I OSK 1190/24

I OSK 1190/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-04-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 257/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-10-24
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 3 pkt 21 lit. d), art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 1 lit. a)
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 151, art. 174 pkt 1 i 2, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 188, art. 193, art. 200, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2022 poz 504
art. 103 ust. 3, art. 134 ust. 1 pkt 1, ust. 2 pkt 2
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 października 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 257/23 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 12 grudnia 2022 r., nr SKO.NP/4115/388/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza D. z dnia 25 października 2022 r., nr PŚ.5211.16.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz A. B. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 24 października 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 257/23, oddalił skargę A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 12 grudnia 2022 r., nr SKO.NP/4115/388/2022 , w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 6 września 2022 r. A. B. (dalej – skarżący, skarżący kasacyjnie), reprezentowany przez adwokata, wystąpił do Burmistrza D. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem L. B.
Burmistrz D. decyzją z 25 października 2022 r. odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
Od powyższej decyzji skarżący, reprezentowany przez adwokata, pismem z 28 października 2022 r. złożył odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z 12 grudnia 2022 r., nr SKO.NP/4115/388/2022, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do możliwości odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na datę powstania niepełnosprawności.
Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że w sprawie brak jest bezpośredniego związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez skarżącego, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad bratem. Skarżący nie wykazał również w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad bratem uniemożliwia mu w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto, brak potwierdzenia zawieszenia prawa do renty przez skarżącego musiało skutkować odmową przyznania wnioskowanego świadczenia.
Kolegium stwierdziło także, że rezygnacja z zatrudnienia przez skarżącego była bezsprzecznie następstwem jego złego stanu zdrowia. Stosunek pracy skarżącego ustał z dniem 25 maja 2022 r., tj. z chwilą zaprzestania przebywania skarżącego na świadczeniu rehabilitacyjnym, którego następstwem było przejście przez skarżącego na rentę przyznaną na mocy decyzji ZUS Oddział w T. z 26 maja 2022 r. W ocenie Kolegium, czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącego wobec niepełnosprawnego brata mają charakter typowych czynności codziennych. Czynności skarżącego związane z opieką nad bratem nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby. Kolegium ustaliło, że skarżący ma jeszcze siostrę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, jak i obowiązek moralny, opieki nad niepełnosprawnym bratem. Realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych, stosownie do indywidulanych możliwości.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, który powołanym na wstępie wyrokiem z 24 października 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 257/23, skargę oddalił.
W uzasadnieniu wyroku Sąd, przywołując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał, że Kolegium słusznie wskazało, że nie można zgodzić się z organem I instancji jakoby nie było możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z faktem, że niepełnosprawność brata skarżącego powstała po datach zakreślonych w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), dalej – u.ś.r. W obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdzono w ww. wyroku. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W ocenie Sądu, organ odwoławczy prawidłowo przyjął także, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Prawidłowo organ uznał, że w okolicznościach sprawy nie wystąpił związek przyczynowo skutkowy między rezygnacją z pracy/niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a opieką nad bratem. Ponadto, w ocenie Sądu, nie sposób przyjąć, aby czynności, jakie skarżący wykonuje opiekując się bratem, powodowały brak możliwości podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, mając na uwadze zarówno wiek skarżącego oraz fakt, że szereg czynności brat skarżącego może wykonać samodzielnie (m.in. spożywać posiłki). Brat skarżącego nie jest w takim stanie aby nie mógł zostać przez jakiś czas sam w domu.
Sąd zauważył, że utrzymywanie porządku w mieszkaniu, robienie zakupów, wykupywanie leków, przygotowywanie posiłków, nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Natomiast czynności polegające na pomocy w utrzymaniu higieny, organizacja wizyt lekarskich i uczestnictwo w nich, wykupywanie i dawkowanie leków, nie są czynnościami uniemożliwiającymi podjęcie zatrudnienia. Ww. czynności opiekuńcze nie wymagają ciągłej dyspozycyjności i całodziennej opieki, przez co dają realną możliwość podjęcia zatrudnienia.
Sąd uznał, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd wskazał, że brat skarżącego posiada jeszcze siostrę również zobowiązaną do alimentacji, a zatem rodzeństwo może i powinno wspólnie realizować obowiązek alimentacyjny, tym bardziej że nie musi on polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. W ocenie Sądu, nie sposób przyjąć, aby istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do siostry skarżącego w wywiązywaniu się przez nią ze swoich obowiązków alimentacyjnych. Okoliczność ta nie pozostaje bez znaczenia dla oceny przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia, czy niemożliwości jego podjęcia przez skarżącego.
Sąd uznał za niezasadny zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. z dwóch powodów. Po pierwsze – podstawą odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia nie była negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. tylko brak spełnienia pozytywnych przesłanek (stwierdzenie, że skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad bratem oraz nie sprawuje opieki nad bratem w takim zakresie, który uniemożliwiłaby mu podjęcie zatrudnienia), a po drugie – fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest negatywną przesłanką do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji gdyby spełnione zostały wszystkie pozostałe przesłanki do przyznania tego świadczenia.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, zastępowany przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej - p.p.s.a.) zaskarżonemu wyrokowi:
I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz, że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej nie są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, iż możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego;
3. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, nie uwzględniając w procesie wykładni derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, czego skutkiem było uznanie, iż stronie skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z posiadanym przez nią uprawnieniem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mimo że hipoteza normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. po wejściu w życie ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie obejmuje swoim zakresem sytuacji, w której wnioskodawca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.:
1. art 135 p.p.s.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;
2. art. 151 p.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym, oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie, zrzekając się przeprowadzenia rozprawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie prawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej - p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącego kasacyjnie zrzekł się przeprowadzenia rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania.
Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zauważenia wymaga, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. Musi to być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia.
Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że brat skarżącego (urodzony w 1961 r., kawaler) legitymuje się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w T. z [...] kwietnia 1988 r. o zaliczeniu do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Orzeczenie to oznacza, że brat skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 3 pkt 21 lit. d) u.ś.r.).
Ze znajdującego się w aktach sprawy świadectwa pracy wydanego w dniu 22 sierpnia 2022 r. przez [...] sp. z o.o. w N. wynika, że skarżący był zatrudniony w okresie od 8 maja 2015 r. do 25 maja 2022 r., zaś stosunek pracy ustał na mocy porozumienia stron. Nadto, skarżący na mocy orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w T. z [...] czerwca 2022 r. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy do 30 czerwca 2023 r. ze stwierdzeniem, że powstanie częściowej niezdolności do pracy datuje się od wyczerpania świadczenia rehabilitacyjnego. Na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społeczny Oddział w T. z [...] lipca 2022 r. skarżącemu została przyznana renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 26 maja 2022 r., tj. od zaprzestania pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.
Z przeprowadzonego w dniu 30 września 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący sprawuje opiekę nad bratem, rozpoczęła się ona z chwilą śmierci matki w lipcu 2015 r. Początkowo skarżący mógł pogodzić opiekę nad bratem z zatrudnieniem ze względu na system pracy. Sprawowana opieka nad bratem polega na: pomocy we wstaniu z łóżka i posadzeniu na wózek inwalidzki, pomocy w ubieraniu, przygotowaniu posiłków i lekarstw, które brat spożywa samodzielnie, pomocy w zaspokajaniu potrzeb fizjologicznych, zmywaniu naczyń, sprzątaniu, robieniu zakupów, wożeniu brata w razie konieczności na wizyty lekarskie, podczas których jest obecny, realizowaniu recept, zabieraniu brata na zewnątrz na spacer lub podwórko, przygotowaniu i pomocy w kąpieli – pomoc w rozbieraniu, umieszczeniu w wannie, w myciu, wyjściu z wanny i ubraniu, towarzyszenie bratu przy codziennej toalecie – myciu zębów, twarzy, ćwiczeniu z bratem nóg w celu poprawy krążenia, smarowaniu maścią i bandażowaniu nóg, pomocy w położeniu się na łóżku. W przypadku robienia zakupów brat skarżącego zostaje pod opieką bratowej lub dorosłej bratanicy. Czas wolny brat skarżącego spędza na oglądaniu telewizji i czytaniu gazet.
