I OSK 1219/23

Naczelny Sąd Administracyjny2024-05-23
NSAAdministracyjneWysokansa
świadczenie pielęgnacyjneopieka nad niepełnosprawnymprawo rodzinneprawo administracyjneniepełnosprawnośćwiek emerytalnyrezygnacja z zatrudnieniazwiązek przyczynowo-skutkowyNSA

NSA uchylił wyrok WSA i decyzje organów administracji w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że wiek i emerytura nie wykluczają prawa do świadczenia, a kluczowy jest związek między rezygnacją z pracy a opieką nad niepełnosprawnym.

Sprawa dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego H.S. z powodu pobierania emerytury i wieku. Organy administracji oraz WSA uznały, że skarżąca nie może podjąć zatrudnienia, a tym samym nie mogła z niego zrezygnować w celu sprawowania opieki. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i decyzje, stwierdzając, że wiek, emerytura czy umiarkowany stopień niepełnosprawności skarżącej nie są przesłankami negatywnymi do przyznania świadczenia. Kluczowe jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z pracy a opieką, a ocena ta powinna uwzględniać faktyczne potrzeby osoby niepełnosprawnej.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną H.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który oddalił skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie. Sprawa dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, która opiekuje się niepełnosprawnym mężem. Organy administracji pierwszej i drugiej instancji, a następnie WSA, uznały, że skarżąca nie jest uprawniona do świadczenia, ponieważ pobiera emeryturę i jest w wieku poprodukcyjnym, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, a tym samym nie można mówić o rezygnacji z pracy w celu sprawowania opieki. Naczelny Sąd Administracyjny uznał te argumenty za błędne. Sąd podkreślił, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera ograniczeń wiekowych ani nie uzależnia prawa do świadczenia od faktu pobierania emerytury. Kluczowe jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd wskazał, że ocena tego związku powinna uwzględniać faktyczne potrzeby osoby niepełnosprawnej oraz stan istniejący od daty powstania niepełnosprawności, a nie hipotetyczną możliwość podjęcia pracy przez opiekuna. W związku z tym NSA uchylił zaskarżony wyrok WSA oraz decyzje organów administracji, nakazując ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem przedstawionej wykładni prawnej.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, wiek, pobieranie emerytury czy umiarkowany stopień niepełnosprawności opiekuna nie wykluczają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kluczowe jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką.

Uzasadnienie

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje ograniczeń wiekowych ani nie uzależnia prawa do świadczenia od faktu pobierania emerytury. Ocena związku między rezygnacją z pracy a opieką powinna uwzględniać faktyczne potrzeby osoby niepełnosprawnej, a nie hipotetyczną możliwość podjęcia pracy przez opiekuna.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (17)

Główne

u.ś.r. art. 17 § ust. 1 pkt 4

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a) i c)

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 188

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 135

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 193

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

u.ś.r. art. 17 § ust. 5 pkt 1a

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

k.p.a. art. 6

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 8 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 9

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 10 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 12 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 77 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 81

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.r.o.

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy

u.e.r.f.u.s. art. 103

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

u.s.d.g.

Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

Argumenty

Skuteczne argumenty

Wiek, pobieranie emerytury i umiarkowany stopień niepełnosprawności opiekuna nie stanowią przesłanek negatywnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kluczowy jest związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką, a nie hipotetyczna możliwość podjęcia pracy. Ocena prawa do świadczenia powinna uwzględniać faktyczne potrzeby osoby niepełnosprawnej i stan od daty powstania niepełnosprawności.

Odrzucone argumenty

Skarżąca nie może podjąć zatrudnienia z powodu wieku, pobierania emerytury i własnej niepełnosprawności, co wyklucza możliwość rezygnacji z pracy w celu sprawowania opieki.

