I OSK 1133/15

I OSK 1133/15 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2016-06-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2015-04-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Iwona Bogucka
Jolanta Rudnicka /przewodniczący sprawozdawca/
Marzenna Glabas
Symbol z opisem
6210 Dodatek mieszkaniowy
Hasła tematyczne
Finanse publiczne
Sygn. powiązane
II SA/Go 794/14 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 2015-02-04
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2013 poz 885
art. 56 st. 1 pkt 5
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - tekst jednolity
Dz.U. 2016 poz 23
art. 7, 77 i 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Marzenna Glabas Protokolant starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 4 lutego 2015 r. sygn. akt II SA/Go 794/14 w sprawie ze skargi A.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z dnia
4 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Go 794/14 oddalił skargę A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G.. z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego.
Wyrok zapadł w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.
Decyzjami z dnia [...] stycznia 2007 r., [...] lipca 2007 r., [...] lipca 2008 r., [...] stycznia 2009 r. przyznano A. D. dodatki mieszkaniowe, a podstawą ich przyznania były wnioski o przyznanie dodatków mieszkaniowych wraz z deklaracjami o wysokości dochodów.
W dniu 4 października 2011 r. wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne nieznane organowi w dniu wydania decyzji, a dotyczące dochodu rodziny. Mianowicie z otrzymanego przez organ pisma z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wynikało, że żona A. D. - B. D. od dnia
1 października 2003 r. pobierała rentę socjalną, której wnioskodawca w deklaracjach wysokości dochodów członków gospodarstwa domowego nie wykazał. W związku z powyższym organ I instancji, działając na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. wydał decyzje uchylające decyzje przyznające dodatki mieszkaniowe i wydał nowe decyzje rozstrzygające o istocie sprawy, które zostały następnie utrzymane w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. Skargi złożone przez A. D. od powyższych decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. zostały oddalone.
Następnie organ I instancji wezwał A. D. do zwrotu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego w podwójnej wysokości na łączną kwotę - 3.761,04zł.
Pismem z dnia 28 czerwca 2012 r. B. i A. D. zwrócili się do Prezydenta Miasta G. z prośbą o umorzenie niesłusznie pobranego dodatku mieszkaniowego podając, że zgodzili się spłacać raty po 25,00 zł, ale i tej kwoty nie są w stanie spłacać, gdyż są bardzo zadłużeni.
Prezydent Miasta G. kilkakrotnie, począwszy od dnia [...] sierpnia 2012 r., wydawał decyzje odmawiające umorzenia powyższej należności, przy czym były one uchylane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G.
W toku prowadzonego postępowania, pismem z dnia 23 maja 2013 r. A. D. zwrócił się do organu z prośbą o umorzenie wyłącznie należnego od niego zwrotu kwoty 3.761,04 zł, ponieważ nie jest w stanie spłacić tego zadłużenia.
Decyzją z dnia [...] maja 2014 r. Prezydent Miasta G., ponownie rozpoznając sprawę, powołując się na art. 61 ust.1 pkt 2 i art. 64 ust.1 w zw. z art. 55 i art. 60 pkt 7 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych ( Dz. U z 2013 r., poz. 885 - określanej dalej jako u.f.p. ), art. 7 ust. 9 ustawy o dodatkach mieszkaniowych ( Dz. U z 2013 r., poz. 966 ze zm. - określanej dalej jako u.d.m.) odmówił A. D. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego w wysokości 3.761,04 zł.
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ wskazał na treść art. 7 ust. 9 u.d.m. zgodnie z którym jeżeli w wyniku wznowienia postępowania stwierdzono, że dodatek mieszkaniowy przyznano na podstawie nieprawdziwych danych zawartych w deklaracji lub wniosku, osoba otrzymująca dodatek mieszkaniowy jest obowiązana do zwrotu nienależnie pobranych kwot w podwójnej wysokości. Należności te wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji. Zaliczane są do niepodatkowych należności budżetowych o charakterze publiczno-prawnym, o których mowa w art. 60 u.f.p.