Z załączonego do wniosku zestawienia czynności wykonywanych nad bratem wynika, że skarżący w ramach czynności opiekuńczych pomaga przy utrzymaniu higieny polegającej na kąpieli, obcinaniu paznokci, strzyżeniu włosów, myciu protezy, myciu zębów, moczeniu nóg (codziennie, raz na dwa tygodnie, raz w miesiącu). Nadto, skarżący pomaga przy prowadzeniu do toalety, smarowaniu kremami przeciw odparzeniom (w razie potrzeby), przygotowywaniu ubrań i ubieraniu, ćwiczeniach fizycznych (ćwiczenia kończyn dolnych i górnych), mierzeniu ciśnienia (raz dziennie), podawaniu leków (dwa razy dziennie), przygotowywaniu i podawaniu posiłków (trzy razy dziennie), sprzątaniu, praniu, prasowaniu (codziennie), wizytach lekarskich (w razie potrzeby), opłacaniu rachunków (raz w miesiącu), robieniu zakupów i realizacji recept (codziennie, raz w miesiącu), załatwianiu spraw urzędowych (w razie potrzeby), wyjściu do kościoła, wyjściu na spacery (codziennie jak jest pogoda), przygotowywaniu i przynoszeniu opału, paleniu w piecu, odśnieżaniu, czynnościach ogrodniczych, czytaniu pism urzędowych, masażach, oklepywaniu (w razie potrzeby), ćwiczeniach rozwijających mowę, czytanie, pisanie, myślenie oraz układaniu do snu (codziennie) i czuwaniu podczas snu. Dodatkowo podkreślono, że brat skarżącego po wypadku jeździ na wózku inwalidzkim, wymaga stałej opieki drugiej osoby, nie jest sam w stanie funkcjonować.
Powyższe ustalenia są zbieżne z treścią złożonych w dniu 30 września 2022 r. oświadczeń skarżącego. Natomiast w oświadczeniu z 3 października 2022 r. (data prezentaty organu, k.52 akt admin.) skarżący wskazał, że siostra D. D. nie łoży finansowo na brata, gdyż ustalili, że opiekę nad bratem przejmuje skarżący. Z tego względu został z bratem w domu rodzinnym. Oświadczenia zostały złożone w trybie art. 75 § 2 k.p.a. pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na względzie powyższe okoliczności, nieuprawnione jest stanowisko organu odwoławczego, jak i Sądu I instancji, iż brak jest związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Z przedstawionych wyżej okoliczności wynika, że brat skarżącego wymaga całodobowej opieki i stałej obecności skarżącego, który będąc w jego pobliżu pozostaje w gotowości do udzielenia mu niezbędnej pomocy. Skarżący bez wątpienia wykonuje czynności opiekuńcze wobec brata codziennie i regularnie w takim wymiarze, który pozostaje adekwatny do jego potrzeb i daje mu poczucie komfortu i bezpieczeństwa. Stan zdrowia niepełnosprawnego brata skarżącego wymaga podejmowania przez skarżącego czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Do czasu gdy żyła matka, to ona sprawowała opiekę nad bratem skarżącego, po jej śmierci opieka sprawowana jest przez skarżącego. Podkreślić trzeba, iż brat skarżącego jest po wypadku, jeździ na wózku inwalidzkim, a więc wymaga pomocy przy posadzeniu i wysadzeniu z wózka, jak i asysty przy poruszaniu się. Wprawdzie może samodzielnie spożywać posiłki i lekarstwa, które można przygotować przed pójściem do pracy, to jednak nie może już samodzielnie wykonywać czynności higienicznych i toaletowych. Wymaga pomocy przy każdej potrzebie skorzystania z toalety. Trudno z punktu widzenia godności osoby niepełnosprawnej wyobrazić sobie sytuację, w której skarżący, udając się do pracy na kilka godzin, pozostawia na ten czas samego brata bez możliwości, jeśli zajdzie ku temu potrzeba, skorzystania z toalety. Zauważyć trzeba, że nawet jeśli skarżący nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego potrzeba brata, to pozostaje w tym czasie w jego dyspozycji, aby w każdej chwili służyć stosowną pomocą, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Zaznaczyć trzeba, iż tak zwane czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym, w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Niewątpliwie pielęgnacja osoby niepełnosprawnej znajdującej się na wózku inwalidzkim obejmuje szereg bieżących, pracochłonnych i czasochłonnych, czynności służących zapewnieniu dobrostanu tej osoby, które zajmują cały dzień od rana do nocy. Stąd też niezasadne jest twierdzenie, że zakres czynności opiekuńczych sprawowanych przez skarżącego wobec brata w znacznej mierze odpowiada codziennym czynnościom, przez co nie wymagają one nieprzerwanej obecności opiekuna. Nie powinno budzić wątpliwości, że brat skarżącego wymaga stałej opieki i bez niej nie może samodzielnie funkcjonować. Zatem mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad bratem, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Nie można również zgodzić się ze stanowiskiem organu odwoławczego, że skoro ostatnie zatrudnienie skarżącego zakończyło się z dniem 25 maja 2022 r. na mocy porozumienia stron i wiązało się z problemem zdrowotnym, złym stanem zdrowia, skarżącego, to nie występuje związek przyczynowo - skutkowy między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki. Wskazać bowiem należy, że irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo - skutkowego, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostaje, czy skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn niż opieka), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Skoro zatem w dniu składania przez skarżącego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem istniała rzeczywista potrzeba zapewnienia mu opieki i pomocy, to bez znaczenia pozostaje fakt, iż ustanie stosunku pracy wiązało się ze złym stanem zdrowia, czy też problemami zdrowotnymi, skarżącego, jak również to, że na wcześniejszym etapie skarżący godził zatrudnienie z opieką nad bratem.
Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy uznać, iż w rozpoznawanej sprawie występuje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad niepełnosprawnym bratem, a niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia. Brak podejmowania przez skarżącego zatrudniania wywołany jest bez wątpienia koniecznością sprawowania opieki nad bratem, a zakres i charakter tej opieki uniemożliwia podjęcie przez skarżącego aktywności zawodowej. Zatem całkowicie nieuprawnione jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, o niewystępowaniu związku przyczynowo – skutkowego między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawnym bratem.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nieprawidłowe jest również stanowisko Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, które uznały, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt posiadania przez skarżącego rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji względem brata.
Kwestia ta była już wielokrotnie podnoszona w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ukształtowane już orzecznictwo stanęło na stanowisku, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżący, czy może ktoś z rodzeństwa, winien sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jeden z uprawnionych w pierwszej kolejności członków rodziny zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodziny w takim samym stopniu zobowiązani do alimentacji. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad krewnym i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodzeństwa, którzy również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. np. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21). Stwierdzić zatem trzeba, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącego, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionego do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 u.ś.r., wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki.
Wbrew stanowisku Sądu I instancji w kontekście świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, że siostra skarżącego nie wskazała na istnienie obiektywnych przeszkód, które uniemożliwiałyby jej sprawowanie opieki nad bratem. Podkreślić bowiem trzeba, że przepis art. 17 u.ś.r. takiego wymogu nie ustanawia, natomiast wyraźnie określa podmiotowe i przedmiotowe oraz pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne, czy też sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że odpadły negatywne przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w postaci: po pierwsze - braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaną opieką, po drugie - zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego oraz po trzecie - posiadania przez skarżącego siostry zobowiązanej do alimentacji wobec niepełnosprawnego brata. W tych warunkach odżyła kwestia pobierania przez skarżącego świadczenia rentowego z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty.
Jednolicie przyjmowana w aktualnym orzecznictwie wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Wnioskodawca może dokonać wyboru przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.), dalej - u.f.u.s. Zawieszenie prawa do renty, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.f.u.s., skutkować będzie natomiast wstrzymaniem jej wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.f.u.s.). Choć bowiem renta jest prawem niezbywalnym, to jednak uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z ww. przepisu musi być przy tym interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia.
Skoro zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to tym samym dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z akt rozpoznawanej sprawy jasno wynika, że organy obu instancji nie poinformowały skarżącego o możliwości wyboru świadczenia pomiędzy rentą, a świadczeniem pielęgnacyjnym, jak też o możliwości zawieszenia prawa do renty, wstrzymania jej wypłaty, a w razie jej zawieszenia o obowiązku przedłożenia organowi decyzji organu rentowego w tym zakresie.
Przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Niedopełnienie obowiązku informacyjnego wobec skarżącego wynikającego z powołanego wyżej przepisu, skutkowało odmową przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Z akt sprawy wprawdzie wynika, iż skarżący złożył 30 września 2022 r. w czasie przeprowadzania wywiadu środowiskowego oświadczenie na podstawie art. 75 § 2 k.p.a. o treści "nie zawiesiłem prawa do renty, gdyż wtedy pozostałbym bez środków do życia", to jednak oświadczenie to nie zwalniało organów od poinformowania skarżącego o przesłankach jakie muszą być spełnione do otrzymania wnioskowanego świadczenia i negatywnych skutkach w razie ich niespełnienia, a w szczególności o negatywnym skutku co do braku zawieszenia prawa do renty.
Z analizy treści zaskarżonej decyzji wynika, że organ odwoławczy stwierdził, iż w toku prowadzonego postępowania pełnomocnik skarżącego aprobował jego twierdzenie, że nie zawiesi świadczenia rentowego i na tej podstawie wyprowadził wniosek, że pełnomocnik na bieżąco wyjaśniał stronie wszelkie wątpliwości, które mogą pojawić się w sprawie, w tym konsekwencje zajętego przez skarżącego stanowiska. Organ odwoławczy stwierdził, iż w tym stanie rzeczy zgadza się z organem I instancji, że "brak potwierdzenia zawieszenia prawa do renty, a więc dublowanie świadczeń z systemu społecznego, skutkować musiało odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.".
Powyższe stanowisko organu odwoławczego nie znajduje uzasadnienia w materiale dowodowym sprawy, albowiem brak jest podstaw do wnioskowania na podstawie tylko jednego oświadczenia skarżącego z 30 września 2022 r., że na etapie postępowania przed organem I instancji, jaki przed organem II instancji, nadal stoi on na stanowisku, że nie zawiesi prawa do renty, w sytuacji gdy organy nie poinformowały go o negatywnych skutkach takiego oświadczenia, jak tego wymagają przepisy postępowania administracyjnego określone w art. 9, art. 10 § 1, art. 79a § 1 i 2 k.p.a.
Podkreślić trzeba, że w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dowodu na to, aby na etapie postępowania odwoławczego skarżący, jak i jego pełnomocnik, podtrzymali stanowisko o niezawieszeniu prawa do renty, które prezentowali na etapie postępowania pierwszej instancji.
Przypomnieć należy, że postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne (art. 15 k.p.a.), a to oznacza, że zasada dwuinstancyjności polega na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu przez dwa różne organy tej samej sprawy. Organ II instancji ma nie tylko ocenić zgodność z prawem postępowanie organu I instancji, lecz przede wszystkim jego obowiązkiem jest ponowne rozpatrzenie całej sprawy jakby od nowa (np. por. wyrok NSA z 21 lipca 2010 r., I OSK 1335/09).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle powyższych uwag, należy stwierdzić, że organ odwoławczy, prowadząc postępowanie w niniejszej sprawie, uchybił zasadzie dwuinstancyjności postępowania, w konsekwencji czego wydał wadliwą decyzję przedwcześnie uznając, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zasadny okazał się zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 151 p.p.s.a., albowiem słusznie wskazano w skardze kasacyjnej, że zaskarżona decyzja została wydana wbrew przepisom art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., gdyż w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy wydano wadliwe rozstrzygnięcie o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Nie mógł odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenia art. 135 p.p.s.a. wskazać bowiem należy, że przepis ten ma zastosowanie, w sytuacji gdy sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy poprzez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, gdyż Sąd I instancji nie uchylił zaskarżonego aktu, zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu. Przepis art. 135 p.p.s.a. nie znajduje bowiem zastosowania w razie oddalenia skargi przez sąd I instancji.
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku, dopełni obowiązku wynikającego z art. 9, 10 § 1, art. 79 § 1 i 2 k.p.a. poinformowania strony w kwestii zawieszenia renty, następnie wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.