Godne uwagi sformułowania

nie można odmówić skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia tylko z tego powodu, że ma ona ustalone prawo do emerytury nie można mówić o rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, mając również na uwadze obiektywną możliwość takiego zatrudnienia, o czym niewątpliwie decyduje wiek, czy też stan zdrowia (skarżąca ma 79 lat oraz jest niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym) bezzasadne byłoby badanie hipotetycznej możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia. żaden przepis takiego zatrudnienia nie wyklucza. to nie przez pryzmat wieku skarżącej czy też jej niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym organy powinny oceniać związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. do oceny, czy podmiot ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego niepodejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką co do zasady decydujący jest stan istniejący w dacie powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki

Skład orzekający

Marek Stojanowski

przewodniczący sprawozdawca

Zygmunt Zgierski

sędzia

Anna Wesołowska

sędzia del. WSA

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego, w szczególności w kontekście wieku, emerytury i niepełnosprawności opiekuna oraz związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z pracy a opieką."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej związanej z ustawą o świadczeniach rodzinnych i może wymagać analizy w kontekście innych przepisów dotyczących świadczeń socjalnych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa porusza ważny społecznie temat świadczeń dla opiekunów osób niepełnosprawnych i pokazuje, jak sądy administracyjne interpretują przepisy w kontekście indywidualnych sytuacji życiowych, kwestionując automatyczne odmowy przyznania świadczeń.

Emerytura i wiek nie przekreślają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego – NSA wyjaśnia kluczowe zasady.