Z uwagi na fakt, iż zagadnienie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego nie znajduje uregulowania w u.d.m., zastosowanie znajduje u.f.p. W tym zakresie organ odwołał się do treści art. 64 ust. 1 u.f.p., zgodnie z którym organ na wniosek zobowiązanego może udzielić określonych w art. 55 ulg w spłacie zobowiązań z tytułu należności o których mowa w art. 60. Przy czym art. 55 u.f.p. przewiduje możliwość: umorzenia należności w całości lub w części, odroczenie terminu spłaty należności lub ich rozłożenie na raty.
Na podstawie zebranego materiału dowodowego organ ustalił, że gospodarstwo domowe A. D. składa się z dwóch osób: wnioskodawcy i jego żony. Wnioskodawca ma 72 lata, jest osobą niepełnosprawną, legitymującą się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter trwały, datuje się od 2006 r. Organ wskazał, iż źródło dochodu gospodarstwa domowego wnioskodawcy w łącznej wysokości 1.603,33 zł stanowi emerytura A. D. w kwocie 840 zł oraz renta socjalna w kwocie 610,33 zł i zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł B. D.. Średni miesięczny dochód w przeliczeniu na jednego członka rodziny wynosi według obliczeń organu 801,67 zł. Organ ustalił ponadto, iż na wniosek B. D. przyznano dodatek mieszkaniowy na lokal mieszkalny przy ul. [...] od 1 października 2013 r. do 31 marca 2014 r. w wysokości 18,47 zł. Organ podał, iż A. D. poza emeryturą nie posiada innego dochodu, nie posiada oszczędności ani majątku do ewentualnego spieniężenia, nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Na miesięczną kwotę wydatków ponoszonych przez gospodarstwo domowe A. D. składają się opłaty na mieszkanie, energię elektryczną, ogrzewanie, wodę, nieczystości stałe, wyżywienie, środki czystości i higieny, telewizję kablową oraz leki w łącznej wysokości 990,78 zł.
Zdaniem organu, sytuacja materialna i zdrowotna A. D. niewątpliwie jest bardzo trudna, lecz nie można przypisać jej charakteru nadzwyczajnego zdarzenia losowego, niezależnego od działania strony. Organ wskazał, iż rozpatrując wniosek o umorzenie należności wzięto pod uwagę okoliczności, w jakich doszło do powstania zobowiązania z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego, podkreślając, iż nie są one skutkiem nadzwyczajnych zdarzeń losowych, lecz następstwem niedopełnienia obowiązków przez wnioskodawcę.
W ocenie organu, strona nie wykazując w składanych deklaracjach wszystkich dochodów musiała się liczyć z konsekwencjami, jakie przewidują przepisy prawa w przypadku podania nieprawdziwych danych. Rozpatrując wniosek A. D. o umorzenie należności organ wziął pod uwagę interes innych zobowiązanych, którzy pomimo trudnej sytuacji materialnej wywiązują, się ze swoich zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych dodatków mieszkaniowych. Rezygnacja z należnego prawem świadczenia byłaby zdaniem organu zbytnim uprzywilejowaniem strony w stosunku do innych podmiotów w zakresie równego traktowania pod względem praw i obowiązków.
Od powyższej decyzji A. D. wniósł odwołanie twierdząc, że zaskarżona decyzja jest dla niego bardzo krzywdząca.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zdaniem organu odwoławczego, z ustalonego stanu faktycznego wynika jednoznacznie, że sytuacja materialna i zdrowotna rodziny A. D. jest bardzo trudna, lecz nie można stwierdzić, że ma ona charakter nadzwyczajnego zdarzenia losowego, niezależnego od działania strony. Obecna trudna sytuacja finansowa rodziny D. jest wynikiem niedopełnienia obowiązków przez wnioskodawcę. A. D. składając przez kilka lat wnioski o przyznanie dodatku mieszkaniowego i nie wykazując w składanych deklaracjach wszystkich dochodów musiał się liczyć z konsekwencjami, jakie przewidują przepisy prawa w przypadku podania nieprawdziwych danych w zakresie dochodów. Składając zaś wniosek o umorzenie należności skarżący wskazał na trudną sytuację finansową swojej rodziny, jednak sytuacja ta, zdaniem Kolegium, pozwoli na spłatę zadłużenia tym bardziej, że kredyty komercyjne są przez w/w spłacane. Przy czym Kolegium zaznaczyło, że w pierwszej kolejności winny być spłacane należności publicznoprawne, jakimi są m.in. nienależnie pobrane dodatki mieszkaniowe.
