I OSK 1285/24

I OSK 1285/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-05-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-14
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Jolanta Rudnicka /sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
IV SA/Wr 522/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2024-02-27
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędzia NSA Marek Stojanowski po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 27 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 522/23 w sprawie ze skargi N. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 14 czerwca 2023 r. nr SKO/RŚ-423/221/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 522/23 po rozpoznaniu skargi N. R. (dalej "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 14 czerwca 2023 r. nr SKO/RŚ-423/221/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania sądowego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy. Zaskarżając powyższe rozstrzygnięcie w całości zarzucono, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej "P.p.s.a."), naruszenie prawa materialnego, tj.:
a) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390, z późn. zm., dalej "u.ś.r.") poprzez niewłaściwe zastosowanie wskazanych przepisów prawa polegające na pominięciu, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest przewidziane dla osób rezygnujących z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a zatem w formach przewidzianych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. i w związku z tym błędne przyjęcie, że skarżący spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy nie jest kwestią sporną, że mając obecnie 46 lat pracował w formach prawem przewidzianych, określonych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. niepełne 6 miesięcy w odległej przeszłości (ok. 2 miesiące w roku 1997, ok. 2 miesiące w roku 1998 oraz ok. 2 miesiące w roku 2008) natomiast inne zatrudnienie jest nieudokumentowane, a jednocześnie twierdzi, że pracował "na czarno";
b) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu polegające na przyjęciu, że skarżący zrezygnował z zatrudnienia w związku z uprzednim trzykrotnym przyjęciem propozycji zatrudnienia w Powiatowym Urzędzie Pracy (w dniach 10 listopada 2021 r., 10 czerwca 2021 r. oraz 1 stycznia 2022 r.), podczas gdy Sąd pominął istotne ustalenia, że nie został zatrudniony na żadnym z proponowanych stanowisk pracy, natomiast w toku postępowania wyjaśniającego jednoznacznie deklarował wykonywanie pracy "na czarno". W tej sytuacji, wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym wyroku, przyjęcie przez skarżącego propozycji pracy i jednocześnie niezatrudnienie na proponowanych stanowiskach, ale wykonywanie nieudokumentowanej pracy "na czarno" świadczy o tym, że nie ma podstaw do twierdzenia, że strona zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 3 pkt 22 u.ś.r. w celu sprawowania opieki nad matką, a tym samym aby była spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.;
c) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię wskazanego przepisu prawa, polegającą na przyjęciu, że "Organ nie ma prawa ustalać przyczyn braku wcześniejszego zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, a jest zobowiązany wyłącznie do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną", podczas gdy spełnienie przesłanki rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w formach prawem przewidzianych, wskazanych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. może zostać ustalone wyłącznie na podstawie zatrudnienia, z której musi wynikać, że faktycznie strona podejmowała tego rodzaju aktywność zawodową i aktualnie zrezygnowała z niej, bądź jej nie podejmuje w celu sprawowania opieki.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi (na podstawie art. 188 P.p.s.a.) oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżące Kolegium oświadczyło jednocześnie, iż zrzeka się przeprowadzenia rozprawy.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a., ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.
Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego postanowienia determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 P.p.s.a.).
Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie oparta została wyłącznie o pierwszą z podstaw kasacyjnych (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), tj. o zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie zauważenia wymaga, że złożony środek odwoławczy nie podnosi zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Należy mieć na uwadze, że zarzuty naruszenia przepisów postępowania służą m.in. kwestionowaniu ustaleń i ocen w zakresie stanu faktycznego sprawy, co oznacza, że brak tego rodzaju zarzutów w niniejszej sprawie powoduje, że Naczelny Sąd Administracyjny w procesie kontroli instancyjnej przyjmuje, jako niezakwestionowany punkt odniesienia, stan faktyczny i jego ocenę przyjęte przez Sąd I instancji.
Poza sporem w rozpoznawanej sprawie pozostaje fakt, że skarżący należy do osób uprawnionych do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, bowiem ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki oraz, że podlegająca opiece B. R. legitymuje się wymaganym orzeczeniem jako osoba wymagająca opieki innej osoby (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 22 października 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 grudnia 2019 r. wydane do dnia 31 grudnia 2021 r.), a także jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną (zaświadczenie z dnia 7 listopada 2022 r.). Nie jest również kwestionowany zakres opieki sprawowanej przez skarżącego. Sporne pozostaje natomiast czy w sprawie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.
Na wstępie przypomnienia wymaga, że stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4 tej normy, jeżeli nie podejmują one zatrudnienia lub rezygnują z niego, bądź z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia również wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.
Zauważyć należy, iż w rozpoznanej sprawie Sąd I instancji stanął na stanowisku, że z grona osób uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć a priori również osób biernych zawodowo. Ocena spełnienia przesłanek wynikających z art. 17 ust. 4 pkt 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana na dzień wydawania decyzji, tj. odnosić się do czasu, w którym opiekun wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Istotna jest bowiem kwestia, czy na dzień złożenia wniosku, opiekun spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania tejże opieki. Z takim stanowiskiem Sądu należy się zgodzić.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela natomiast argumentacji Kolegium zawartej w skardze kasacyjnej. Przesłankę rezygnacji/niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oceniać należy każdorazowo w sposób zindywidualizowany. Istotne jest, by była to ocena aktualna, obejmująca walidację zakresu potrzeb podopiecznego, czynności, których wykonywanie jest konieczne w celach pomocowych, oraz czasu, który wnioskujący o świadczenie poświęca na ich sprawowanie. Następnie należy odnieść powyższe do możliwości kontynuacji zatrudnienia, bądź możliwości podjęcia pracy przez opiekuna. Wymóg rezygnacji z możliwości zarobkowania - rzeczywistej bądź potencjalnej - w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został przez ustawodawcę powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. Przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy, wbrew twierdzeniom podniesionym w skardze kasacyjnej, nie może ustalać wcześniejszych przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Wobec tego, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje kwestia niepodejmowania przez osobę wnioskującą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zatrudnienia w okresie przed ww. datą. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyroki NSA z 21 grudnia 2024 r. o sygn. akt I OSK 159/23 oraz z dnia 9 maja 2024 r. o sygn. akt I OSK 1384/23). W niniejszej sprawie brak jest innych niż konieczność opieki na niepełnosprawną matką, okoliczności stanowiących obiektywną przeszkodę podjęcia przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Stanowisko takie było już wielokrotnie prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyroki z dnia: 27 listopada 2024 r., sygn. akt I OSK 3142/23, 19 listopada 2024 r., sygn. akt I OSK 970/24, 28 października 2024 r., sygn. akt I OSK 36/24, 25 września 2024 r., sygn. akt I OSK 2325/23, CBOIS).
Podkreślenia wymaga również, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji, że kluczowym aspektem w rozpoznawanej sprawie było przesądzenie, czy aktualnie istniejące uwarunkowania zdrowotne niepełnosprawnej matki są tego rodzaju, że zakres opieki jakiego osoba ta wymaga, wyklucza możliwość podjęcia aktywności zawodowej przez skarżącego. Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że matka strony jest chora na chorobę Alzheimera, wymaga całodobowej opieki osoby drugiej, którą sprawuje skarżący. Matka strony nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, w każdej czynności dnia codziennego wymaga pomocy osoby drugiej. Nie ma z nią kontaktu słownego, nie wie co się dzieje w jej otoczeniu, swoje emocje i odpowiedzi wyraża uśmiechem, nie pamięta swojego nazwiska, reaguje na swoje imię, nie umie określić ani daty ani nazwy dnia, nie ma potrzeby jedzenia, nie wie jak trzyma się sztućce, nie potrafi samodzielnie się umyć, załatwić potrzeby fizjologiczne, jest osobą pampersowaną. Porusza się tylko w obrębie swojego pokoju. Nie umie wyrazić swoich potrzeb, nie rozpoznaje najbliższych osób. Nie jest w stanie zadbać o czynności życia codziennego. Dlatego też słuszne są twierdzenia Sądu, że opieka skarżącego polega na całodobowym pilnowaniu matki oraz pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. W aktach sprawy znajduje się również dokumentacja medyczna matki strony, tj. zaświadczenie lekarskie z dnia 6 kwietnia 2017 r. wystawione przez lekarza psychiatrę (rozpoznanie: otępienie mieszane w obserwacji, w wywiadzie - epizod majaczeniowy w marcu; wskazana opieka osoby drugiej - przyjmowanie leków, organizacja dnia - min. 3 godz. dziennie); zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia wydane dla potrzeb zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności z dnia 21 sierpnia 2019 r. (rozpoznanie: zespół otępienny w przebiegu choroby Alzheimera; pacjentka mimo stałego leczenia nie rokuje uzyskania pełnego zdrowia; wymaga opieki osoby drugiej ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji); opinia sądowa psychiatryczno-psychologiczna z dnia 24 kwietnia 2022 r. wystawiona przez biegłych sądowych (rozpoznanie: zespół otępienny w przebiegu choroby Alzheimera; pacjentka nie potrafi samodzielnie kierować swoim postępowaniem i wymaga opieki osób drugich; nie jest zdolna do wykonywania czynności prawnych, podejmowania decyzji co do leczenia, nie potrafi zaplanować swoich spraw, nie jest w stanie należycie zadbać o czynności życia codziennego jak: przyjmowanie leków, zakupy, przygotowywanie posiłków, samodzielne dbanie o czynności higieniczne, jest całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji - przesłanki do całkowitego ubezwłasnowolnienia); zaświadczenie lekarskie z dnia 28 lutego 2023 r. wystawione przez lekarza POZ (rozpoznanie: otępienie z depresją w przebiegu choroby Alzheimera; pacjentka wymaga stałego leczenia neurologicznego).
W tak ustalonym stanie sprawy, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, wbrew twierdzeniom podniesionym w skardze kasacyjnej, matka skarżącego wymaga całodobowej opieki, którą to opiekę sprawuje skarżący, zaś kwestia niepodejmowania przez niego zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania tejże opieki, jak słusznie zauważył Sąd I instancji winna być ustalona na dzień złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dlatego też słuszne są wywody Sądu I instancji, że skarżący, na dzień wydawania decyzji, nie był w stanie podjąć zatrudnienia ze względu na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawną matką.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.