK 1295/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-03-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-11
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Maciej Dybowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Lu 878/21 - Wyrok WSA w Lublinie z 2022-03-29
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 808
art. 27 ust. 1, 1a i 2, art. 30 ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewiązka po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 29 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 878/21 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 24 sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego 1. prostuje oczywistą omyłkę pisarską na stronie 11 (jedenastej) w wersie 21 (dwudziestym pierwszym) od góry uzasadnienia wyroku II SA/Lu 878/21 w ten sposób, że po słowach "i rodzinna opisana przez skarżącego" dodaje słowo "nie"; 2. oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 29 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 878/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę J.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 24 sierpnia 2021 r. nr SKO.1015/21 w przedmiocie umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego.
Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Pismem z 1 grudnia 2020 r., które wpłynęło do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jarczowie dnia 8 grudnia 2020 r. J.M. (dalej wnioskodawca lub skarżący) wniósł do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jarczowie o umorzenie zaległości wynikających ze świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, wypłacanych na rzecz jego córki – M.S.. Wnioskodawca powołał treść [prawomocnego] wyroku [z 12 maja 2016 r. III RC 255/15, dalej wyrok III RC 255/15] Sądu Rejonowego w Tomaszowie Lubelskim, którym Sąd ustalił bezskuteczność uznania ojcostwa wnioskodawcy wobec jego córki [M. M. obecnie zamężnej S.]. Wnioskodawca podkreślił, że nie jest zasadny zwrot świadczeń, które były wypłacane na rzecz osoby, nie będącej jego dzieckiem, zgodnie z treścią wyroku III RC 255/15. Konieczność zwrotu ww. należności mogłaby doprowadzić do pogorszenia warunków bytowych jego rodziny. Ma na utrzymaniu żonę i dzieci. Wnioskodawca załączył oświadczenie, że nie ma stałego zatrudnienia a utrzymuje się z pracy dorywczej.
Decyzją z 7 maja 2021 r. nr GOPS-FA.4246.2.2021 (dalej decyzja z 7 maja 2021 r.) Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jarczowie, z upoważnienia Wójta Gminy Jarczów (dalej Wójt) odmówił J.M. umorzenia zaległości alimentacyjnych względem M.M., obecnie S. W uzasadnieniu Wójt powołał art. 30 ust. 2 ustawy [z dnia 7 września 2007 r.] o pomocy osobom uprawnionym do alimentów [Dz. U. z 2020 poz. 808, zm. poz. 875 i 1517, dalej upal - uw. NSA].
Decyzją z 24 sierpnia 2021 r. nr SKO.1015/21 (dalej decyzja z 24 sierpnia 2021 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Zamościu (dalej Kolegium), po rozpoznaniu odwołania skarżącego, utrzymało w mocy decyzję z 7 maja 2021 r.
Kolegium, powołując art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 poz. 877 [, zm. poz. 1162 i 1379 - uw. NSA]) wyjaśniło, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z utrwalonego w judykaturze poglądu wynika, że podmiotem aktywnym w ramach postępowania dowodowego prowadzonego w trakcie tego postępowania administracyjnego jest strona występująca z żądaniem kierowanym do organu administracji, ponieważ to wnioskodawca obowiązany jest wykazać występowanie sytuacji wyczerpujących przesłanki umorzenia ciążących na nim należności. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Niezbędnym warunkiem dla zastosowania w sprawie indywidualnej normy wynikającej z art. 30 ust. 2 upal, a więc wartościowania w granicach uznania administracyjnego, a w konsekwencji kontroli sądowej tego wartościowania, jest ustalenie czy organy obu instancji w konkretnym stanie faktycznym prawidłowo oceniły, że zachodzi lub nie zachodzi nadzwyczajna sytuacja dochodowa lub rodzinna. Przesłanka ta występuje, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości.
Kolegium uznało, że skarżący nie wykazał, by sytuacja jego rodziny była do tego stopnia wyjątkowa, by uzasadniała umorzenie zaległości powstałych z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W rodzinie skarżącego nie występuje niepełnosprawność, bądź schorzenia, które mogłyby uniemożliwiać podjęcie przez niego pracy zarobkowej, mającej na celu pozyskanie środków finansowych, przeznaczonych na spłatę zaległych zobowiązań alimentacyjnych. W toku przeprowadzonego w niniejszej sprawie wywiadu środowiskowego wykazano, że skarżący jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia, gdyż jak sam wskazał, pracuje dorywczo. Oznacza to, że potencjalnie jest zdolny do uzyskania środków na poczet spłaty zadłużenia, wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Kolegium podzieliło stanowisko Wójta, że wydanie orzeczenia ustalającego bezskuteczność uznania ojcostwa skarżącego wobec M.S. nie stanowi przesłanki wyłączającej konieczność zwrotu zaległości alimentacyjnych przez skarżącego. Z utrwalonego w orzecznictwie poglądu wynika, że na rozstrzygnięcie sprawy umorzenia zadłużenia skarżącego z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, "bez znaczenia pozostaje kwestia uzyskanego przez skarżącego wyroku Sądu Rejonowego w P. z 1 lipca 2019 r. III RC (...), ustalającego bezskuteczność dokonanego przez skarżącego uznania ojcostwa w stosunku do małoletniego (...) istnieją ważne racje prawne i społeczne przemawiające za tym, by uznać wyłom od zasady wstecznego działania wyroku w wymienionych sprawach w zakresie skutków świadczeń na utrzymanie i wychowanie dziecka spełnionych przez ojca w okresie przed usunięciem ojcostwa. W okresie, gdy świadczenie to było spełniane z przeznaczeniem na utrzymane i wychowanie dziecka, miało usprawiedliwioną podstawę prawną. Ustanie ojcostwa w następstwie wyroku sądowego nie ma wpływu na ocenę prawidłowości wyroku zasądzającego alimenty od ojca w okresie sprzed wyroku unieważniającego uznanie dziecka. W konsekwencji świadczenia alimentacyjne spełnione względem dziecka w tym okresie były świadczeniami prawnie uzasadnionymi niezależnie od tego, czy spełnione były dobrowolnie, na podstawie wyroku zasadzającego alimenty, czy też umowy. Przyjęcie tej reguły oznacza, że świadczenia alimentacyjne względem dziecka w okresie trwania stosunku rodzicielskiego wynikającego z uznania ojcostwa, nie ulegają zwrotowi. [...] 2. Przechodząc do kwestii, w jakim trybie mąż matki może żądać orzeczenia przez sąd, że jego obowiązek alimentacyjny względem dziecka, określony w wyroku zasądzającym alimenty, ustał z chwilą prawomocnego zaprzeczenia ojcostwa, należy opowiedzieć się za poglądem, że właściwą drogą do osiągnięcia tego celu jest powództwo przewidziane w art. 138 kro" ([uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 11.10.1982 r. III CZP 22/82, OSNC 1983/1/2; postanowienie SN z 26.1.2012 r. III CZP 91/11, OSP 2018/5/44;] wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 22.6.2021 r. II SA/Lu 116/21).