W ocenie organu odwoławczego, rezygnacja z należnego prawem świadczenia byłaby zbytnim uprzywilejowaniem strony w stosunku do innych podmiotów w zakresie równego traktowania pod względem praw i obowiązków. W interesie wierzyciela, którym jest Prezydent Miasta G. jest odzyskanie utraconych środków publicznych.
W końcowych rozważaniach decyzji organ podał, iż odmowa wnioskowanego przez A. D. umorzenia w całości należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego nie stoi na przeszkodzie ubiegania się o udzielenie innych ulg w spłacie zobowiązań tj. umorzenia w części, odroczenia lub rozłożenia na raty.
Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wnieśli B. i A. D..
Na rozprawie w dniu 4 lutego 2015 r. pełnomocnik skarżących oświadczył, iż cofa skargę B. D. w związku z tym, iż postępowanie i decyzje dotyczyły jedynie A. D..
Sąd postanowieniem wydanym na rozprawie umorzył postępowanie sądowadministracyjne ze skargi B. D..
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga A. D. nie zasługiwała na uwzględnienie.
Sąd stwierdził, że analiza wystąpienia w okolicznościach niniejszej sprawy przesłanek umorzenia należności przewidzianych w art. 55 u.f.p. (znajdujących zastosowanie do należności publicznoprawnych na mocy art. 64 ust. 1 u.f.p.) prowadzi do wniosku, iż ewentualne uwzględnienie żądania skarżącego mogłoby nastąpić tylko dzięki zaistnieniu przesłanki z art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p., tzn. ze względu na ważny interes dłużnika. Interes ten zaistnieje wówczas, gdy dłużnikowi w spełnieniu ciążącego na nim zobowiązania stanie na przeszkodzie okoliczność nadzwyczajna, niezależna od jego woli i niemożliwa do przezwyciężenia. Zdaniem Sądu, sytuacja skarżącego niewątpliwie jest bardzo trudna, lecz nie można stwierdzić, że ma ona charakter nadzwyczajnego zdarzenia losowego, niezależnego od nich.
Przede wszystkim Sąd zwrócił uwagę, że nie istnieje przepis prawa, w myśl którego pozostawanie w trudnej, czy nawet bardzo trudnej sytuacji materialnej automatycznie wiąże się z umorzeniem należności publicznoprawnych przysługującym gminie czy innym jednostkom sektora finansów publicznych. Nawet w sytuacji, gdy wnioskodawca spełnia przesłanki do umorzenia tego rodzaju należności, umorzenie ich nie jest obligatoryjne, lecz pozostaje w sferze uznania organu administracyjnego. Umorzenie zobowiązania publicznoprawnego jest równoznaczne z wygaśnięciem tego zobowiązania, czyli definitywną rezygnacją organu władzy publicznej z możliwości uzyskania środków finansowych z tego tytułu. Ponadto podstawą umorzenia należności nie mogą być negatywne odczucia psychiczne osoby zobowiązanej, związane z prowadzeniem wobec niej postępowania egzekucyjnego, czy też subiektywne odbieranie przez zobowiązanego każdej podejmowanej przez organ próby wyegzekwowania należności stwierdzonej ostateczną decyzją lub odmowy umorzenia dochodzonej należności jako nękania go.
Zdaniem Sądu, trudno uznać, że skarżący nie będzie w stanie wywiązać się ze swoich zobowiązań publicznoprawnych, skoro spłaca liczne zobowiązania cywilnoprawne zaciągnięte w bankach komercyjnych oraz instytucjach parabankowych. Zresztą nie sposób uznać, iż zobowiązania wobec jednostki samorządu terytorialnego powinny być wyprzedzane w zaspokojeniu przez zobowiązania w stosunku do instytucji bankowych lub parabankowych, jeśli nie zostały zabezpieczone. Tym bardziej, że skarżący wykazuje się w zaciąganiu zobowiązań daleko idącą niefrasobliwością i brakiem racjonalności tak dalece posuniętą, iż nawet nie potrafi określić ani wielkości zobowiązań, ani podmiotów wobec których jest zadłużony. Ponadto zatajając przez organem pierwszej instancji fakt uzyskiwania przez B. D. dochodów z tytułu renty socjalnej skarżący powinien był liczyć się z konsekwencjami w postaci obowiązku zwrotu nienależnie uzyskanego dodatku mieszkaniowego oraz związanej z tym sankcji, tzn. konieczności zwrotu podwójnej wysokości tego świadczenia. Sąd zauważył, że nie sposób całkowicie abstrahować w postępowaniu wywołanym wnioskiem o umorzenie postępowania od okoliczności w jakich doszło do powstania obowiązku zwrotu świadczenia. Organ podejmujący decyzję o umorzeniu powinien uwzględnić rodzaj należności, której umorzenia dochodzi wnioskodawca i która ma służyć wymuszeniu na przyszłość pożądanych zachowań, co ma istotne znaczenie z perspektywy interesu społecznego. W związku z tym - zdaniem Sądu - organy obu instancji słusznie uwzględniły powyższą okoliczność z punktu widzenia interesu publicznego i nadały mu właściwą wagę. Nie sposób bowiem w swoisty sposób promować poprzez stosowanie instytucji umorzenia tego rodzaju zachowań, które powodują, iż świadczenia są przyznawane osobom, którym one nie przysługują albo przysługują w niższej wysokości i to na podstawie nieprawdziwych informacji podawanych przez te osoby. Godzi to bowiem w interes społeczny, niewątpliwie nie kształtuje właściwych postaw, a wręcz może rodzić lekceważenie dla prawa. Stąd w odniesieniu do tego rodzaju nienależnych świadczeń jak w niniejszej sprawie organ winien stosować tą instytucję umorzenia w nadzwyczajnych, wyjątkowo drastycznych sytuacjach.
Odnosząc się do zarzutu, iż wyegzekwowanie od skarżącego należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego uniemożliwi zaspokajanie jego podstawowych potrzeb życiowych, Sąd zwrócił uwagę na dwie kwestie.
Po pierwsze, funkcję zabezpieczającą dłużnika (utrzymującego się tak jak w przypadku skarżącego ze świadczeń otrzymywanych z ZUS) przed utratą dochodu pozwalającego na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb życiowych pełni regulacja zawarta w art. 10 § 1 u.p.e.a., w myśl którego świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym podlegają egzekucji w zakresie określonym w tych przepisach. Z kolei art. 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) określa, w jakiej części emerytury i renty wolne są od potrąceń i egzekucji. Tak więc nawet ewentualne skierowanie omawianej należności na drogę egzekucji administracyjnej nie pozbawi skarżącego środków na zaspokojenie jego podstawowych potrzeb życiowych, w przewidzianej przepisami prawa wysokości. Ponadto, jak wynika ze złożonych oświadczeń zarówno skarżącego, jak i jego żony mimo swej trudnej sytuacji są w stanie wygenerować środki na telewizję w wysokości aż 80 zł miesięcznie. Za uzasadniony wydatek na ten cel można uznać jedynie obowiązkowy abonament rtv wynoszący w chwili wydawania zaskarżonej decyzji 19,30 zł .
Po drugie, argumentacja zawarta w skardze opiera się na założeniu, że nieuchronną konsekwencją odmowy umorzenia należności objętych wnioskiem skarżącego będzie niezwłoczne ich wyegzekwowanie, co wpłynie negatywnie na jego sytuację życiową i zmusi do korzystania z pomocy społecznej. Argumentacja ta znajduje zapewne swoje źródło w poglądzie wyrażonym przez WSA w Szczecinie w wyroku z dnia 11 stycznia 2012 r., I SA/Sz 797/11 (LEX nr 1107552), w myśl którego nie może powstać taka sytuacja, w której zapłata zaległych należności spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, zaś organ tę okoliczność całkowicie pomija. Sąd podkreślił jednak, że pogląd ten, zapewne słuszny w sprawie, w której go sformułowano, nie musi automatycznie przekładać się na okoliczności każdej innej sprawy dotyczącej umorzenia należności publicznoprawnych. Jak bowiem wynika z akt niniejszej sprawy, skarżący dysponuje świadczeniem emerytalnym z którego można prowadzić egzekucję w zakresie, który jednocześnie gwarantuje zachowanie zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Przy czym, wbrew twierdzeniom skarżącego dochody zarówno jego, jak i małżonki organ odwoławczy uwzględnił w swych rozważaniach po uprzednim odliczeniu podatku dochodowego oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne i są one w wysokościach, które co do zasady wykluczają możliwość uzyskiwania przez nich świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej ( art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2003 r. ustawy o pomocy społecznej Dz. U nr 2013 r., poz. 182 ze zm. ) .
Jeżeli chodzi o zarzut nie wzięcia pod uwagę przez organy stanu zdrowia B. D. i jej znacznego stopnia niepełnosprawności, Sąd wskazał, że wprawdzie istotnie jest to równoznaczne z naruszeniem art. 7, 77 § 1 k.p.a., jednakże nie miało ono wpływu na wynik sprawy. Za takim wnioskiem przemawiają poczynione uwagi na temat możliwości wyegzekwowania należności od skarżącego w przyszłości, w sposób możliwie najmniej dla niego dolegliwy. Ponadto – co było najistotniejsze - organy uwzględniły w swej ocenie konsekwencje stanu zdrowia skarżącego i jego małżonki w sferze materialnej. Wzięły bowiem pod uwagę wysokość wydatków na lekarstwa.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. D.. Powołując się na obie podstawy wskazane w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skarżący kasacyjnie podniósł następujące zarzuty:
1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 56 ust. 1 pkt. 5 u.f.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w warunkach niniejszej sprawy, polegające na przyjęciu, że po stronie skarżącego nie zachodzi ważny interes dłużnika powodujący możliwość umorzenia w całości należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego;
2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
a) art. 145 § 1 pkt. 1 iit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt. 2 k.p.a. przez nieuchylenie decyzji organu odwoławczego mimo jej wadliwości, a to wobec błędnego ustalenia, że w przedmiotowej sprawie decyzja nie naruszała przepisów prawa materialnego ani przepisów proceduralnych, które miałyby wpływ na rozstrzygnięcie;
b) art. 7 k.p.a w zw. z art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. polegające na dokonaniu wybiórczego zgromadzenia materiału dowodowego, a następnie dowolnej ocenie materiału dowodowego, który został zebrany, z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, co doprowadziło w konsekwencji do bezzasadnego uznania, że skarżący jest w stanie wywiązać się ze swoich zobowiązań publicznoprawnych i w związku z tym nie jest uprawniony do zastosowania wobec niego ulgi w postaci umorzenia należności;
c) art. 151 p.p.s.a. przez jego nieuzasadnione zastosowanie, mimo że w przedmiotowej sprawie zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem skargi i uchyleniem decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego.
Mając powyższe zarzuty na względzie skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji oraz zasądzenie pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu wynagrodzenia wg norm przepisanych.
Rozwijając w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesione zarzuty wskazano, że nie można ważnego interesu, o którym mowa w art. 56 ust. 1 pkt. 5 u.f.p. utożsamiać wyłącznie z nadzwyczajnymi względami, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji strony. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwala stwierdzić, że strona znajduje się w tragicznej sytuacji finansowej. O ważnym interesie zobowiązanego może decydować jego sytuacja ekonomiczna, możliwość zarobkowania, sytuacja zdrowotna, rodzinna, jak również skutki ekonomiczne, jakie wystąpią w wyniku realizacji danego obciążenia dla niego i jego najbliższej rodziny. Skoro skarżący we wniosku o umorzenie podał, że ma bardzo trudną sytuację materialną, zachodzi podstawa do uznania, że nie będzie on w stanie spłacić należności. Skarżący, wnosząc o umorzenie należności wskazał na niemożność jej zapłaty z uwagi na trudną sytuację finansową, przedstawiając w sprawie dokumenty wskazujące na korzystanie z pomocy społecznej, opłaty, niepełnosprawność i inne wskazujące na trudną sytuację skarżącego i jego żony. A zatem wskazał na przesłankę ważnego interesu dłużnika w rozumieniu art. 56 ust. 1 pkt. 5 u.f.p.
Ponadto, zdaniem autora skargi kasacyjnej, należy wziąć pod uwagę fakt, że skarżący podjął szereg działań, stanowiących znaczne obciążenie dla egzystencji jego i jego żony, aby wywiązać się z ciążących na nich zobowiązaniach, a we wniosku występował o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego. Biorąc pod uwagę zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, pełnomocnik skarżącego nie zgodził się z przyjętym przez organy obu instancji oraz Sąd stanowiskiem, że będzie on w stanie wywiązać się ze swoich zobowiązań publicznoprawnych, skoro spłaca liczne zobowiązania cywilnoprawne zaciągnięte w bankach oraz instytucjach parabankowych. Wyjątkowość sytuacji, w jakiej znalazł się skarżący nie została ostatecznie dostrzeżona i obiektywnie oceniona w toku postępowania administracyjnego przed organami obu instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Dokonując kontroli instancyjnej wyroku Sądu pierwszej instancji z dnia 4 lutego 2015 r., Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze, że zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. tj. z 2016 r., poz. 718, dalej p.p.s.a.) w postępowaniu kasacyjnym rozpoznanie sprawy sądowoadministracyjnej następuje w granicach skargi kasacyjnej przy uwzględnieniu z urzędu przesłanek nieważności postępowania. W niniejszej sprawie nie wystąpiły wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
W skardze kasacyjnej podniesiono zarzuty oparte na obydwu podstawach określonych w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W tej sytuacji w pierwszej kolejności należy rozpoznać zarzuty naruszenia przepisów procesowych. Wskazane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art.145 §1 pkt 1 lit.c p.p.s.a. w zw. z art.138 §1 pkt 2 k.p.a. nie mogły odnieść skutku, gdyż - po pierwsze Sąd pierwszej instancji nie stosował art. 145 §1 pkt 1 lit.c p.p.s.a., jak też organ odwoławczy nie stosował art. 138 §1 pkt 2 k.p.a; po drugie - przepisy te określają jedynie sposób rozstrzygnięcia, a zatem sformułowanie zarzutu ich naruszenia bez powiązania z określonymi normami prawa materialnego lub procesowego nie mogło być skuteczne.