Sektor

pomoc społeczna

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 1219/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-05-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska
Marek Stojanowski /przewodniczący sprawozdawca/
Zygmunt Zgierski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Gl 1750/22 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2023-02-10
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 188, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 193
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1750/22 w sprawie ze skargi H.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 19 września 2022 r., nr SKO.4106.755.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z 13 czerwca 2022 r., znak GOPS.5211.65.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie na rzecz H.S. kwotę 720 (słownie: siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt: II SA/Gl 1750/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, po rozpoznaniu sprawy ze skargi H.S. (dalej także jako "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie (dalej także jako "organ", "organ odwoławczy") z dnia 19 września 2022 r. nr SKO.4106.755.2022, oddalił skargę. Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z dnia 26 kwietnia 2022 r. skarżąca zwróciła się do Wójta Gminy M. dalej również jako "organ I instancji", o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem S.S. We wniosku skarżąca wskazała również, m.in. że pobiera świadczenie emerytalne oraz, że w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem zrezygnowała z zatrudnienia.
W toku postępowania administracyjnego Wójt Gminy M. ustalił, że:
1) H.S. jest małżonką S.S.
2) H.S. wraz z mężem zamieszkują we wspólnym gospodarstwie domowym,
3) H.S. od 01.06.2003 r. pobiera świadczenie emerytalne z ZUS,
4) H.S. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 01.07.2015 r.
5) S.S. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 04.04.2022 r.
Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 04.04.2022 r. wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności wobec H.S. wynika, że ustalony stopnień jego niepełnosprawności (znaczny) datuje się od 23.02.2022 r.
Decyzją z dnia 13 czerwca 2022 r. nr GOPS.5211.65.2022 Wójt Gminy M. odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że ma ona ustalone prawo do emerytury, w związku z czym w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania świadczenia, określona w art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej również jako u.ś.r.).
Skarżąca złożyła odwołanie od decyzji, zarzucając organowi naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. oraz naruszenie art. 6, 7, 8, 9, 10, 77 i 79a Ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2021.735 t.j.), dalej również jako: "k.p.a.".
W uzasadnieniu odwołania skarżąca przedstawiła argumentacje, przemawiającą za tym, że osoba spełniająca warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, która pobiera emeryturę, powinna moc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń.
W toku postepowania odwoławczego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie wezwało skarżącą do przedłożenia dokumentu potwierdzającego rezygnacje z zatrudnienia. Skarżąca złożyła oświadczenie z którego wynika, że opiekuje się ona mężem, który jest leżący i wykonuje wszelkie czynności dnia codziennego (mycie, ubieranie, zmiana pampersów). Gdyby nie opieka nad mężem to chętnie poszłaby do pracy dorywczej.
Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 19 września 2022 r., nr SKO.4106.755.2022 utrzymana została decyzja organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, ale z innych przyczyn, niż orzekł organ I instancji, natomiast nie można odmówić skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia tylko z tego powodu, że ma ona ustalone prawo do emerytury. Organ odwoławczy m.in. wskazał, że H.S. nie spełnia przesłanek z art. 17 ust. 5 u.ś.r. do przyznania jej wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, a wykonywaną opieką nad mężem. Kolegium – nie kwestionując stanu zdrowia męża skarżącej, czy też sprawowanej przez nią opieki - wskazało, że z orzeczenia o niepełnosprawności męża skarżącej wynika, że znaczny stopień jego niepełnosprawności datuje się od 23 lutego 2022 r., zaś w ostatnich latach skarżąca nie podejmowała jakiegokolwiek zatrudnienia. W związku z tym w ocenie kolegium nie można mówić o rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, mając również na uwadze obiektywną możliwość takiego zatrudnienia, o czym niewątpliwie decyduje wiek, czy też stan zdrowia (skarżąca ma 79 lat oraz jest niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym).
Powyższą decyzję H.S. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz naruszenie art. 6, 7, 8, 9, 10 oraz 77 k.p.a.
W uzasadnieniu skargi skarżąca w istocie powtórzyła stanowisko zawarte w odwołaniu od decyzji organu I instancji oraz przedstawiła argumentację zgodnie z którą niepodejmowanie przez skarżącą pracy jest wynika z konieczności sprawowania opieki nad mężem, a organy w toku postepowania administracyjnego powinny rozważyć hipotetyczną możliwość podjęcia przez skarżącą pracy zawodowej, a nie na zasadzie automatyzmu uznać, że pobierana emerytura oraz wiek skarżonej uniemożliwiają jej podjęcie takiej pracy.
Wyrokiem z dnia 10 lutego 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1750/22 oddalił skargę.
W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego bezzasadne byłoby badanie hipotetycznej możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia. Jest ona osobą w podeszłym wieku, przebywającą od lat na emeryturze, niepełnosprawną, a zatem zasady doświadczenia życiowego wskazują, że nie może ona podjąć zatrudnienia, a w konsekwencji nie mogła z takiego zatrudnienia zrezygnować.
Skargę kasacyjna od powyższego wyroku wywiodła H.S. zaskarżając wyrok ten w całości. Skarżąca kasacyjnie oparła skargę kasacyjna na następujących podstawach:
1) naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: o art. 145 § 1 pkt 1lit a) p.p.s.a. w zw. z art.17 ust. 1 pkt 4 zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego S.S. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem;
2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: o art. 145 § 1 pkt 1 li. c) p.p.s.a. w zw. z art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 10 k.p.a., art. 12 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 81 k.p.a. przez zaniechanie podjęcia działań przez organ w celu ustalenia czy Pani H.S. jest obecnie w stanie podjąć pracę zawodową jak również autorytatywne uznanie iż nie jest ona gotowa do aktywności zawodowej za okoliczność udowodnioną bez konieczności przeprowadzani postępowania dowodowego.
Przy tak sformułowanych zarzutach skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie w całości złożonej skargi, rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej również jako "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie - na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. - zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
W pierwszej kolejności Sąd kasacyjny zaznacza, że konstrukcja zarzutów przez autora skargi kasacyjnej budzi zastrzeżenia. Sąd wojewódzki nie stosował bowiem art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. c) p.p.s.a., na który wskazuje skarżący w obu zarzutach. Podstawą prawną rozstrzygnięcia Sądu jest bowiem art. 151 p.p.s.a., w oparciu o który Sąd oddalił skargę. Niemniej jednak treść uzasadnienia wskazanych podstaw kasacyjnych pozwala na zidentyfikowanie zarzutów i ich merytoryczne rozpoznanie.
Istota sporu w niniejszej sprawie (mając na uwadze podstawy kasacyjne) sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem oraz rozstrzygniecie czy wiek poprodukcyjny skarżącej oraz jej niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym stanowi o tym, że nie jest ona w stanie podjąć zatrudnienia, a zatem do rozstrzygnięcia czy w przypadku skarżącej doszło w ogóle do rezygnacji z zatrudnienia.
W związku z takim sformułowaniem podstaw kasacyjnych i podniesieniu zarzutów zarówno naruszenia prawa procesowego, jak i prawa materialnego, rozpatrzeniu w pierwszej kolejności podlegać powinny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, albowiem zarzuty naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy stanowiący podstawę wydanego wyroku został ustalony bez naruszenia przepisów postępowania. Niemniej jednak, zważywszy na sposób skonstruowania zarzutów skargi kasacyjnej oraz ich uzasadnienia, jak również na treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji, stawiane w skardze kasacyjnej zarzuty można i należy rozpoznać łącznie.
Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2020.1359 t.j.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Oczywistym jest, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki (na co jednoznacznie wskazuje treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie. Celem ustawodawcy było bowiem zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Wobec tego, samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza jeszcze o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.
Analizując treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zauważyć, że ustawodawca nie wskazał w nim granicy wieku osób ubiegających się oświadczenie pielęgnacyjne, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. W art. 17 ust. 1 i 1 a u.ś.r. został określony krąg osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne oraz warunki, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia. Do warunków tych należą: rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji albo legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że ani art. 17 u.ś.r., ani żaden inny przepis tej ustawy w zakresie dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego nie zawiera także odesłania do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.), która w art. 6 pkt 7 definiuje niezdolność do pracy jako ukończone 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę. Literalna wykładnia przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do wniosku, że ustawodawca w celu ustalenia zdolności, bądź niezdolności, do pracy zarobkowej przy sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną nie posłużył się kryterium wieku. Zdolność do zatrudnienia lub podjęcia pracy zarobkowej nie została zatem ograniczona przesłanką wieku. Prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej nie jest ograniczone przesłanką wieku. Przyjęcie ograniczenia możliwości podjęcia pracy zarobkowej po osiągnięciu wieku emerytalnego nie da się także pogodzić z regulacjami przewidzianymi w innych obowiązujących ustawach. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawodawca przewidział możliwość zawieszenia emerytury w przypadku kontynuacji pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego (por. art. 103 i nast.). Podobnie też przepisy ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.) nie przewidują żadnych ograniczeń w podjęciu i prowadzeniu działalności przez emeryta lub rencistę.