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie J.M. zarzucił decyzji z 24 sierpnia 2021 r. naruszenie:
a. art. 7, 77 § 1 kpa przez nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego skutkujące uznaniem, że u skarżącego nie występuje trudna sytuacja finansowa, podczas gdy organy obu instancji w sposób nieprawidłowy dokonały zbadania tej okoliczności przerzucając ten obowiązek wykazania tego stanu na skarżącego;
b. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 poz. 877) przez stwierdzenie, że decyzja I instancji o odmowie umorzenia zaległości alimentacyjnych wypłaconych przez Fundusz Alimentacyjny na rzecz M.S. jest prawidłowa, podczas gdy wnikliwa analiza materiału dowodowego prowadzi do odmiennego stanowiska;
c. art. 128 w zw. z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) przez niezasadne obciążenie obowiązkiem zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych z Funduszu Alimentacyjnego osobę, która nie jest ojcem M.S..
Skarżący wniósł o: uchylenie decyzji obu instancji; zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania według norm przepisanych (k. 2-6 akt sądowych).
W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniosło o jej oddalenie (k. 8-9 akt sądowych).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem II SA/Lu 878/21 na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że ustalenia faktyczne poczynione przez organ administracji znajdują potwierdzenie w niewadliwie zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, wobec czego materiał ten należało uznać za wystarczający do podjęcia prawidłowej i zgodnej z prawem decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Organ dokonał właściwej wykładni przepisów prawa materialnego i prawidłowo zastosował normy prawne do ustalonego w sprawie stanu faktycznego.
Organ administracji podejmuje wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 kpa); obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). Przez rozpatrzenie całego materiału dowodowego należy rozumieć uwzględnienie wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak i uwzględnienie wszystkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów, a mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. Ocena dowodów powinna być dokonana na podstawie całego zebranego materiału dowodowego (art. 80 kpa). Organ jest obowiązany na podstawie przytoczonych przepisów do podjęcia wszelkich niezbędnych czynności proceduralnych w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero wówczas może ocenić, czy dana okoliczność została wyjaśniona i udowodniona. W rozpoznawanej sprawie organ nie naruszył wskazanych reguł postępowania. Organ zebrał wyczerpująco cały materiał dowodowy, rozważył go i poddał ocenie, zgodnie z regułami wynikającymi z art. 7, 8, 77 § 1, art. 80 kpa. Ustalił dokładnie stan faktyczny i wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy, mając na względzie treść mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa. Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ wziął pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne i dowody zgromadzone w aktach sprawy, w tym także te dotyczące sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącego.
Ustalenia organu w tym zakresie nie budzą zastrzeżeń. Ustalenia te wynikają z przeprowadzonych w sprawie i wskazanych w uzasadnieniu decyzji dowodów, w tym przede wszystkim z wyjaśnień wnioskodawcy. Skarżący nie wskazuje dowodów, które będąc pominięte przez organ, miałyby znaczenie dla ustalenia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ nie naruszył art. 6 kpa. Zasada legalizmu (praworządności) oznacza, że organ musi działać na podstawie i w granicach prawa. W sprawie organ działał na podstawie przepisów obowiązującego prawa.
Uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera wszystkie elementy wymagane art. 107 § 3 kpa, co umożliwia przeprowadzenie kontroli sądowej wydanego przez organ rozstrzygnięcia. W motywach zaskarżonej decyzji organ odwoławczy rzeczowo i z poszanowaniem reguł określonych w art. 107 § 3 kpa wyjaśnił przesłanki natury faktycznej i prawnej podjętego rozstrzygnięcia. Brak jest podstaw do uznania, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa materialnego.
Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz M.S. (poprzednio M.).
Materialnoprawną podstawę dla wydania [zaskarżonej] decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z "2020 r. poz. 808 ze zm." [winno być "2021 poz. 877, zm. poz. 1162 i 1379" - uw. NSA]), w tym w szczególności art. 30 upal. W sprawie nie budziło wątpliwości, że nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z art. 30 ust. 1 upal, na które skarżący w żaden sposób się nie powoływał.
Skarżący, wnosząc o umorzenie należności, powoływał się na swą sytuację dochodową i rodzinną, i to, że wyrokiem Sądu Rejonowego w Tomaszowie Lubelskim III RC 255/15 ustalono bezskuteczność uznania ojcostwa J.M. wobec córki M.M. (obecnie S.), z związku z czym trafnie organy złożony wniosek rozpoznały jako wniosek o umorzenie należności w trybie art. 30 ust. 2 upal.
Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (art. 30 ust. 2 upal). Z tego przepisu wynika, że w ramach postępowania prowadzonego w trybie art. 30 ust. 2 upal organy badają jedynie, czy wzgląd na sytuację dochodową i rodzinną dłużnika winien uzasadniać umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W tego rodzaju postępowaniu organy nie dokonują weryfikacji tego czy wnioskodawca zasadnie był uznawany za dłużnika alimentacyjnego i czy słusznie Sądy powszechne uznawały wnioskodawcę za osobę obowiązaną do płacenia alimentów. Ustalenie przez Sąd rodzinny bezskuteczności uznania ojcostwa J.M. wobec M.M. (obecnie S.) nie ma w niniejszej sprawie znaczenia, bowiem przy umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w trybie art. 30 ust. 2 upal badaniu podlega jedynie to czy rozstrzygnięcie o umorzeniu należności uzasadnione jest szczególną sytuacją dochodową i rodzinną wnioskodawcy.
W przedmiotowej sprawie, co trafnie ustaliły organy, sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie jest na tyle zła, by uzasadniać uwzględnienie wniosku i umorzenie należności.
Art. 30 ust. 2 upal stanowi podstawę orzekania w ramach uznania administracyjnego, które oznacza rodzaj swobody decyzyjnej co do wyboru sposobu rozstrzygnięcia. Kontrola przeprowadzona przez sąd administracyjny w odniesieniu do decyzji uznaniowych sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia; czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu okoliczności istotnych dla sprawy. Kontrola w takich przypadkach dotyczy procesu wydania decyzji (spełnienia przez organ wymogów proceduralnych); ustalania stanu faktycznego jako elementu tego procesu; oceny faktów, które z punktu widzenia obowiązujących przepisów mogą mieć w danej sprawie istotne znaczenie prawne. Dotyczy ona tej części treści decyzji uznaniowej, która jest powiązana z określonymi i ostrymi kryteriami prawnymi, nie obejmuje zaś tej części treści rozstrzygnięcia, która wiąże się z realizowaniem określonej polityki administracyjnego stosowania prawa (celowości administracyjnej czy roli słuszności w kształtowaniu treści decyzji) w ramach luzów decyzyjnych stworzonych przez podstawy decyzji uznaniowej (wyroki NSA z: 19.5. 2011 r. I OSK 301/11; 6.9.2018 r. I OSK 2153/16; wyroki WSA w Białymstoku z 4.7. 2017 r. II SA/Bk 71/17; 17.4.2018 r. II SA/Bk 96/18, cbosa). W tego typu sprawach sądy administracyjne badają jedynie, czy organy w konkretnej sprawie nie przekroczyły granic uznania - czy ich decyzja nie jest arbitralna lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. Badaniu podlega, czy przy podjęciu decyzji została spełniona, powinność uwzględnienia słusznego interesu społecznego i słusznego interesu strony (art. 7 kpa), a wydana decyzja należycie uzasadniona (art. 107 § 3 kpa). Sam wybór rozstrzygnięcia, dokonywany przez organ na podstawie kryteriów słuszności i celowości, pozostaje poza granicami kontroli sądowej.
Fakultatywność sposobu załatwienia sprawy w oparciu o art. 30 ust. 2 upal oznacza, że nie stanowi naruszenia prawa materialnego odmowa przyznania ulgi nawet w przypadku dostrzeżenia przez organ nie najlepszej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, o ile organ przedstawi uzasadnienie dokonanego wyboru wykazujące brak arbitralności rozstrzygnięcia, a decyzję wyda po zebraniu w sposób właściwy materiału dowodowego i po przeanalizowaniu wszystkich dowodów.
W ocenie Sądu I instancji, w zaskarżonej decyzji nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego rozpatrzono przy uwzględnieniu ustalonej w toku postępowania sytuacji dłużnika alimentacyjnego, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że ustaleń dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego dokonano przede wszystkim na podstawie informacji przekazanych przez samego skarżącego w ramach przeprowadzonego z jego udziałem wywiadu środowiskowego i na podstawie oświadczeń składanych do akt sprawy przez skarżącego. Brak jest podstaw kwestionowania wiarygodności i prawdziwości tak pozyskanych informacji, skoro informacje te pochodziły od samego skarżącego.
Wprawdzie skarżący zarzuca nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego skutkujące uznaniem, że u skarżącego nie występuje trudna sytuacja finansowa, podczas gdy organy obu instancji w sposób nieprawidłowy dokonały zbadania tej okoliczności przerzucając obowiązek wykazania tego stanu na skarżącego, jednakże w żaden sposób nie wskazuje nawet na czym nieprawidłowości te miałyby polegać.
Organy ustaliły szereg okoliczności obrazujących sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy. Skarżący w żaden sposób nie wykazał, ani nawet nie wskazywał, by ustalenia te były nieprawidłowe. Skarżący nie wskazał na istnienie jakichkolwiek innych okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyjęcie, że sytuacja majątkowa, dochodowa i zdrowotna skarżącego jest inna od ustalonej przez organy.
Z tych przyczyn brak jest podstaw do zakwestionowania ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, a dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy.
W ramach ocen dotyczących stanu faktycznego ustalono, że sytuacja skarżącego i jego obecnej rodziny nie jest do tego stopnia wyjątkowa, by uzasadniała umorzenie zaległości powstałych z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W rodzinie skarżącego nie występuje niepełnosprawność, bądź schorzenia, które mogłyby uniemożliwiać podjęcie przezeń pracy zarobkowej, mającej na celu pozyskanie środków finansowych, przeznaczonych na spłatę zaległych zobowiązań alimentacyjnych. W toku przeprowadzonego w niniejszej sprawie wywiadu środowiskowego wykazano, że J.M. jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia, gdyż, jak sam wskazał, pracuje dorywczo. Oznacza to, że potencjalnie jest zdolny do uzyskania środków na poczet spłaty zadłużenia, wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Wnioskodawca jest zdrowy, zdolny do pracy; nie jest niepełnosprawny. Z oświadczenia samego skarżącego wynika, że podejmuje on prace dorywcze za granicą (k. 14 akt administracyjnych), co tym bardziej uzasadnia wniosek, że jest on zdolny do uzyskania środków na poczet spłaty zadłużenia.
W ocenie Sądu ustalenia organów obrazują należycie sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, co pozwala stwierdzić, że zgromadzony materiał dowodowy był wystarczający do prawidłowego, mającego odniesienie do rzeczywistości, ustalenia stanu faktycznego sprawy. Na tej podstawie organy uznały, że sytuacja skarżącego nie jest na tyle niekorzystna, by można było uznać, że ma ona charakter szczególnie uzasadnionych okoliczności, uprawniających do umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego. Oceny takiej nie zmienia ustalenie przez Sąd rodzinny bezskuteczność uznania ojcostwa J.M. wobec córki M.M. (obecnie S.) bowiem nie zmienia on w żaden sposób obecnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego.
W stanie prawnym przed 18 września 2015 r., po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu rozstrzygnięcia przyznającego świadczenia, organ wydawał, na podstawie art. 27 ust. 2 upal, decyzję o zwrocie świadczeń z funduszu skierowaną do dłużnika alimentacyjnego. Obecnie po uchyleniu art. 27 ust. 2 upal takiego wymogu nie ma (art. 1 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych, Dz.U. z 2015 r. poz. 1302).
Obecnie podstawę przekazania wyegzekwowanych od dłużnika alimentacyjnego kwot stanowiących zwrot należności z funduszu alimentacyjnego, stanowi przesłana organowi prowadzącemu egzekucję sądową przez organ właściwy wierzyciela decyzja przyznająca osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z informacją o rozpoczęciu jej realizacji i terminie wypłat świadczeń z funduszu alimentacyjnego w poszczególnych miesiącach określonych w decyzji. Podobnie decyzja o uznaniu dłużnika za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, również nie ustala prawa o charakterze materialnym ani nie nakłada obowiązków na dłużnika alimentacyjnego. Celem wydania tej decyzji jest ustanowienie dłużnika stroną postępowania administracyjnego.
Organy podejmując decyzję w sprawie rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego nie mogą w ramach kontrolowanego aktu dokonywać oceny zasadności uznania skarżącego za dłużnika alimentacyjnego. W granicach orzekania nie znajduje się sposób naliczania świadczeń alimentacyjnych objętych obowiązkiem zwrotu ani ich wysokość. Celem wydania takiej decyzji jest jedynie ustalenie czy zachodzą przesłanki do zastosowania wnioskowanej ulgi, tj. zwolnienia dłużnika alimentacyjnego od ciążącego na nim obowiązku zwrotu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń.
Sąd nie odnosząc się do okoliczności uznania skarżącego za dłużnika alimentacyjnego, stwierdził że niezasadny jest zarzut, dotyczący nieuwzględnienia okoliczności późniejszego ustalenia przez Sąd rodzinny bezskuteczność uznania ojcostwa J.M. wobec M.M. (obecnie S.). Nie jest to okoliczność, która uzasadnia umorzenie należności, a to jest przedmiotem niniejszej sprawy. Przedmiotem sprawy nie pozostaje to, czy słusznie Sądy powszechne uznawały skarżącego za osobę obowiązaną do płacenia alimentów.
Sąd I instancji uznał stanowisko organów za zasadne. Ulgi dotyczące obowiązku alimentacyjnego, zastępczo realizowanego przez państwo, mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, winny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego czy odsetek od tych należności, winno mieć miejsce jedynie wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna obowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki winien być efektem czynników obiektywnych, na które obowiązany nie ma żadnego wpływu.
Organy dokonały właściwej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że skarżący nie ma żadnego majątku, jak również nie ma stałego zatrudnienia. Niewątpliwie sytuacja dochodowa i rodzinna opisana przez skarżącego [winno być "nie" - uw. NSA] jest bardzo dobra, jednak w ocenie Sądu, nie jest również aż tak zła, by uniemożliwiała mu wywiązywanie się ze spłaty ciążącego na nim długu alimentacyjnego, zwłaszcza, gdy uwzględni się to, że podejmuje on prace dorywcze poza granicami kraju. Nie zaistniały nadzwyczajne czy losowe przypadki w sytuacji skarżącego, które uzasadniałyby umorzenie ciążących na nim należności. Ustalenie przez Sąd rodzinny bezskuteczność uznania ojcostwa, nie stanowi takiej okoliczności i dla oceny możliwości zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności alimentacyjnych, nie ma znaczenia. Skarżący ma prawo czuć się w tych okolicznościach pokrzywdzony, jednak rozstrzygnięcie organów, nieuwzględniające powyższej okoliczności w żaden sposób nie prowadzi do naruszenia zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 § 1 kpa) i zasady wyważania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 kpa).
Organy prawidłowo przeprowadziły postępowanie wyjaśniające w zakresie przesłanek z art. 30 ust. 2 upal, wyjaśniły sytuację materialną i życiową skarżącego, wyraźnie określiły powody zajętego stanowiska w uzasadnieniu zaskarżonych rozstrzygnięć. Organy dokonały ustaleń faktycznych na podstawie danych przedstawionych przez skarżącego w toku postępowania. Z tych przyczyn przedstawione w skardze zarzuty, w tym co do błędnej oceny przesłanek umorzenia należności alimentacyjnych, były nietrafne.
Organy zebrały materiał dowodowy pozwalający na ocenę sytuacji skarżącego, nie naruszając przy przepisów prawa materialnego i procesowego. Wydane decyzje nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Motywy działania organu przedstawione w uzasadnieniu decyzji zarówno I instancji, jak w decyzji odwoławczej nie pozwoliły uznać wydanego rozstrzygnięcia za dowolne, pozbawione oparcia w zebranym materiale dowodowym (k. 30, 35-46 akt sądowych).
Skargę kasacyjną wywiódł J.M., reprezentowany przez r. pr. T.G., zaskarżając wyrok I SA/Lu 878/21 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:
a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa "naruszenie przepisu prawa materialnego naruszenie prawa procesowego" - art. 7 w zw. z art. 77 § 1 kpa przez brak wnikliwego wyjaśnienia stanu faktycznego, polegające na błędnym ustaleniu, że J.M. jest w dobrej kondycji finansowej, posiada majątek i jest zdolny do wykonywania pracy, która umożliwi mu spłatę zobowiązań wobec funduszu alimentacyjnego;
b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa naruszenie przepisu prawa materialnego - [art.] 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 poz. 877) przez niezasadne uznanie, że w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanki do umorzenia należności wobec funduszu alimentacyjnego;
c. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa naruszenie przepisu prawa materialnego - [art.] 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 poz. 877) w zw. z art. 128 w zw. z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359) przez niezasadne uznanie, że J.M. jest w ogóle obowiązany do świadczeń alimentacyjnych wobec M.S. w sytuacji, gdy Sąd Rejonowy w Tomaszowie Lubelskim wyrokiem z 12 maja 2016 r. III RC 255/15 stwierdził bezskuteczność uznania ojcostwa J.M. wobec M.S.
Skarżący kasacyjnie wniósł o: dopuszczenie dowodu z: dokumentu - wyniku badania skarżącego w celu wykazania złego stanu zdrowia skarżącego i braku możliwości świadczenia przez niego pracy; sześciu zdjęć w celu wykazania złego stanu budynku mieszkalnego, w którym mieszka skarżący; uchylenie zaskarżonego wyroku i zwrot sprawy Sądowi I instancji celem ponownego rozpoznania; zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisany[ch]; rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny odmówił przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych w skardze kasacyjnej.
Celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 ppsa, nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego w sprawie administracyjnej lecz ocena, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, a następnie - czy dokonały prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do dyspozycji przepisów prawa materialnego. Przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentu przez sąd administracyjny jest dopuszczalne wówczas, gdy postulowany (bądź dopuszczony z urzędu) dowód pozostaje w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu. Dołączenie dopiero do skargi kasacyjnej dowodów, które zgodnie z zasadą kontradyktoryjności powinny być przedstawione przez uczestnika postępowania w postępowaniu administracyjnym i które nie zostały przedstawione organowi przed wydaniem decyzji, jest spóźnione i nie może być brane pod uwagę przy ocenie decyzji organu. Przenoszenie ciężaru prowadzenia postępowania dowodowego na sąd administracyjny pozostaje w sprzeczności z rolą tego sądu, która nie polega na rozstrzyganiu spraw administracyjnych i sprowadza się do kontrolowania decyzji administracyjnych pod kątem ich zgodności z prawem (wyrok WSA w Warszawie z 10.10.2007 r. VI SA/Wa 1116/07). Posłużenie się w analizowanym przepisie stwierdzeniem "sąd może" wyraźnie wskazuje na uprawnienie sądu a nie jego obowiązek. Dopuszczenie nowego dowodu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu (wyrok NSA z 9.10.2009 r. I OSK 1524/08, cbosa, aprobowany przez M. Jagielską, A. Wiktorowską, K. Zalasińską w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 641, nb 2; 7.11.2008 r. II GSK 478/08, Lex 525893).
Z 106 § 3 ppsa wynika, że postępowanie dowodowe może być prowadzone tylko jako postępowanie uzupełniające, ograniczone do dowodów z dokumentów. Prowadzenie jakichkolwiek innych dowodów poza dowodami z dokumentów, np. dowodu ze zdjęć czy oględzin, jest niedopuszczalne (wyrok NSA z 30.1.2023 r. II OSK 202/20, cbosa).
Odpis wyniku badania stawu kolanowego prawego skarżącego z 2 stycznia 2019 r. był znany skarżącemu w dniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z udziałem skarżącego (31 marca 2021 r.), w toku którego skarżący wskazał, że: "Problemy zdrowotne w rodzinie nie występują. [...] Źródłem utrzymania w/w rodziny jest dochód z pracy dorywczej. Pan J. nie ma stałego zatrudnienia wg. załączonego pisemnego zatrudnienia dwa razy do roku wyjeżdża za granicę roczny dochód wynosi 10.000 zł." (k. 16-15, 14 akt Wójta). Przeprowadzenie dowodu z odpisu wyniku badania poprzedzającego ponad 2 lata i 8 miesięcy zaskarżoną decyzję nie było niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w rozumieniu art. 106 § 3 w zw. z art. 193 zd. 1 ppsa.
Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 kpa nie zasługiwał na uwzględnienie. Sąd I instancji trafnie uznał, że organy obu instancji nie naruszyły norm dopełnienia: zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa); obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa). Skarżący nie stawia zarzutu naruszenia art. 80 kpa jako normy dopełnienia. To, że skarżący wraz z żoną spłacają kredyt na zakup i remont domu o pow. 100 m2 i wartości szacunkowej 150.000 zł wraz z budynkiem gospodarczym o wartości szacunkowej 20.000 zł; działki o pow. 9 arów (oświadczenie skarżącego z 31 stycznia 2021 r. - k. 12 akt Wójta; oświadczenie skarżącego z 28 grudnia 2021 r. - k. 5v akt II SPP/Lu 206/21; s. 3 akapit 3 skargi kasacyjnej - k. 54 akt II SA/Lu 878/21) wskazuje, że mają oni zdolność kredytową, skoro udzielono im kredytu na zakup i remont zabudowanej nieruchomości. Sąd I instancji trafnie aprobował ustalenia organów obu instancji, że skarżący (mający w dacie wydania zaskarżonej decyzji 38 lat), nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności i jest zdolny do pracy. To, że mimo aktualnie niskiego bezrobocia w Polsce i niedoborze pracowników, skarżący zdecydował się na prace dorywcze i wyjazdy do pracy za granicę, ustaleń tych nie podważa, a zgodnie z doświadczeniem życiowym wskazuje, że rzeczywiste dochody rodziny skarżącego są większe niż deklarowane.
Zarzuty z pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 1 ppsa), z uwagi na ich charakter, wymagały łącznego rozpoznania.
Zaskarżony wyrok nie narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 poz. 877, zm. poz. 1162 i 1379), zarówno samoistnie, jak i w zw. z art. 128 w zw. z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej kro).
Stawiając oba zarzuty materialnoprawne skarżący kasacyjnie nietrafnie pomija skutki zdarzeń prawnych, które zaistniały przed złożeniem przezeń wniosku z 1 grudnia 2020 r. (wpłynął do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jarszowie dnia 8 grudnia 2020 r.; k. 2 akt Wójta).
Istota zarzutów materialnoprawnych skarżącego kasacyjnie zasadza się na założeniu, że "skarżący nie powinien być zobowiązany do płacenia świadczeń alimentacyjnych względem osoby, której nie jest ojcem. Ani tym bardziej do podmiotu, który wypłacał to świadczenie alimentacyjne" (s. 5 akapit 2 skargi kasacyjnej).
Skarżący kasacyjnie, zawężając pojęcie ojcostwa tylko do ojcostwa biologicznego, dokonuje nietrafnej wykładni art. 128 w zw. z art. 133 § 1 kro, podnosząc, że "Kodeks rodzinny [i opiekuńczy] nie obciąża obowiązkiem alimentacyjnym osób, które nie są ze sobą spokrewnione" (s. 5 akapit 2 i 3, s. 6 akapit 1 skargi kasacyjnej). W doktrynie trafnie wskazuje się, że polskie prawo przewiduje trzy sposoby ustalenia ojcostwa: 1. domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (art. 62 kro); 2. uznanie ojcostwa (art. 72 kro - z którego to sposobu skorzystał J.M. dnia 14 grudnia 1994 r. uznając ojcostwo wobec córki M.M. - k. 1 akt Wójta - uw. NSA); 3. ustalenie ojcostwa na mocy orzeczenia sądu (art. 72 kro). Oczywiście chodzi tu trzy sposoby ustalenia ojcostwa prawnego a nie biologicznego (E. Holewińska-Łapińska, Uznanie dziecka według kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Warszawa 1979, s. 38).
Pierwszy sposób dotyczy ojcostwa małżeńskiego; dwa następne - pozamałżeńskiego. W zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, w pierwszym przypadku źródłem powstania stosunku prawnego jest zdarzenie prawne sensu stricto (urodzenie się dziecka w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania; w drugim czynność prawna (oświadczenie woli mężczyzny) skuteczna ex tunc.
Jeżeli nie zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż jego matki, albo gdy domniemanie takie zostało obalone, ustalenie ojcostwa może nastąpić przez uznanie ojcostwa albo na mocy orzeczenia sądu (art. 72 § 1 kro). "[...] unormowanie zaproponowane w art. 72 § 2 ma na celu wyeliminowanie przypadków uznania w złej wierze mającego uniemożliwić ustalenie przez sąd ojcostwa zgodnie z "prawdą genetyczną" [...]" (uzasadnienie projektu rządowego ustawy o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (druk Nr 888 Sejmu VI Kadencji; K. Pietrzykowski w: red. K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, C.H. Beck 2015, dalej K. Pietrzykowski, Kro. Komentarz 2015, s. 518-521, nb 1-3, 11-12 do art. 72; K. Pietrzykowski w: red. K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, C.H. Beck 2023, dalej K. Pietrzykowski, Kro. Komentarz 2023, s. 690-693, nb 1-3, 11-12 do art. 72).
Uznanie ojcostwa następuje, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdzi jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna (art. 73 § 1 kro). W doktrynie jednoznacznie uznaje się, że uznanie ojcostwa de lege lata może być traktowane wyłącznie jako oświadczenie woli (czynność prawna). Wszelkie twierdzenia o tym, że mężczyzna dokonujący uznania przyznaje w ten sposób swoje ojcostwo, nie przejawia zaś woli wywołania określonego skutku prawnego, są pozbawione podstaw prawnych. Potwierdzenie przez matkę ojcostwa dziecka mężczyzny dokonującego uznania, podobnie jak uznanie ojcostwa, jest jednostronną czynnością prawną. Potwierdzenie może być traktowane wyłącznie jako oświadczenie woli (czynność prawna), które nie zawiera żadnych elementów oświadczenie wiedzy (K. Pietrzykowski, Kro. Komentarz 2015, s. 525, nb 5; s. 531, nb 34 do art. 73; K. Pietrzykowski, Kro. Komentarz 2023, s. 698-699, nb 5; s. 706, nb 34 do art. 73).
Skoro skarżący uznał ojcostwo wobec córki M.M. (art. 72 § 1 in medio, art. 73 § 1 kro), to musi ponosić wszelkie skutki prawne tak ustalonego ojcostwa, które zaszły aż do uprawomocnienia się wyroku III RC 255/15 (do dnia 3 czerwca 2016 r.). To, że skarżący nie był biologicznym ojcem M.M., nie może niweczyć skutków prawnych tak dokonanego ustalenia ojcostwa prawnego - zarówno w sferze obowiązku alimentacji (art. 128 w zw. z art. 133 § 1 kro), jak i w sferze zwrotu kwot wypłaconych córce przez fundusz alimentacyjny za skarżącego - na koszt podatników. Gdyby skarżący nie uznał dziecka, wówczas matka dziecka musiałaby podjąć działania wobec innego mężczyzny dla ustalenia jego ojcostwa, w jednym z 3 wyżej wskazanych sposobów ustalenia ojcostwa. Nie sposób wykluczyć, że tak ustalony ojciec dziecka (czy to biologiczny, czy to prawny), alimentowałby należycie córkę i do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w ogóle by nie doszło.
Dopiero od chwili prawomocnego unieważnienia uznania ojcostwa ustaje obowiązek dalszych świadczeń alimentacyjnych. Wówczas obowiązany do alimentacji ojciec może żądać orzeczenia przez sąd, że jego obowiązek alimentacyjny względem dziecka, określony w wyroku zasądzającym alimenty, ustał z chwila prawomocnego unieważnienia uznania ojcostwa. Właściwą drogą do osiągnięcia tego celu jest powództwo przewidziane w art. 138 kro, według którego w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Odpisu wyroku wydanego na podstawie art. 138 kro skarżący w toku kontrolowanego postępowania nie przedłożył.
Fundusz, zgodnie z art. 1 ust. 2 upal, stanowi system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowanymi z budżetu państwa. Fundusz nie jest tym samym funduszem, który działał na podstawie ustawy o funduszu alimentacyjnym. Przekazano go bowiem w administrowanie jednostkom samorządu terytorialnego, a nie, jak poprzednio, organom administracji rządowej (oddziałom Zakładu Ubezpieczeń Społecznych).
W uzasadnieniu uchwały z 8.11.2021 r. I OPS 2/21 (ONSAiWSA 2022/1/1) Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 Sędziów, w zakresie istotnym dla kontrolowanej sprawy wskazał, że świadczenie z funduszu jest tzw. świadczeniem celowym, czyli przysługującym pod warunkiem realizacji przy jego pomocy oznaczonych, pożądanych społecznie funkcji (Alimenty, Komentarz, red. J. Ignaczewski, Warszawa 2009, s. 285). Cel świadczeń alimentacyjnych został wskazany w preambule ustawy alimentacyjnej. Ich zadaniem jest wspieranie osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji.
Z treści preambuły do ustawy alimentacyjnej wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że jej ratio legis sprowadza się do trzech kwestii: finansowego wsparcia osób, którym sąd przyznał alimenty, ale ich egzekucja okazała się bezskuteczna; poprawy skuteczności w ściąganiu alimentów od dłużników alimentacyjnych oraz zwiększenia odpowiedzialności osób obowiązanych do alimentacji.
Przyznanie osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pociąga za sobą nowe obowiązki, nałożone na dłużnika alimentacyjnego, tylko z tego powodu, że przyznano osobie uprawnionej do alimentów świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Nowymi obowiązkami nałożonymi na dłużnika alimentacyjnego, są w szczególności: obowiązek zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego (art. 27 ust. 1 upal); obowiązek zwrotu odsetek ustawowych, naliczanych od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (art. 27 ust. 1 in fine i ust. 1a upal); obowiązek poddania się dłużnika alimentacyjnego środkom dyscyplinującym (art. 5 ust. 1-4a upal); obowiązek poddania się kolejności zaspokajania wierzycieli (art. 28 upal); obowiązek znoszenia skutków przekazania informacji na podstawie art. 8a upal.
W sposób oczywisty wydana przez właściwy organ decyzja o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nakładała na dłużnika nowe obowiązki w rozumieniu art. 28 kpa. W postępowaniu z art. 27 ust. 2 upal (przed uchyleniem ustawą z 18 września 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) organ oceniał tylko, czy wydano w przeszłości decyzję pozytywną dla wierzyciela i czy doszło do wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W postępowaniu tym dłużnik nie mógł zasłaniać się faktem, że wykonał zobowiązanie alimentacyjne w sposób, który nie wywołał stanu bezskuteczności egzekucji. Skoro nie mógł tego zrobić na etapie nakładania nań obowiązku zwrotu świadczenia organowi, mógł to czynić tylko na etapie postępowania w sprawie ustalenia na rzecz wierzyciela prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. To na tym etapie rozstrzygał się los jego przyszłego obowiązku określonego w art. 27 ust. 1 upal. Decyzja wydana na podstawie art. 27 ust. 2 upal (w okresie obowiązywania tego przepisu - uw. NSA) tylko deklaratoryjnie stwierdzała, że w związku z niewykonaniem obowiązku alimentacyjnego, dłużnik obowiązany był zwrócić świadczenia, wypłacone wierzycielowi. Obowiązek zwrotu świadczenia na podstawie decyzji z art. 27 ust. 2 upal był nieunikniony, jeśli wydano wcześniej decyzję stanowiącą podstawę wypłat świadczenia wierzycielowi (G. Zdziennicka-Kaczocha, Świadczenia rodzinne. Zaliczka alimentacyjna, Skierniewice 2006 s. 156). Na etapie wydawania decyzji z art. 27 upal organ nie badał, czy wierzycielowi przysługiwało prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (w tym przesłanka bezskuteczności egzekucji alimentów), ani rozmiar świadczenia czy czasowe granice okresu świadczeniowego. Wszystkie te przesłanki badane były w postępowaniu o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a nie w postępowaniu o zwrot świadczenia przez dłużnika alimentacyjnego (art. 27 ust. 2 upal). Interes dłużnika alimentacyjnego wymagał ochrony już w postępowaniu o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dłużnik alimentacyjny był zatem stroną postępowania o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego i mógł kwestionować w drodze odwołania zasadę (jak to czyni w kontrolowanej sprawie w skardze kasacyjnej - uw. NSA) i rozmiar swego przyszłego zobowiązania kreowanego z mocy prawa przez art. 27 upal. Art. 25 upal w zw. z art. 28 kpa wymagały doręczenia dłużnikowi alimentacyjnemu decyzji o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego (art. 20 ust. 2 upal). Sprawy świadczeń z funduszu alimentacyjnego, odmiennie niż sprawy świadczeń rodzinnych, należą do spraw, w których ścierają się sporne interesy stron: wierzyciela (uprawnionego do świadczenia) i dłużnika alimentacyjnego (zobowiązanego do alimentacji i zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wraz z odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty; art. 27 ust. 1, 1a upal; A. Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, C.H. Beck 2010 s. 54-57, nb 8-10; s. 224-227, nb 3-4).
Po uchyleniu art. 27 ust. 2 upal w doktrynie wskazuje się, że jeżeli dłużnik nie brał udziału w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia mógł, na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 kpa, żądać jej uchylenia w postępowaniu wznowionym. Uchylenie tej decyzji jest podstawą żądania wzruszenia decyzji wymiarowej na podstawie art. 145 § 1 pkt 8 kpa (A. Korcz-Maciejko w: A. Brzeźna, M. Gajda-Durlik, A. Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, C.H. Beck 2019, nb 4 do art. 27).
Skoro organ nie mógł oceniać ewentualnej wadliwości wniosku wierzyciela alimentacyjnego o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w sprawie o zwrot należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego (art. 27 ust. 1 upal), ani we wznowionym postępowaniu, w którym doszło do skutecznego wzruszenia decyzji przyznającej świadczenie (czego skarżący kasacyjnie na żadnym etapie postępowania administracyjnego czy sądowoadministracyjnego nie wykazał), to tym bardziej organ nie mógł oceniać tej okoliczności w postępowaniu o umorzenie należności od dłużnika (art. 30 upal).
Zasada pomocniczości przewidziana w ustawie alimentacyjnej oznacza udzielanie świadczeń tylko pod warunkiem wyczerpania własnych środków samopomocowych oraz tylko w zakresie niezbędnym do zażegnania ryzyka braku alimentacji (Alimenty..., s. 239 i n.; M. Wasilewska, Świadczenia rodzinne i fundusz alimentacyjny. Instruktaż postępowania i wzory, Wyd. oddk Gdańsk 2009, s. 163, uw. 1).
Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są czasowo udostępniane wierzycielowi i nie są świadczeniami bezzwrotnymi. Ich funkcją jest czasowe złagodzenie niedostatku wynikającego z nie dość skutecznie działającego systemu państwowego ścigania dłużnika uchylającego się od realizacji prawomocnie ustalonego obowiązku alimentacyjnego. Istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo. Regres ten jest jednym z elementów systemu dyscyplinującego dłużników alimentacyjnych do uregulowania swoich zobowiązań i w ten sposób nawiązuje do treści preambuły ustawy alimentacyjnej o zwiększaniu odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji.
Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 upal dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (uzasadnienie uchwały I OPS 2/21, ONSAiWSA 2022/1/1, s. 17-18).
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń winna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego (wyrok WSA w Poznaniu z 23.1.2020 r. IV SA/Po 1180/18).
Przeprowadzenie kontroli decyzji uznaniowej w oparciu o kryterium legalności sprowadza się do oceny, czy wskazane powyżej względy zostały rozważone przez organy. Kolegium prawidłowo uznało, że w odniesieniu do skarżącego nie zachodzą szczególne okoliczności wyróżniające go z pośród innych dłużników alimentacyjnych. Trudna sytuacja majątkowa i finansowa skarżącego, utrzymywanie się rodziny skarżącego z jego pracy li tylko dorywczej, gdy skarżący nie został uznany w trybie przewidzianym w ustawie jako całkowicie niezdolny do pracy, zachowanie przez skarżącego i jego żonę zdolności kredytowej, zakup nieruchomości o pow. 9 arów i remont znajdującego się na niej domu, nie mogły być przez organ potraktowane jako okoliczności wyjątkowe i przez to uzasadniające umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Temu stanowisku nie sposób zarzucić dowolności. Wśród dłużników alimentacyjnych bez wątpienia można bowiem wyróżnić grupę, która nie osiąga dochodów i wobec których egzekucja jest całkowicie bezskuteczna. Taka cecha wyróżniająca mogła zostać uznana przez organ jako wyznacznik szczególnych okoliczności (wyroki WSA: w Rzeszowie z 7.2.2018 r. II SA/Rz 1399/17; we Wrocławiu z 21.2.2008 r. IV SA/Wr 661/07; w Lublinie z: 25.11. 2010 r. II SA 559/10 i 20.11.2008 r. II SA 554/08, aprobowane przez G. Krawca, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, C.H. Beck 2022, s. 156-159). Sąd I instancji trafnie uznał, że skoro skarżący uzyskuje dochody z pracy dorywczej, mimo przyjaznego rynku pracy i nie wykorzystuje pełnej zdolności do pracy, to brak było podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 1 upal.
O sprostowaniu oczywistej omyłki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, dla przywrócenia rzeczywistej woli Sądu I instancji, wynikającej z kontekstu wypowiedzi zawartej na s. 11 uzasadnienia wyroku II SA/Lu 878/21, orzeczono na podstawie art. 156 § 3 ppsa.
Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną oddalono.