Odnośnie natomiast do zarzutów naruszenia art.7, 77 i 80 k.p.a., to nie są one uzasadnione z tego względu, że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie wskazano w przekonywujący sposób czemu zarzuca się "dokonanie wybiórczego zgromadzenia materiału dowodowego i dowolną ocenę tego materiału". Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że gospodarstwo domowe skarżącego składa się z dwóch osób. Nie jest także kwestionowany ustalony dochód i wydatki stron. Z uzasadnienia organu pierwszej instancji wynika, że nie pominięto faktu legitymowania się przez strony orzeczeniami o określonym stopniu inwalidztwa, z tym że w odniesieniu do inwalidztwa B. D. wskazano, że posiada umiarkowany stopień inwalidztwa, podczas gdy w oświadczeniu z dnia 9 kwietnia 2014 r. strona podała, że ma orzeczony znaczny stopień inwalidztwa, nie załączając orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. To stwierdzenie organu o umiarkowanym, a nie znacznym stopniu inwalidztwa B. D., wynika z faktu, że do akt zostało załączone zaświadczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Inwalidztwie z dnia 5 listopada 2012 r. o umiarkowanym stopniu inwalidztwa B. D.. Również w oświadczeniu z dnia 17 września 2013 r. o sytuacji finansowej i rodzinnej B. D. wskazała na umiarkowany stopień inwalidztwa. Jest to jedyna sporna okoliczność w zakresie ustalonego stanu faktycznego, innych okoliczności nie wskazano w skardze kasacyjnej. Sąd pierwszej instancji odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do powyższej kwestii, uznając, że okoliczność ta nie miała wpływu na wynik rozstrzygnięcia. Z tym stanowiskiem Sądu należy się zgodzić. Organy administracji i Sąd pierwszej instancji nie pominęły także, że skarżący należy do ludzi ubogich i jest w trudnej sytuacji materialnej.
Trzeba mieć jednak na uwadze, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że umorzenie należności jest instytucją wyjątkową i prowadzi do definitywnej rezygnacji organu z możliwości uzyskania środków z tego tytułu. W sytuacji, gdy z jednej strony skarżący wraz żoną świadomie zaciągnęli liczne pożyczki w komercyjnych bankach, a z drugiej strony nie ujawnili faktu pobierania przez B. D. renty socjalnej, to trudno takie zachowania "premiować" umorzeniem należności.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela także podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art.56 ust.1 pkt 5 ustawy o finansach publicznych. Niewątpliwie decyzja o umorzeniu należności wydana na tej podstawie jest decyzją uznaniową i jak każda tego rodzaju decyzja wymaga właściwego uzasadnienia przez organ ją wydający. Uznanie administracyjne oznacza jednocześnie, że nie zawsze nawet osoba spełniająca ustawowe kryteria do przyznania określonego świadczenia, takie świadczenie otrzyma, a także, że otrzyma je w oczekiwanej formie i wysokości. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że uznanie administracyjne pozwala organowi administracyjnemu na wybór rozstrzygnięcia, które uważa za najbardziej właściwe. Natomiast kontrola legalności rozstrzygnięcia opartego o uznanie administracyjne dokonywana przez Sąd polega na zbadaniu, czy w procesie dochodzenia do tej decyzji właściwy organ uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających wpływ na podjęte rozstrzygnięcie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów.
Z uzasadnienia decyzji organów orzekających w sprawie wynika, że dokonano wnikliwej oceny sytuacji materialnej B. i A. D., tak pod względem dochodów, wydatków i możliwości finansowych. Tak więc w kontekście uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji stwierdzenie organu, że sytuacja materialna i zdrowotna stron jest bardzo trudna, lecz nie można jej przypisać charakteru nadzwyczajnego zdarzenia losowego nie oznacza jednak, że organ nie wziął pod uwagę całokształtu sytuacji w jakiej znajduje się skarżący kasacyjnie. Sąd pierwszej instancji odniósł się także do zarzutu, iż wyegzekwowanie od skarżącego należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego uniemożliwi im zaspokojenie podstawowych potrzeb i słusznie zwrócił uwagę na przepisy zabezpieczające dłużnika przed utratą dochodu pozwalającego na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb.
Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej uzasadnione byłyby wobec skarżącego inne formy zastosowania ulgi, czy to w postaci rozłożenia należności na raty w sposób możliwy do spłacenia przez skarżących, czy też odroczenia płatności na dogodny dla nich czas, a także rozważenie możliwości umorzenia należności nie w całości, a choćby w określonej części.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku. O kosztach pomocy prawnej, udzielonej w ramach prawa pomocy, orzeka właściwy wojewódzki sąd administracyjny.