Jak słusznie zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 listopada 2022 r. I OSK 85/22 organy stosujące (wykonujące) ustawę o świadczeniach rodzinnych nie są uprawnione w toku prowadzonego postępowania administracyjnego w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uzależniać przyznania albo odmowy przyznania tego świadczenia od przesłanek (warunków, wymogów), które nie zostały ustanowione w prawie materialnym, tj. w u.ś.r. Obowiązkiem organów wykonujących ustawę o świadczeniach rodzinnych jest zbadanie zgodnie z wymogami k.p.a. zarówno pozytywnych jak i negatywnych warunków w zakresie załatwianej sprawy, ale - tylko - ustanowionych przez normodawcę w treści ustawy oraz następnie wydanie odpowiedniej treści decyzji administracyjnej. Z przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, że dla przyznania świadczenia wystarczające jest by osoba ubiegająca się oświadczenie nie podejmowała zatrudnienia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną.
Nie można zatem zgodzić się z sądem I instancji i organem odwoławczym, że skarżąca kasacyjnie z uwagi na wiek, fakt przebywania od lat na emeryturze oraz niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym nie może podjąć zatrudnienia, a w konsekwencji nie może z takiego zatrudnienie zrezygnować – żadne z tych elementów nie stanowi przesłanek wymienionych w u.ś.r. W ocenie sądu kasacyjnego istotnie są to czynniki wpływające na możliwość znalezienia zatrudnienia przez skarżącą kasacyjnie, jednak żaden przepis takiego zatrudnienia nie wyklucza.
W ocenie sądu kasacyjnego to nie przez pryzmat wieku skarżącej czy też jej niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym organy powinny oceniać związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Związek przyczynowo-skutkowy powinien zostać oceniony przez wymiar sprawowanej przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem oraz konkretne potrzeby męża, wynikające z posiadanych przez niego schorzeń (por. K. Małysa-Sulińska, A. Kawecka [w:] P. Kledzik, P. Lisowski, M. Mączyński, A. Ostapski, J. Sapeta, K. Małysa-Sulińska, A. Kawecka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Warszawa 2023, art. 17). Nie uczynił tego ani sąd I instancji, ani organy administracyjne.
Sąd Kasacyjny stoi na stanowisku, że fakt pozostawania przez skarżącą kasacyjnie na emeryturze od wielu lat również został wadliwie oceniony przez sąd I instancji oraz przez organ – w kontekście przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd kasacyjny rozpoznający sprawę podziela w pełni pogląd wyrażony w wyroku NSA z 9 sierpnia 2023 r. I OSK 1655/22, w którym za wadliwe uznano stanowisko organu, że wobec faktu, iż skarżący od 1985 r. jest osobą stale bezrobotną, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności jego brata datuje się od 28 lipca 2020 r., to nie ma bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad jego bratem. NSA w cytowanym wyroku zwrócił uwagę, że to dzień od którego datuje się stopień niepełnosprawności, jest miarodajny dla oceny możliwości podjęcia pracy zarobkowej przez osobę wnioskującą o przyznanie świadczenia. To bowiem od tej daty konieczne jest udzielanie osobie niepełnosprawnej wsparcia w codziennej egzystencji. Wobec tego, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje kwestia niepodejmowania przez osobę wnioskującą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zatrudnienia w okresie przed ww. datą.
Innymi słowy, do oceny, czy podmiot ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego niepodejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką co do zasady decydujący jest stan istniejący w dacie powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, zatem na gruncie niniejszej sprawy jest to 23 lutego 2022 r.
Uwzględniając powyższe rozważania, w tych okolicznościach trafny jest zatem zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Powyższe implikuje krytyczną ocenę sposobu zastosowania w badanej sprawie art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 10 § 1, art. 12 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 81 k.p.a. Skoro podjęte rozstrzygniecie oparte zostało wyłącznie na wadliwym przeświadczeniu, że sam fakt, że skarżąca jest w wieku poprodukcyjnym, od lat pobiera emeryturę oraz sama jest niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji zwalnia organy od wszechstronnego wyjaśnienia sprawy w zakresie wypełnienia przez skarżącą przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Mimo niedokładnego przywołania przez autora skargi kasacyjnej przepisów i wskazania art. 8 art. 10, art. 12 oraz art. 77, które składają się z kilku jednostek redakcyjnych, nie uniemożliwiło to ich rozpoznania i przyjęcia przez sąd kasacyjny o które jednostki redakcyjne chodzi. Zwrócić należy uwagę, że w praktyce orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego nie dochodzi do automatycznego dyskwalifikowania skarg kasacyjnych, w sytuacji gdy zarzuty kasacyjne nie w pełni spełniają wymogi konstrukcyjne określone w art. 176 p.p.s.a., czego potwierdzeniem jest uchwała NSA z dnia 26 października 2009 r., I OPS 10/09 podjęta w pełnym składzie. Naczelny Sąd Administracyjny nie może jednak zasadniczo we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować (por. wyrok NSA z 27 stycznia 2015 r. sygn. akt II GSK 2140/13), chyba że umożliwia to powołana choćby niedoskonale podstawa prawna, a wadliwość zarzutu jest możliwa do usunięcia poprzez analizę argumentacji uzasadnienia środka odwoławczego (por. wyrok NSA z 22 sierpnia 2012 r. sygn. akt I FSK 1679/11).
Z powyższych powodów Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżony wyrok uchylił, a uznając, iż istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę uchylając zarówno zaskarżoną decyzję, jak i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. (art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wyrażoną powyżej ocenę prawną i dokona ustaleń okoliczności sprawy umożliwiających weryfikację wypełnienia przez skarżącą kasacyjnie przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 153 w związku z art. 193 p.p.s.a.).
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw.
z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI