I OSK 1130/22

Naczelny Sąd Administracyjny2025-04-29
NSAAdministracyjneWysokansa
komunalizacjanieruchomościwłasnośćzarządzenienieuprawniony organrażące naruszenie prawaksięgi wieczystestan prawnyNSA

NSA uchylił wyrok WSA i oddalił skargę gminy na decyzję o stwierdzeniu nieważności komunalizacji mienia, uznając, że zarządzenie o przejęciu nieruchomości było wydane przez nieuprawniony organ.

Sprawa dotyczyła komunalizacji nieruchomości przez Gminę Miasto Rzeszów na podstawie zarządzenia z 1985 r. WSA uchylił decyzję Ministra stwierdzającą nieważność tej komunalizacji, uznając, że wpis Skarbu Państwa do księgi wieczystej był wiążący. NSA uchylił wyrok WSA, stwierdzając, że zarządzenie z 1985 r. zostało wydane przez nieuprawniony organ, co skutkowało brakiem skutecznego przejścia własności na rzecz Skarbu Państwa, a tym samym decyzja komunalizacyjna była wydana z rażącym naruszeniem prawa.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną E. S. i E. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdzającą nieważność decyzji Wojewody Podkarpackiego o komunalizacji nieruchomości przez Gminę Miasto Rzeszów. WSA uznał, że decyzja komunalizacyjna była prawidłowa, ponieważ w księdze wieczystej jako właściciel działki figurował Skarb Państwa, a wpis ten był wiążący dla organu administracji. NSA uchylił wyrok WSA, stwierdzając, że zarządzenie z 1985 r., stanowiące podstawę przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, zostało wydane przez organ nieuprawniony (Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami zamiast rady narodowej). W konsekwencji, zarządzenie to nie mogło wywołać skutku prawnego w postaci przejścia własności na rzecz Skarbu Państwa. NSA podkreślił, że brak skutecznego przejścia własności na Skarb Państwa oznacza, że decyzja komunalizacyjna została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.), a wpis w księdze wieczystej, nawet jeśli wskazywał na Skarb Państwa jako właściciela, nie mógł sanować tego naruszenia, gdyż był wtórny wobec rzeczywistego stanu prawnego.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, zarządzenie wydane przez nieuprawniony organ nie mogło wywołać skutku prawnego w postaci przejścia własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Uzasadnienie

NSA uznał, że zarządzenie nr 3/85 z 1985 r. zostało wydane przez Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami, podczas gdy zgodnie z przepisami ustawy o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego z 1983 r. uprawnienie do ustalenia terenu budowlanego i jego podziału przysługiwało radzie narodowej. Brak uprawnienia organu oznacza, że akt ten nie mógł skutecznie przenieść własności na Skarb Państwa.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (13)

Główne

Dz.U. 1990 nr 32 poz 191 art. 5 § ust. 1

Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych

Mienie ogólnonarodowe (państwowe) należące do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego staje się w dniu wejścia w życie ustawy (27 maja 1990 r.) z mocy prawa mieniem właściwych gmin, jeżeli dalsze przepisy nie stanowią inaczej.

k.p.a. art. 156 § § 1 pkt 2

Kodeks postępowania administracyjnego

Decyzja podlega stwierdzeniu nieważności, jeżeli została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości albo gdy naruszono przepisy o postępowaniu, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Pomocnicze

Dz.U. 1972 nr 27 poz 192 art. 2

Ustawa o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach

Prezydia powiatowych rad narodowych ustalały w drodze uchwał tereny przeznaczone pod budownictwo jednorodzinne i zagrodowe oraz ich podział na działki budowlane.

Dz.U. 1972 nr 27 poz 192 art. 5 § ust. 1

Ustawa o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach

Uchwały o ustaleniu terenu budowlanego i jego podziale podlegały ogłoszeniu w dzienniku urzędowym wojewódzkiej rady narodowej.

Dz.U. 1972 nr 27 poz 192 art. 5 § ust. 2

Ustawa o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach

Nieruchomości objęte uchwałą o ustaleniu terenu budowlanego przechodzą z mocy prawa na własność Państwa po upływie 2 miesięcy od dnia wejścia w życie uchwały.

Dz.U. 1983 nr 41 poz 185 art. 174 § ust. 1

Ustawa o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego

Upoważnienia dla terenowych organów administracji państwowej do stanowienia przepisów prawa miejscowego, przewidziane w ustawach szczególnych, z dniem wejścia w życie ustawy (1983 r.) stały się upoważnieniami dla rad narodowych odpowiedniego stopnia.

Dz.U. 1983 nr 41 poz 185 art. 174 § ust. 2

Ustawa o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego

Rada Ministrów mogła określić, które upoważnienia dla terenowych organów administracji państwowej pozostają jako upoważnienia dla tych organów do stanowienia przepisów prawa miejscowego.

ppsa art. 183 § § 1

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.

ppsa art. 188

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

NSA uchyla zaskarżony wyrok, jeżeli podstawa kasacyjna jest usprawiedliwiona.

ppsa art. 151

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

W przypadku nieuwzględnienia skargi, sąd oddala ją.

ppsa art. 193

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

NSA może oddalić skargę, jeżeli istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona.

ppsa art. 203 § pkt 2

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Ustawa o księgach wieczystych i hipotece art. 3 § ust. 1

Domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Zarządzenie nr 3/85 z 1985 r. zostało wydane przez organ nieuprawniony, co skutkuje brakiem skutecznego przejścia własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Decyzja komunalizacyjna wydana na podstawie nieistniejącego prawa własności Skarbu Państwa jest wydana z rażącym naruszeniem prawa. Prawomocne postanowienie sądu stwierdzające własność osoby fizycznej obala domniemanie wynikające z wpisu Skarbu Państwa do księgi wieczystej.

Odrzucone argumenty

Wpis Skarbu Państwa do księgi wieczystej był wiążący dla organu administracji przy wydawaniu decyzji komunalizacyjnej. Domniemanie prawdziwości ksiąg wieczystych nie zostało obalone w postępowaniu administracyjnym.

Godne uwagi sformułowania

zarządzenie nr 3/85 było wydane przez organ nieuprawniony akt ten nie mógł wywołać skutku prawnego decyzja komunalizacyjna mogła być wydana tylko w odniesieniu do nieruchomości, które na dzień 27 maja 1990 r. stanowiły mienie ogólnonarodowe (państwowe) rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa stanowi okoliczność mogącą zaistnieć niezależnie od woli i wiedzy organu wpis do księgi wieczystej ma charakter deklaratoryjny i wtórny w stosunku do rzeczywistego stanu prawnego istniejącego z mocy samego prawa zaistniałe w następstwie tej decyzji skutki, prowadzące do skomunalizowania mienia nie stanowiącego własności Skarbu Państwa i w rezultacie pozbawienia właścicieli tego mienia przysługującego im prawa, nie znajdują akceptacji w świetle zasad demokratycznego państwa prawnego.

Skład orzekający

Marek Stojanowski

przewodniczący

Marian Wolanin

sprawozdawca

Piotr Przybysz

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących komunalizacji mienia państwowego, znaczenie zarządzeń wydanych przez nieuprawnione organy, relacja między wpisem do księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, oraz przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej z powodu rażącego naruszenia prawa."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznego stanu prawnego z lat 80. i 90. XX wieku oraz konkretnych przepisów dotyczących komunalizacji mienia państwowego. Może mieć ograniczone zastosowanie do współczesnych spraw, ale stanowi ważny przykład wykładni przepisów historycznych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy długotrwałego sporu o własność nieruchomości, który sięga czasów PRL, i pokazuje, jak błędy proceduralne z przeszłości mogą prowadzić do skomplikowanych problemów prawnych. Wykładnia NSA dotycząca nieprawomocnych zarządzeń i ich wpływu na decyzje administracyjne jest istotna dla praktyków.

Nieruchomość przejęta przez gminę w latach 90. nie należała do państwa? NSA wyjaśnia, jak błąd z czasów PRL wpłynął na decyzję komunalizacyjną.

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 1130/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-04-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Marian Wolanin /sprawozdawca/
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6100 Nabycie mienia państwowego z mocy prawa przez gminę
Hasła tematyczne
Komunalizacja mienia
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2587/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-10-13
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1990 nr 32 poz 191
art. 5 ust. 1
Ustawa z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych.
Dz.U. 1972 nr 27 poz 192
art. 2, art. 5
Ustawa z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach.
Dz.U. 1983 nr 41 poz 185
art. 174 ust. 1
Ustawa z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego.
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art. 156 § 1 pkt 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) sędzia NSA Piotr Przybysz Protokolant starszy asystent sędziego Jakub Rozenfeld po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. S. i E. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 października 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2587/20 w sprawie ze skargi Gminy Miasta Rzeszów na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 października 2020 r. nr DAP-WN-727-33/2020/WWP w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. zasądza od Gminy Miasta Rzeszów na rzecz E. S. i E. B. solidarnie kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 13 października 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 2587/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: Sąd I instancji, WSA), po rozpoznaniu skargi Gminy Miasta Rzeszów, uchylił decyzje Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 8 października 2020 r., nr DAP-WN-727-33/2020/WWP (dalej: zaskarżona decyzja) oraz poprzedzającą ją decyzję z 17 czerwca 2020 r., nr DAP-WPK-727-248/2018/Ich, którą stwierdzono nieważność decyzji Wojewody Podkarpackiego z 20 lipca 2007 r., nr G.V-7723-1/72/07. Tą ostatnią decyzją stwierdzono nabycie przez Gminę Miasto Rzeszów z mocy prawa, nieodpłatnie, prawa własności nieruchomości położonej w R. obręb [...], oznaczonej w operacie ewidencji gruntów jako działki numer: [...] o pow. 527 m2 i [...] o pow. 582 m2. Wyrok ten zapadł na podstawie następującego stanu faktycznego i prawnego.
Zarządzeniem nr 3/85 z 28 marca 1985 r. Kierownik Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta Rzeszowa ustalił teren budownictwa jednorodzinnego w R. w rejonie ulicy [...] dokonując jednocześnie jego podziału na działki budowlane i drogi (dalej: zarządzenie nr 3/85). Zarządzenie to było podstawą przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowiących własność osób fizycznych, w tym Z. N. z d. W. (matki A. B.), oznaczonych nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] położonych w R. – odpowiadających aktualnym nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] z obrębu [...] w R.
W punkcie III postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 2 września 1988 r., sygn. akt I Ns 148/88, wydanego w sprawie o uregulowanie własności nieruchomości stwierdzono, że A. B. stała się z mocy samego prawa właścicielką działek ewid. nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], położonych w R. – S. obr. [...] (dalej: postanowienie SR z 1988 r.). Postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z 16 grudnia 1988 r., sygn. akt I.Cr. 642/88, oddalono rewizję od ww. postanowienia z 2 września 1988 r.
Decyzją z 20 lipca 2007 r., nr G.V-7723-1/72/07, Wojewoda Podkarpacki, na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 i art. 18 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych stwierdził, że Gmina Miasto Rzeszów nabyła z mocy prawa nieodpłatnie prawo własności nieruchomości położonej w R. obręb [...], oznaczonej w operacie ewidencji gruntów jako działki numer: [...] o pow. 527 m2 i [...] o pow. 582 m2 (dalej: decyzja komunalizacyjna).
Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej w odniesieniu do działki nr [...] (dalej: sporna działka) wystąpili E. B. i E. S. - następcy prawni A. B.
Decyzją z 17 czerwca 2020 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister) stwierdził nieważność decyzji komunalizacyjnej. Na skutek wniosku Gminy Miasta Rzeszów o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z 8 października 2020 r. Minister utrzymał swoje rozstrzygnięcie mocy. Na podstawie dokumentacji geodezyjno-prawnej organ ten ustalił, że sporna działka nr [...] obecnie oznaczona jest nr [...]. Powołując się na wyroki Sądu Najwyższego z 21 września 1988 r. (sygn. akt III ARN 38/88) oraz z 13 listopada 1991 r. (sygn. akt III CRN 224/91) Minister przyjął, że zarządzenie nr 3/85 było wydane przez organ nieuprawniony, a tym samym nie mogło rodzić skutków prawnych w postaci przejęcia prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Zatem nieruchomości oznaczone jako działki nr: [...], [...], [...], [...], [...] i [...] w obrębie [...], które były objęte zarządzeniem wydanym przez nieuprawniony organ, a odpowiadające obecnie działkom nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] w obrębie [...] R. – S., nie są nieruchomościami wywłaszczonymi, ponieważ nie doszło do władczego i skutecznego pozbawienia prawa własności nieruchomości osób fizycznych. Minister stwierdził, że działka nr [...] została utworzona z nieruchomości stanowiących własność osoby fizycznej, a na podstawie prawomocnego postanowienia SR z 1988 r. stanowiła w dacie komunalizacji własność osób fizycznych, nie zaś mienie Skarbu Państwa. Wobec tego organ nadzoru uznał, że decyzja komunalizacyjna w sposób rażący naruszyła art. 5 ust. 1 ustawy z 10 maja 1990 r., co z kolei należy uznać za wypełnienie przesłanki z art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji uwzględnił skargę Gminy Miasta Rzeszów na decyzję Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji z 8 października 2020 r. Zdaniem WSA, aby można było zarzucić organowi administracji działanie w ramach rażącego naruszenia prawa, naruszenie to w świetle okoliczności sprawy musi być oczywiste. Takiego rodzaju naruszenia prawa nie można zarzucić organowi w sytuacji, gdy wydając kwestionowaną w trybie nadzwyczajnym decyzję działał na podstawie danych, którymi z mocy prawa był związany. Sąd ten przyjął, że ze znajdujących się w aktach administracyjnych odpisów z ksiąg wieczystych, w dacie istotnej dla komunalizacji, tj. 27 maja 1990 r., a także w dacie wydania decyzji przez Wojewodę Podkarpackiego wynika, że jako właściciel działki nr [...] wpisany był Skarb Państwa. W księdze nie było wpisu ostrzeżenia o niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym dotyczącym nieruchomości, której właścicielką była A. B. lub jej poprzednik prawny. Natomiast prawo własności stwierdzone na rzecz A. B. na podstawie postanowień Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 2 września 1988 r. i Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z 16 grudnia 1988 r. nie zostało wpisane do księgi wieczystej. Jak wynika z treści powyższych postanowień Skarb Państwa nie był uczestnikiem postępowań w przedmiocie uregulowania własności. Postanowienia te zostały dołączone do akt sprawy przy piśmie Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 1 sierpnia 2018 r., tj. na etapie postępowania nadzorczego. Z akt postępowania komunalizacyjnego nie wynika, aby w dacie wydawania decyzji komunalizacyjnej Wojewoda posiadał wiedzę o wydanych postanowieniach. Sąd I instancji stwierdził, że organ wydając deklaratoryjną decyzję komunalizacyjną jest obowiązany uwzględnić stan prawny na 27 maja 1990 r. wynikający z wpisu w księdze wieczystej. Powołując się na art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece WSA uznał, że skoro domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, to z tej przyczyny organ administracyjny nie ma możliwości, aby w toku postępowania, jakie przed nim się toczy, dokonywać odmiennych ustaleń prawnych od tych, jakie wynikają z wpisów dokonanych w księdze wieczystej. Wpis do księgi wieczystej - zgodnie z art. 6266 kpc jest orzeczeniem sądu cywilnego, którego treść wiąże wszystkie inne sądy oraz organy. Z powyższych przyczyn Sąd I instancji uznał, że organ naruszył wskazane w skardze przepisy art. 7, 77 § 1 kpa i art. 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
W skardze kasacyjnej od przywołanego wyroku pełnomocnik E. S. i E. B. (dalej: skarżący kasacyjnie), na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: ppsa) zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: (1) art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskie] poprzez ich nie zastosowanie, polegające na uznaniu przez Sąd, że pomimo istnienia prawomocnych orzeczeń sądowych stwierdzających nieważność zarządzenia nr 3/85 z 28 marca 1985 r., będącego podstawą przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości objętych postępowaniem, które to orzeczenia wskazują że nie doszło do władczego i skutecznego pozbawienia prawa własności nieruchomości osób fizycznych, w tym wnioskodawców, brak Jest podstaw do uznania decyzji Wojewody Podkarpackiego z dnia 20 lipca 2007 r. za wydaną z rażącym naruszeniem prawa, a co za tym idzie zaskarżona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 października 2020 r. i decyzja z dnia 17 czerwca 2020 r. są błędne i powinny zostać uchylone. Tymczasem orzeczenie takie narusza prawo własności skarżących kasacyjnie poprzez pozbawienie prawa własności działek objętych postępowaniem; (2) art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych w zw. z art. 156 § 1 kpa poprzez ich błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowym przyjęciu przez Sąd, że decyzja Wojewody Podkarpackiego z dnia 20 lipca 2007 r., której nieważność stwierdził decyzją z dnia 17 czerwca 2020 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa, w sytuacji gdy decyzja ta stwierdzała nabycie przez Gminę Miasto Rzeszów z mocy prawa, nieodpłatnie prawa własności nieruchomości położonych w R. oznaczonych jako działki nr [...] i nr [...], w sytuacji gdy działki te ani w dniu wydania decyzji, ani też w dniu 27 maja 1990 r. nie stanowiły mienia ogólnonarodowego, lecz własność osoby fizycznej; (3) art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece w zw. z art. 156 § 1 kpa poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie, polegające na nie uwzględnieniu przez Sąd, że domniemanie prawdziwości ksiąg wieczystych jest domniemaniem wzruszalnym, a co za tym idzie nie uwzględnienie że w toku postępowania przed Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji doszło do obalenia tegoż domniemania w zakresie prawa własności działki nr [...] objętej decyzją Wojewody Podkarpackiego z dnia 20 lipca 2007 r., co skutkowało prawidłowym stwierdzeniem przez Ministra nieważności ww. decyzji Wojewody Podkarpackiego, jako rażąco naruszającej prawo, Sąd zaś powołując się na domniemanie prawdziwości wpisu w księdze wieczystej stwierdził, że skoro Wojewoda Podkarpacki był związany takim wpisem, to pomimo iż działka objęta jego decyzją nie stanowiła mienia ogólnonarodowego to decyzja taka jest prawidłowa.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego orzeczenia i rozpoznaniem skargi poprzez jej oddalenie w całości, ewentualnie przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania WSA.
W piśmie datowanym na 27 sierpnia 2024 r. pełnomocnik skarżących kasacyjnie przedstawił uzupełnienie uzasadnienia zarzutów kasacyjnych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania poddano ocenie wyrok Sądu I instancji pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej.
W myśl art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.; dalej: ustawa z 10 maja 1990 r.) jeżeli dalsze przepisy nie stanowią inaczej, mienie ogólnonarodowe (państwowe) należące do: 1) rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego, 2) przedsiębiorstw państwowych, dla których organy określone w pkt 1 pełnią funkcję organu założycielskiego, 3) zakładów i innych jednostek organizacyjnych podporządkowanych organom określonym w pkt 1 - staje się w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. 27 maja 1990 r.) z mocy prawa mieniem właściwych gmin.
Na dzień 27 maja 1990 r. w dziale II księgi wieczystej jako właściciel spornej działki wpisany był Skarb Państwa, zaś podstawę tego wpisu stanowiło zarządzenie nr 3/85 - wydane na podstawie art. 2 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192 ze zm. ; dalej: ustawa o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego; ustawa z 1972 r.) - przez Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta Rzeszowa, którym to zarządzeniem ustalono teren budownictwa jednorodzinnego w R. w rejonie ulicy [...] dokonując jednocześnie jego podziału na działki budowlane i drogi.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 przywołanej ustawy z 1972 r. prezydia powiatowych rad narodowych ustalać będą w drodze uchwał, na podstawie szczegółowych planów zagospodarowania przestrzennego, które tereny przeznacza się w okresach do pięciu lat pod budownictwo jednorodzinne zagrodowe (tereny budowlane), zaś stosownie do ust. 2 - uchwały o ustaleniu terenów budowlanych zawierać będą również podział tych terenów na działki odpowiadające normatywnej powierzchni przeznaczonej pod budownictwo wielorodzinne lub budownictwo zagrodowe (działki budowlane). Według art. 5 ust. 1 ww. ustawy uchwały prezydiów powiatowych rad narodowych o ustaleniu terenu budowlanego oraz jego podziale na działki budowlane podlegają ogłoszeniu w dzienniku urzędowym wojewódzkiej rady narodowej. W ust. 2 przewidziano zaś, że nieruchomości lub ich części objęte uchwałą o ustaleniu terenu budowlanego z wyjątkiem działek, które właściciele zgodnie z art. 8 zachowali na własność lub które zostały w trybie art. 9 nadane na własność członkom ich rodzin, przechodzą z mocy prawa na własność Państwa po upływie 2 miesięcy od dnia wejścia w życie uchwały, wolne od ciążących na nich praw rzeczowych ograniczonych i innych obciążeń.
W dacie wydania zarządzenia nr 3/85 obowiązywała ustawa z 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 41, poz. 185; dalej: ustawa z 1983 r.), zaś zgodnie z art. 174 ust. 1 tej ustawy (pierwotnie art. 177) przewidziane w ustawach szczególnych upoważnienia dla terenowych organów administracji państwowej do stanowienia przepisów prawa miejscowego, z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, z zastrzeżeniem ust. 2, stają się upoważnieniami dla rad narodowych odpowiedniego stopnia do stanowienia przepisów tego prawa. W myśl ust. 2 tego przepisu Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, określi, które z przewidzianych w ustawach szczególnych upoważnień dla terenowych organów administracji państwowej do stanowienia przepisów prawa miejscowego, dotyczących spraw, o których mowa w art. 65 ust. 2, pozostają nadal jako upoważnienia dla tych organów do stanowienia przepisów prawa miejscowego. W rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 13 kwietnia 1984 r. w sprawie określenia upoważnień dla terenowych organów administracji państwowej o właściwości ogólnej dla stanowienia przepisów prawa miejscowego (Dz. U. Nr 25, poz. 126) określono wyjątki od reguły przewidzianej w art. 174 ust. 1 ustawy z 1983 r. Rozporządzenie to nie przewidywało upoważnienia dla wskazanych organów do stanowienia przepisów prawa miejscowego w zakresie określonym w art. 2 ustawy o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego. Od wejścia w życie ustawy z 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego uprawnienie to przysługiwało wyłącznie właściwym radom narodowym.
Ustalenie terenu pod budownictwo jednorodzinne i jego podział na działki budowlane należało do kompetencji rady narodowej stopnia podstawowego. Wobec tego należy stwierdzić, że zarządzenie nr 3/85 Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta Rzeszowa zostało wydane przez nieuprawniony organ. W konsekwencji akt ten nie mógł wywołać skutku prawnego określonego w art. 5 ust. 2 ustawy o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego, w postaci przejścia prawa własności objętych nim nieruchomości z mocy prawa na własność Państwa. Takie stanowisko przyjął także Sąd Najwyższy w wyrokach z 21 września 1988 r., sygn. akt III ARN 38/88 oraz z 13 listopada 1991 r., sygn. akt III CRN 224/91, na które powołano się w zaskarżonej decyzji.
W realiach niniejszej sprawy nie nastąpiło zatem skuteczne przeniesienie prawa własności spornej działki z mocy prawa na rzecz Państwa. Nie ma bowiem aktu, który stanowiłby podstawę przejęcia przez Państwo własności tej nieruchomości, skoro zarządzenie nr 3/85 wydał nieuprawniony organ. W konsekwencji brak było podstaw do wydania przez Wojewodę Podkarpackiego decyzji na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r., stwierdzającej nabycie prawa własności danej działki przez Gminę Miasto Rzeszów, ponieważ decyzja komunalizacyjna mogła być wydana tylko w odniesieniu do nieruchomości, które na dzień 27 maja 1990 r. stanowiły mienie ogólnonarodowe (państwowe).
Dla oceny zaistnienia rażącego naruszenia prawa przy wydawaniu decyzji na podstawie powołanego art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. nie ma znaczenia, że w dacie wydania takiej decyzji w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości wpisany był Skarb Państwa z uwagi na to, że rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa stanowi okoliczność mogącą zaistnieć niezalenie od woli i wiedzy organu administracji, który wydał daną decyzję.
Brak przysługiwania Skarbowi Państwa prawa własności spornej działki na dzień 27 maja 1990 r. i na dzień wydania przez Wojewodę Podkarpackiego decyzji komunalizacyjnej ma charakter obiektywny. Zatem wpis w księdze wieczystej, na którym oparł się Wojewoda przy wydawaniu tej decyzji, a którego formalną podstawę stanowiło zarządzenie nr 3/85, wydane przez nieuprawniony organ, nie ma znaczenia dla oceny legalności decyzji w postępowaniu nieważnościowym, gdyż wpis ten ma charakter deklaratoryjny i wtórny w stosunku do rzeczywistego stanu prawnego istniejącego z mocy samego prawa. Wobec braku aktu, na podstawie którego w 1985 r. miałoby dojść do przejścia prawa własności nieruchomości na rzecz Państwa oraz w świetle prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 2 września 1988 r., w którym stwierdzono, że poprzedniczka prawna skarżących kasacyjnie stała się z mocy samego prawa właścicielką m.in. spornej działki - ujawnione zostało, że obiektywny stan prawny nieruchomości istniejący z mocy prawa jest inny niż ten, który Wojewoda Podkarpacki uznał za miarodajny dla wydania decyzji komunalizacyjnej, co w konsekwencji uzasadnia stwierdzenie nieważności tej decyzji.
Niespełnienie ustawowej przesłanki przysługiwania Skarbowi Państwa prawa własności spornej nieruchomości na dzień 27 maja 1990 r. wykluczało dopuszczalność stwierdzenia, na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r., że nieruchomość ta w danym dniu z mocy prawa stała się mieniem Gminy Miasta Rzeszów. Wydanie decyzji komunalizacyjnej nastąpiło zatem z rażącym naruszeniem wskazanego art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r., obarczającym tę decyzję wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Natomiast zaistniałe w następstwie tej decyzji skutki, prowadzące do skomunalizowania mienia nie stanowiącego własności Skarbu Państwa i w rezultacie pozbawienia właścicieli tego mienia przysługującego im prawa, nie znajdują akceptacji w świetle zasad demokratycznego państwa prawnego.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 ppsa, uchylił zaskarżony wyrok, a uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, oddalił skargę na podstawie art. 151 ppsa w zw. z art. 193 ppsa.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 ppsa.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI