I OSK 1120/23

I OSK 1120/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Jolanta Rudnicka
Marek Stojanowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2655/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-07-15
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
§ 5 w zw. z § 4
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, 7a, 75 § 1, 77 § 1 i art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 2, art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1-3
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 184, art. 193 zd. drugie
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych E.K. i Gminy L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2655/21 w sprawie ze skarg E.K. i Gminy L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 10 września 2021 r., nr DN.rn.625.69.2021 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi kasacyjne.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z 15 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2655/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skarg E.K.(dalej również: "następczyni prawna dawnych właścicieli majątku" "skarżąca nr 1", "skarżąca kasacyjnie nr 1") i Gminy L.(dalej również: "Gmina", "skarżąca nr 2", "skarżąca kasacyjnie nr 2") na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "Minister") z 10 września 2021 r., nr DN.rn.625.69.2021 w przedmiocie reformy rolnej, oddalił skargi.
Minister, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: "kpa"), po rozpoznaniu odwołań P.M. Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego – Lasy Państwowe Nadleśnictwo L. oraz Gminy od decyzji Wojewody Małopolskiego (dalej również: "Wojewoda", "organ I instancji") z 9 marca 2016 r., nr WS-III.7515.1.2.2013.PP [orzekającej, że: w pkt 1) działki ewidencyjne nr (...) obręb (...), jednostka ewidencyjna L. – nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej: "dekret", "dekret PKWN"); w pkt 2) działki ewidencyjne nr (...) oraz (...) (w granicach parceli pgr ...), obręb (...) L., jednostka ewidencyjna L. – podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; zaś w pkt 3) umarzającej postępowanie administracyjne w stosunku do działek nr: (...), obręb (...) L., jednostka ewidencyjna L. w zaskarżonej części: w pkt 1. uchylił ww. decyzję Wojewody w punkcie pierwszym i drugim; w pkt 2. utrzymał w mocy decyzję Wojewody w punkcie trzecim; w pkt 3. stwierdził, że działki ewidencyjne nr: (...) (w granicach dawnych pgr ...), (...), obręb (...) L., jednostka ewidencyjna L. – podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; w pkt 4. stwierdził, że działki ewidencyjne nr: (...) (w granicach dawnych pgr ...), (...) obręb L., jednostka ewidencyjna L. – nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; w pkt 5. umorzył postępowanie pierwszej instancji w części dotyczącej działek ewidencyjnych (...), obręb (...) L., jednostka ewidencyjna L.
Skargę kasacyjną od wskazanego na wstępie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2655/21, wywiodła Gmina, kwestionując go w całości i na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "ppsa"), zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. naruszenie art. 151 w zw. z art. 133 § 1 i art. 134 § 1 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, a także art. 141 § 4 ppsa, poprzez oddalenie skargi w oparciu o niepełne, a zatem błędne ustalenia stanu faktycznego przyjętego w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia jako podstawa rozstrzygnięcia, wskutek niedostrzeżenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji naruszyły normy art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 kpa, gdyż wobec braku jednoznacznego ustalenia pełnionej funkcji każdego z ośmiu pomieszczeń dworu L., a jedynie ustalenie pełnionej funkcji przez niektóre z tych pomieszczeń (cztery), przy rozstrzyganiu sprawy nie oparto się wyłącznie na ustaleniach faktycznych w tej konkretnej sprawie - bo ich w tym zakresie brak, ale w zamian tego na poglądach wyrażanych w orzecznictwie sądów administracyjnych, w podobnych sprawach dotyczących charakteru i natury związku funkcjonalnego występującego pomiędzy nieruchomościami ziemskimi, a innymi nieruchomościami, co w konsekwencji skutkowało oddaleniem skargi Gminy;
2. naruszenie art. 151 w zw. z art. 133 § 1 i art. 134 § 1 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez oddalenie skargi będące następstwem wadliwego ustalenia stanu faktycznego i przyjęcie, że zespół dworsko – parkowy majątku L. obejmujący obecne działki nr: (...) (w granicach dawnych pgr ...), (...) nie był funkcjonalnie powiązany z nieruchomością ziemską, a zatem nieruchomości te nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy postępowanie dowodowe przeprowadzone przez organy administracji obu instancji, zaaprobowane przez Sąd I instancji nie wykazało, aby były inne – poza zabudowaniami zespołu dworskiego wraz z oficyną – obiekty służące do sprawowania zarządu majątkiem ziemskim w L., a zatem zabudowania dworskie musiały pełnić różnorakie funkcje – w tym również funkcję administracyjną, sprawowania zarządu nad majątkiem ziemskim, co sprawia, że nieruchomości te spełniały przesłanki, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jako że zachodził związek funkcjonalny zespołu dworsko-parkowego z resztą nieruchomości o charakterze rolniczym, czego nie uwzględnił Sąd I instancji, a co w konsekwencji miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało oddaleniem skargi Gminy;
3. art. 151 ppsa w zw. z art. 141 § 4 ppsa i w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa oraz w zw. z art. 75 § 1 i art. 77 § 1 kpa, poprzez przyjęcie przez Sąd I instancji, jako podstawy rozstrzygnięcia stanu faktycznego ustalonego przez organ । administracyjny, niezgodnie z obowiązującą procedurą, gdyż organy administracyjne nie podjęły wszelkich niezbędnych kroków do wyjaśnienia wszelkich istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, zaniechano bowiem przesłuchania naocznych świadków z tamtych lat na okoliczność stanu i sposobu funkcjonowania dworu L. na początku lat 40-tych XX wieku, a takie osoby, mające w tym przedmiocie wiedzę, jeszcze wówczas żyły na etapie toczącego się od kwietnia 2001 r. postępowania administracyjnego.
II. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, przez błędne zastosowanie – (art. 174 pkt 1 ppsa):
1. naruszenie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa, poprzez błędne jego zastosowanie:
a. przez uznanie, że nie wszystkie nieruchomości ziemskie dworu L., pomimo spełnienia normy obszarowej określonej przepisem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, przeszły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy i rolnej - jak stanowi przepis, lecz skutek ten wyłączono w stosunku do nieruchomości stanowiących obecne działki nr (...) nr (...) (w granicach dawnych pgr ...), nr (...) określanych jako zespół dworsko - parkowy majątku L., pomimo braku istnienia przesłanek do zastosowania takiego wyłączenia, co w konsekwencji skutkowało oddaleniem skargi Gminy;
b. przez przyjęcie, w ślad za organem II instancji, że zespół dworsko - parkowy majątku L., obejmujący obecne działki nr (...) (w granicach dawnych pgr ...), nr (...), nr (...) nie był funkcjonalnie powiązany z nieruchomością ziemską, a zatem nieruchomości te nie podpadały pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, co w konsekwencji skutkowało oddaleniem skargi Gminy.
Podnosząc jak powyżej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie oraz o zasądzenie od Ministra na rzecz Gminy kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W środku zaskarżenia zawarto również oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie ww. zarzutów.
Skargę kasacyjną w sprawie wniosła również następczyni prawna dawnych właścicieli majątku, kwestionując wyrok w całości i zarzucając naruszenie przepisów postępowania:
I. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 3 § 1 ppsa w zw. z "art. 7, 77 i 80" kpa, poprzez niedokonanie przez Sąd właściwej oceny rozstrzygnięcia organu II instancji na gruncie poczynionych przez ten organ ustaleń faktycznych i wyciągniętych z nich wniosków, które pozostają sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, w szczególności poprzez niepełne odniesienie się do całości stanu faktycznego oraz niewłaściwą jego ocenę, brak rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, co w konsekwencji wpłynęło na błędy w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia organu II instancji oraz Sądu w zaskarżonym wyroku, takie jak:
1. stwierdzenie, że części majątku składające się obecnie na działki nr (...) stanowiły sady, czyli nieruchomości ziemskie o charakterze rolnym, podczas gdy z Planu Sytuacyjnego resztówki rozparcelowanego majątku L. z 15 lipca 1945 r. (dalej również: "Plan", "Plan sytuacyjny", "Plan z 1945 r.") oraz ze szkicu resztówki L. z 28 lutego 1950 r. wynika, że obecna działka nr (...) oznaczona jest jako ogrody i drogi, obecna działka nr (...) oznaczona jest jako ogrody, obecna działka nr (...) oznaczona jest jako ogrody, drogi i budowlana, natomiast inne dokumenty akt sprawy: Tabela zestawienia kultur na planie sytuacyjnym, Opis resztówki L. z 1 czerwca 1949 r., protokół zdawczo-odbiorczy przekazania gospodarstwa rolnego resztówka L. protokół przejęcia resztówki L. z 28 lutego 1950 r., na których organ, a za nim Sąd oparł ustalenie stanu faktycznego dotyczące działek nr (...) nie zawierają informacji o sposobie ich przeznaczenia i zagospodarowania, a jedynie informacje o sposobie i powierzchni zagospodarowania resztówki jako całości, które są ze sobą sprzeczne i nie zawsze rozróżniają pojęcia: sadów, ogrodów i parków, niemniej również wskazują, że na terenie całej resztówki znajdowały się zarówno ogrody, sady, jak i parki, czemu nie dano wyrazu w zaskarżonym orzeczeniu;
2. stwierdzenie, że części majątku składające się obecnie na działki nr (...) i nr (...) stanowiły wyłącznie sady – nieruchomości ziemskie wykorzystywane w charakterze rolnym oraz na terenie wszystkich ww. działek znajdowały się drzewa owocowe, a ich liczba (210 sztuk jabłoni, 4 sztuki gruszy, 32 sztuki wiśni, 12 sztuk śliw) świadczy o charakterze rolnym tych działek, podczas gdy takie fakty nie wynikają z dokumentów złożonych do akt sprawy, a organ II instancji i Sąd ten sam argument co do ilości drzew owocowych na terenie ogrodów przedstawia także dla terenów działki (...) oraz parcel (...) dodatkowo – jak Sąd przyznaje w uzasadnieniu wyroku, w niektórych dokumentach pojęcia: "sady" i "ogrody" oraz "parki" używane były zamiennie, a w innych podlegały rozróżnieniu;
3. stwierdzenie, że części majątku składające się obecnie na działki nr (...) stanowiły sady zawierające wyłącznie drzewa owocowe, stanowiące jednocześnie nieruchomości ziemskie wykorzystywane wyłącznie w charakterze rolnym mimo, że z mapy synchronizacyjnej działek geodezyjnych i parcel kastralnych oraz innych szkiców terenu majątków wynika, że znajdują się one w najbliższym otoczeniu dworu (szczególnie działka nr ...), a w przeszłości stanowiły część zespołu dworsko-parkowego w postaci ogrodów (przydomowych), o charakterze rekreacyjnym, ściśle i funkcjonalnie związaną z dworem, a część folwarczna (rolnicza) znajdowała się w innej, południowej i południowo-zachodniej części majątku;
4. stwierdzenie, że działka nr (...) w granicach parceli pgr (...) z uwagi na powierzchnie sadów składających się na resztówkę i ilość drzew owocowych rosnących na resztówce, stanowią ogrody, które powinny być rozumiane jako wyłącznie sady owocowe, mimo że na Planie sytuacyjnym resztówki z 15 lipca 1945 r. oraz szkicu resztówki z 28 lutego 1950 r. teren ten oznaczony jest wyraźnie jako ogrody, natomiast inne dokumenty akt sprawy, takie jak: Tabela zestawienia kultur na planie sytuacyjnym, Opis resztówki L. z 1 czerwca 1949 r., protokół zdawczo-odbiorczy przekazania gospodarstwa rolnego resztówka L., protokół przejęcia resztówki L. z 28 lutego 1950 r., na których organ, a za nim Sąd oparł ustalenie stanu faktycznego dotyczącego działki nr (...) nie zawierają informacji o sposobie ich konkretnego zagospodarowania, a jedynie informacje o sposobie i powierzchni zagospodarowania całego majątku w zakresie resztówki, które w dodatku pozostają ze sobą sprzeczne i nie zawsze rozróżniają pojęcia sadów, ogrodów i parków, niemniej również wskazują, że na terenie całej resztówki znajdowały się zarówno ogrody, sady, jak i park, co nie zostało wzięte pod uwagę;
5. stwierdzenie, że działka nr (...) w granicach parceli pgr (...), mimo że mogła stanowić ogród o walorach krajobrazowych, to możliwość wykorzystania ogrodów do produkcji rolnej przesądza o rolniczym charakterze tych parceli, mimo ich zagospodarowania jako element zespołu pałacowo-dworskiego z drzewami różnego rodzaju oraz krzewami, w najbliższym sąsiedztwie budynku dworu od strony północnej i alei lipowej od strony wschodniej, nieprzeznaczone funkcjonalnie do produkcji rolnej, pełniące funkcje reprezentacyjne i rekreacyjne, a dodatkowo z pisma Wojewódzkiego Komitetu Turystyki w K. z 19 grudnia 1957 r. wynika, że teren dworu, razem z najbliższym otoczeniem, a więc również parcelami pgr (...) stanowił wówczas atrakcyjny teren na zorganizowanie ośrodka turystycznego, z czego oczywiście wynika, że otoczenie dworu nie miało charakteru rolniczego, a działalność rolnicza nigdy nie była tam prowadzona;
6. stwierdzenie, że działka nr (...) miała charakter rolny tylko na podstawie Planu sytuacyjnego resztówki z 15 lipca 1945 r., gdzie obszar ten oznaczono jako rola, mimo że z innych dokumentów zgromadzonych w sprawie, w szczególności z Ewidencji parków ogrodów L. oraz mapy opracowanej przez arch. Z.S. z grudnia 2000 r. wynika, że teren tej działki stanowił dalszą część ogrodu dworskiego (od północnej strony działki), aleje starych lip, wnętrze ogrodowe i ogrody owocowe, natomiast w Szkicu orientacyjnym L. teren tej działki został wskazany, jako teren dawnego sadu, a ponadto działka ta została zajęta na ośrodek wczasowy A. co stanowi, że jej teren, przynajmniej w części północnej, nie miał charakteru rolniczego, funkcjonalnie związanego z folwarkiem, ale stanowił teren o charakterze reprezentacyjnym i przede wszystkim rekreacyjnym, stanowiącym dalszą część zespołu parkowo-dworskiego;
7. stwierdzenie, że obecne działki nr (...) na których była i jest urządzona droga stanowiły dojazd tylko do części folwarcznej majątku, podczas gdy zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego równocześnie stanowiły one drogę dojazdową do części mieszkalnych i reprezentacyjnych majątku oraz drogę dojazdową na inne nieruchomości;
8. przyjęcie, że obecne działki nr (...) nie wchodziły w skład zespołu parkowo - dworskiego, stanowiąc tereny o charakterze wyłącznie rolnym, podczas gdy nie miały one funkcjonalnego powiązania z folwarkiem i produkcją rolną;
II. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 7a kpa, poprzez brak zastosowania kontroli decyzji organu II instancji w zakresie niezastosowania tego przepisu i nierozstrzygnięcia wątpliwości co do stanu faktycznego w zakresie powierzchni ogrodów, sadów i ich faktycznego położenia na terenach konkretnych części majątku, w szczególności w zakresie wskazywanych liczbowo drzew owocowych, a także co do niekonsekwencji w używanych w dokumentacji pojęciach ogrodów, sadów i parków, na korzyść strony postępowania – skarżącej kasacyjnie 1, a także nierozstrzygnięciu na jej korzyść wątpliwości w zakresie faktycznego sposobu wykorzystywania tych działek, co skutkowało nieprawidłową konstatacją, że wszystkie tereny oznaczane w dokumentacji akt jako ogrody stanowiły sady o charakterze rolnym, mimo że przykładowo protokół zagospodarowania resztówki z 28 lutego 1950 r., opis resztówki z 1949 r., protokół zdawczo odbiorczy przekazania resztówki przez zarząd Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w L. wskazują, że na terenie majątku znajdowały się zarówno sady i ogrody, a z akt sprawy oczywiście wynika, że: "(...) działki (...) działka (...) oraz działka (...) w zakresie parceli pgr (...) ...", z uwagi na ich powierzchnię, nie mogły stanowić wyłącznie sadów owocowych, na których rosło około 200 drzew stanowiących sad, a tyle drzew owocowych zostało stwierdzonych na terenie majątku;
III. naruszenie "art. 1, art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną wykładnię i stwierdzenie, że sama tylko potencjalna możliwość wykorzystywania nieruchomości na cele rolne, które powinny być rozumiane możliwie szeroko, stanowi o zastosowaniu przepisów dekretu, co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN i utrzymania przez Sąd decyzji organu II instancji, że działki nr (...) (w granicach dawnych pgr ...), (...) podpadały pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu, z uwagi na ich charakter rolniczy, mimo że według dominującej wykładni tego przepisu stosowanej w orzecznictwie, nacjonalizacji może podlegać jedynie ta cześć nieruchomości, która była przeznaczona do produkcji rolnej (niezależnie, czy była ona faktycznie prowadzona), lecz nie ten jej fragment, który do tego celu nie był funkcjonalnie przeznaczony, lecz tylko mógł potencjalnie zostać użyty, a więc przepis ten nie ma zastosowania do nieruchomości, które pozostawały w związku funkcjonalnym z dworem i jego funkcją mieszkalną, reprezentacyjną, rekreacyjną i nie były funkcjonalnie przeznaczone do produkcji rolnej, co tyczy się właśnie działek nr (...) w granicach parceli pgr (...)";
IV. naruszenie § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1944 r., Nr 10, poz. 51, dalej: "rozporządzenie", "rozporządzenie Ministra Rolnictwa", "rozporządzenie z 1 marca 1945 r."), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że obecne działki ewidencyjne nr (...) (w granicach dawnych pgr ...), (...) miały charakter rolniczy na 1 września 1939 r. i na 13 września 1944 r., podczas gdy nie były one wówczas funkcjonalnie przeznaczone na prowadzenie działalności rolnej, ale pozostawały w związku funkcjonalnym z dworem, jego funkcją mieszkalną, reprezentacyjną i rekreacyjną;
V. naruszenie § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji przyjęcie, że organ nie jest uprawniony do "wyrzeczenia, że obecne działki nr (...) stanowiące lasy nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, podczas gdy zostało przyznane, że tereny te nie zostały znacjonalizowane na podstawie tego dekretu o reformie rolnej, a dekretu o lasach, przy czym dokładne granice przejętych terenów nie są znane";
VI. naruszenie art. 2, art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 ze zm., dalej: "Konstytucja", "Ustawa Zasadnicza", "Konstytucja RP") i art. 8 i 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm., dalej: "Konwencja") oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji (dalej: "Protokół"), "przez rozszerzającą wykładnię przepisów dekretu PKWN, poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu II instancji w przedmiocie uznania podlegania działek nr (...) (w granicach dawnych pgr ...), nr (...) pod działanie dekretu, mimo rozbieżności w ustaleniach faktycznych na temat charakteru i sposobu ich zagospodarowania i związanych z tym wątpliwości, mimo faktu, że nieruchomości te nie były funkcjonalnie przeznaczone na prowadzenie działalności rolnej, a tylko takie nieruchomości mogły być nacjonalizowane zgodnie z przepisami dekretu, mimo że dekret PKWN przewidywał nacjonalizację majątków bez żadnej rekompensaty i z punktu widzenia prawa natury był aktem bezprawnym."
Wskazując na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie od Ministra na rzecz skarżącej kasacyjnie nr 1 kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W środku zaskarżenia zawarto oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie ww. zarzutów.
Odpowiedź na skargę kasacyjną Gminy wniosła E.K. W piśmie zaprezentowano krytyczne stanowisko wobec twierdzeń zawartych w środku zaskarżenia skarżącej kasacyjnie nr 2. Następczyni prawna dawnych właścicieli majątku podtrzymała argumentacją przedstawioną w złożonym przez siebie środku zaskarżenia, nie składając dodatkowych żądań, ani wniosków procesowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekli się rozprawy, a pozostałe strony postępowania, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądały jej przeprowadzenia.
Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy związany jest granicami środka zaskarżenia, wyznaczonymi wskazanymi w nim podstawami, tj.: naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa); naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).
Biorąc pod uwagę zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skargi kasacyjne nie zawierają usprawiedliwionych podstaw.
Zarówno skarga kasacyjna Gminy, jak i środek zaskarżenia wniesiony przez E.K. zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych. W takim przypadku, rozpatrzeniu w pierwszej kolejności, co do zasady, podlegać powinny zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę wydanego wyroku został ustalony bez naruszenia przepisów postępowania. Jednocześnie wskazać wypada, że zakres postępowania dowodowego stanowi wypadkową przesłanek ukształtowanych przez prawo materialne, dlatego w analizowanej sprawie rozpoznanie obu ww. rodzajów zarzutów kasacyjnych musi odbywać się z uwzględnieniem ich pozostawania w ścisłym związku.
W obrębie naruszeń prawa materialnego (art. 174 pkt 1 ppsa) oba środki zaskarżenia podnoszą naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z tym że skarga kasacyjna skarżącej kasacyjnie nr 1 nie rozgranicza bezpośrednio obu podstaw i w ramach wadliwości na gruncie art. 174 pkt 2 ppsa, podnosi zarzuty materialnoprawne (pkt III środka zaskarżenia). Jeśli chodzi o skargę kasacyjną Gminy, to jej autor określił formę naruszenia prawa materialnego, jako błędne zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa (pkt II. 1. lit. a i b środka zaskarżenia) –którego to przepisu Sąd I instancji nie zastosował, a więc już z tej przyczyny nie mogło dojść do jego naruszenia.
Przypomnienia w tym miejscu wymaga, że w przypadku zarzutów opartych na podstawie kasacyjnej wskazanej w art. 174 pkt 1 ppsa, niezbędne jest określenie formy naruszenia. Zgodnie z ww. przepisem może ono mieć postać: błędu wykładni, bądź niewłaściwego zastosowania. Błędna wykładnia polega na nieprawidłowym zrozumieniu treści przepisu, natomiast niewłaściwe jego zastosowanie opiera się na wadliwym uznaniu, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada (bądź nie odpowiada) hipotezie określonej normy prawnej (vide np. wyroki NSA: z 5 stycznia 2012 r., II OSK 1852/10; z 20 lipca 2011 r., II FSK 335/10). Naruszenie przepisów postępowania nie pociąga za sobą obowiązku wskazania formy, jednakże konieczne jest określenie, w jaki sposób zostały one naruszone i jaki owa wadliwość mogła mieć wpływ na wynik sprawy. O charakterze danego przepisu nie decyduje przy tym charakter aktu prawnego, w jakim jest on zamieszczony, ale jego treść i cel (vide np. wyroki NSA: z 10 maja 2006 r., II OSK 1356/05; z 16 marca 2007 r., I OSK 733/06).
Co istotne, w praktyce orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego nie dochodzi do automatycznego dyskwalifikowania skarg kasacyjnych, w sytuacji gdy zarzuty kasacyjne nie w pełni spełniają wymogi konstrukcyjne określone w art. 176 ppsa (uchwała NSA z 26 października 2009 r., I OPS 10/09, podjęta w pełnym składzie). Naczelny Sąd Administracyjny nie może zasadniczo we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać, czy w inny sposób je korygować (vide np.: wyrok NSA z 27 stycznia 2015 r., II GSK 2140/13), chyba że umożliwia to powołana choćby niedoskonale podstawa prawna, a wadliwość zarzutu jest możliwa do usunięcia poprzez analizę argumentacji uzasadnienia środka odwoławczego (vide np. wyrok NSA z 22 sierpnia 2012 r., I FSK 1679/11). Powyższej wskazane uchybienia konstrukcyjne skarg kasacyjnych nie uczyniły zatem zarzutów naruszenia prawa materialnego - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu formalnie nieskutecznymi i tym samym nie stanowiły przeszkody do ich oceny przez Naczelny Sąd Administracyjny. Tak więc brak wyszczególnienia w skardze kasacyjnej E.K. odrębnie zarzutów materialnoprawnych i procesowych oraz brak wskazania pełnych jednostek redakcyjnych przepisów (w postaci odpowiedniego: "§" – art. 77 kpa; "§" i "pkt" – w odniesieniu do art. 7 a kpa; "lit." – w przypadku art. 2 ust. 1 dekretu), a także nieprawidłowości środka zaskarżenia wniesionego przez Gminę w zakresie przywołania art. 145 § 1 pkt 1 (lit. a bądź c – odpowiednio do wadliwości) ppsa, gdy Sąd I instancji orzekł na podstawie art. 151 ppsa – mimo, że zostały zauważone przez Naczelny Sąd Administracyjny, podlegać mogą ocenie.
W odniesieniu do obu skarg kasacyjnych, koniecznym jest jednak zwrócenie uwagi, że sposób sformułowania zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazuje, że ich istotą są głównie oceny dotyczące okoliczności stanu faktycznego sprawy.
W skardze kasacyjnej Gminy zakwestionowano ocenę Sądu I instancji w zakresie istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy częścią dworską nieruchomości ziemskiej – działki nr: (...) – pgr (...) na których znajdował się dwór i park nad rzeką Łososiną, a częścią o charakterze ściśle rolnym. Podniesiono przy tym naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez jego błędne zastosowanie (petitum skargi kasacyjnej w pkt II.1.a i b). W ramach tego zarzutu Gmina wskazała również, że Sąd I instancji niewłaściwe przyjął brak objęcia reformą rolną "całej nieruchomości", sanując tym samym wyłączenie spod działania dekretu części zabudowanej dworem (przyjęto tu funkcję wyłącznie mieszkalną; rezydencjalną) – powyższe uzasadniono brakami w zebranej dokumentacji akt sprawy, w zakresie sposobu i miejsca zarządzania majątkiem. Pod wątpliwość poddano także oceny dotyczące nieruchomości uznanych za park dworski, położony nad rzeką (działki nr: ...). Powyższe elementy – w ocenie skarżącej kasacyjnie nr 2 – powinny zostać uznane za podlegające normom dekretu, jako całość.
E.K. w pkt III. do VI. petitum środka zaskarżenia, podniosła odpowiednio: w pkt III. błędną (rozszerzającą) wykładnię "art. 1, art. 2 ust. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e" dekretu, poprzez nieprawidłowe przyjęcie, że przejęciu podlegać mogła część nieruchomości, która nie była uprzednio przeznaczona do produkcji rolnej, jedynie potencjalnie umożliwiająca wykorzystanie do celów rolnych – niezależnie od tego, czy działalność rolnicza była na konkretnych działkach faktycznie prowadzona – str. 5 skargi kasacyjnej (wyliczono tu poszczególne działki dokonując próby podważenia ich rolnego charakteru); w pkt IV. – naruszenie § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia – obejmujący w istocie zakwestionowanie stanu faktycznego sprawy (przyjętą przez Sąd I instancji ocenę charakteru rolnego poszczególnych działek); pkt V. – obejmujący możliwość oceny przez organy podpadania pod regulacje reformy rolnej działek stanowiących lasy ("błąd wykładni" § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia); i VI – oparty na zasadach Konstytucji RP (art. 2 - Zasada demokratycznego państwa prawnego, art. 21 ust. 1 - Ochrona własności i prawa dziedziczenia i art. 64 ust. 1 do 3 – odpowiednio zasady: Prawo do własności, innych praw majątkowych, prawo dziedziczenia) oraz art. 8 (bez wyszczególnienia "ust."; Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego) i art. 14 (Zakaz dyskryminacji) Konwencji, poprzez cyt.: "(...) rozszerzającą wykładnię przepisów dekretu PKWN (...), poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu drugiej instancji w przedmiocie uznania podlegania działek (...) pod działanie tego dekretu (...), mimo rozbieżności w ustaleniach faktycznych na temat charakteru i sposobu ich zagospodarowania i związanych z tym wątpliwości..." - a więc kwestionujący de facto ustalenia stanu faktycznego, co wynika z uzasadnienia zarzutu. Zauważenia przy tym wymaga, że obie skargi kasacyjne nie zawierają pełnego, skonkretyzowanego uzasadnienia wszystkich podniesionych w petitum wadliwości, ani też rozgraniczenia twierdzeń w zakresie naruszeń procesowych i materialnoprawnych. Właściwe uzasadnienia sformułowanych nieprawidłowości mają formę ciągłego tekstu, stanowiącego twierdzenia dotyczące tak stanu faktycznego jak i odniesień do prawa materialnego (również w zakresie nieobjętym petitum środków zaskarżenia), co znacznie utrudnia kontrolę instancyjną.
Analiza ww. zarzutów, a w szczególności ich uzasadnień wskazuje, że kwestią sporną podnoszoną przez obie strony skarżące kasacyjnie, pozostaje fakt zaakceptowania przez Sąd I instancji stanowiska Ministra dotyczącego charakteru poszczególnych działek, w tym: z jednej strony – braku związku funkcjonalnego pomiędzy częścią nieruchomości dworskiej a częścią przejętą na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej; z drugiej zaś – o istnieniu takiego związku między dworską częścią majątku a pozostałą częścią przejętą z mocy dekretu. Zarzuty obu skarg kasacyjnych nie dotyczą tym samym bezpośrednio błędnej wykładni powołanych przepisów, tj. sposobu rozumienia pojęć "nieruchomość ziemska" i "związek funkcjonalny", lecz zmierzają do zakwestionowania przyjętego przez Sąd I instancji stanowiska – z jednej strony, że dwór nie pełnił funkcji związanych z działalnością rolniczą i jako budynek mieszkalno-reprezentacyjny nie był z nią powiązany, a zatem działka nr (...) oraz działki wymienione w pkt 4 decyzji Ministra (wobec stwierdzonego ich charakteru) nie podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; z drugiej zaś - że działki o numerach: (...) (w granicach dawnych pgr ...) i nr (...) mogły zostać wykorzystane na cele rolne, wobec czego podlegały przejęciu. Argumentacja stron skarżących kasacyjnie sprowadza się więc co najwyżej do błędnego zastosowania ww. przepisów, jak zarzuciła to zresztą skarżąca kasacyjnie Gmina wskazując, że art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powinien mieć zastosowanie wobec wszystkich objętych jej skargą kasacyjną działek – nie obejmuje zaś błędów wykładni.
W tym miejscu zauważenia wymaga, że ocena zasadności naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś stanu faktycznego, który skarżący uznają za prawidłowy (vide np. wyroki NSA: z 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; z 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12; z 7 lutego 2022 r., I OSK 695/21; z 8 maja 2024 r., I OSK 1149/23; czy z 28 czerwca 2024 r., I OSK 740/21). Niedopuszczalne jest tym samym zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Podważając przyjętą ocenę stanu faktycznego nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, również w wyniku jego błędnej wykładni, o ile równocześnie nie zostaną uznane za skutecznie, zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (vide np. wyroki NSA: z 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12; z 2 sierpnia 2024 r., I OSK 2403/23). Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego i może zostać wykazane jedynie pod warunkiem uprzedniego obalenia takich ustaleń, czy też dowiedzenia ich wadliwości.
W obu skargach kasacyjnych wniesionych w sprawie postawiono zarzuty oparte na naruszeniu przepisów postępowania, a zatem w ramach ich rozpatrzenia Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się również do powyższych kwestii.
Na wstępie przypomnieć należy materialnoprawne uwarunkowania sprawy w kontekście wykładni przyjętej przez Sąd I instancji, której skutecznie strony skarżące kasacyjnie nie podważyły, a którą Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za prawidłową.
Kryteria, jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. I tak, zgodnie z ww. przepisem, na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d i e, części pierwszej niniejszego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część druga. Z treści tego przepisu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone po pierwsze "nieruchomości ziemskie" o powierzchni przekraczającej ustalony w nim normatyw, a po wtóre takie, których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w art. 1, część druga dekretu. Pełna rekonstrukcja normy prawa określonej w opisywanym przepisie wymaga więc każdorazowo rozważenia zawartego w niej odesłania do "art. 1, część druga". Ustęp 1 art. 2 dekretu wskazuje, że na cele reformy rolnej są przeznaczone "nieruchomości ziemskie". Ich charakter, czy przydatność określona zaś jest cenzusem celu wskazanego w "art. 1, część druga" dekretu (ostatnie zdanie ust. 1 art. 2). Nie chodzi tu więc o wszystkie nieruchomości, które mogły być kwalifikowane jako ziemskie, ale o określoną ich grupę, wykazującą cechę przydatności do realizacji celów, enumeratywnie wymienionych w punktach a, b, c, d oraz e w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak wprost wskazano w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06: "Punkty a, b i c tego przepisu nie budzą raczej wątpliwości, że może tu chodzić o nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzw. grunty rolne, skoro mają być przeznaczone na upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych oraz tworzenie nowych gospodarstw rolnych, czy też na tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej. Natomiast następne punkty (d i e), są niekiedy wskazywane jako dające podstawę do przejmowania w ramach reformy rolnej innych nieruchomości, niż nieruchomości ziemskie, np. pałaców, dworów, czy też budynków mieszkalnych, co rzekomo odpowiada celom tam określonym. Jednak nie zwraca się uwagi na to, że mowa jest tam o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów. Wyraz "teren" w języku polskim jest jednoznaczny, tym bardziej, jeżeli teren ma być zarezerwowany dla określonych instytucji lub pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych, czy też na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji (wyrok Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 2005 r., II CK 653/04, OSNC 2006, nr 3, poz. 56)." – uzasadnienie uchwały I OPS 2/06. Na własność Skarbu Państwa przeszły więc nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d oraz e "części pierwszej niniejszego artykułu" (art. 2 ust. 1 dekretu), z przeznaczeniem na cele, wskazane w "art. 1, część druga" (w art. 1 ust. 2 dekretu). Po pierwsze nieruchomość podlegająca działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu musiała być nieruchomością ziemską w jego rozumieniu, dopiero w dalszej kolejności mogła być przeznaczona na cele, wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, nie zaś odwrotnie.
Odnosząc się do definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", należy mieć na względzie – przywołaną trafnie przez Sąd I instancji – wykładnię Trybunału Konstytucyjnego (dalej również: "Trybunał", "TK") wyrażoną w uchwale z 19 września 1990 r., W 3/89. Trybunał uznał, że pojęcie to należy rozumieć, jako nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym. Zauważył, że intencją ówczesnego ustawodawcy było bowiem przeznaczenie na cele reformy tych nieruchomości, bądź ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Stwierdzenie, czy część konkretnej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga w tej sytuacji zbadania, czy nieruchomości lub ich części były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia ww. rodzaju działalności, a następnie, czy między ocenianą częścią majątku a pozostałą (stricte rolniczą) zachodzi tzw. "związek funkcjonalny". Zgodnie z utrwaloną już linią orzeczniczą sądów administracyjnych, przez "związek funkcjonalny" należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku, polegający na tym, że część poddana ocenie nie może prawidłowo funkcjonować bez części rolniczej i na odwrót. Dla istnienia tego typu związku nie wystarczy samo wykazanie powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym, ani finansowym (vide np. wyroki NSA: z 11 października 2006 r., I OSK 28/06; z 11 lipca 2023 r., I OSK 483/20; z 5 stycznia 2024 r., I OSK 1930/22). Istotne jest przy tym, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolną majątku właściciela. Pomimo tego, że posiadłości ziemskie stanowiły zwykle jednolite kompleksy, na potrzeby postępowań związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej konieczne jest ustalenie, które z wchodzących w ich skład działek miały charakter rolniczy. Na uwagę zasługuje również § 4 rozporządzenia, który formułuje zasadę, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Z tej przyczyny, orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia – stanowiącego jedyną obowiązującą podstawę prawną oceny podpadania nieruchomości pod normy reformy rolnej – należy opierać się nie tylko na przesłance normatywu obszarowego z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale również wziąć pod uwagę kwestie, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części, bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy część dworska pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską.
W odniesieniu do powyższych uwag krytycznie odnieść się należało do argumentacji skarg kasacyjnych: w zakresie postulowanego w środku zaskarżenia Gminy przejęcia pod rządy reformy rolnej całego majątku L. (bez dokonywania opisanych wyżej ocen) oraz związku funkcjonalnego dworu z częścią gospodarczą (pkt II.1.a. i pkt II.1. b.); a także do zarzutów z pkt III., IV., V. i VI. środka zaskarżenia następczyni prawnej dawnych właścicieli majątku, w kwestii uznania przez WSA za prawidłowe potencjalnego wykorzystania części nieruchomości, stanowiącej dawne sady, czy ogrody warzywne na cele związane z reformą.
Również w świetle powyższego Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał za trafne zarzutów skargi kasacyjnej Gminy w ramach istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy działką nr (...) (na której usytułowany był dwór) a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Słusznie uznał Minister i Sąd I instancji, że dwór w L. miał charakter reprezentacyjno-mieszkaniowy, a więc nie pełnił funkcji związanej bezpośrednio z produkcją rolną, co następczo uprawniało do stwierdzenia, że należy wyłączyć go spod regulacji reformy. Prawidłowo zostało to wywiedzione z dokumentacji akt sprawy, potwierdzającej, że dwór stanowił miejsce zamieszkania byłego właściciela i jego rodziny. Tezę powyższą uzasadnia także bezpośrednie otoczenie budynku w postaci drzew i krzewów ozdobnych. Mieszkalno-reprezentacyjna funkcja zabudowań dworskich wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym m.in.: z protokołu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. "Korekta rozliczenia sporządzonego przez P.Z.R. dn. 15.IX.1955 r.", pkt "II. Budynki mieszkalne i gospodarcze oraz urządzenia jak: silosy, gnojownie, ogrodzenia i tp." wpisano: "dom mieszkalny 35x15"; z uchwały Sądu Grodzkiego w L. z 24 września 1946 r. która wskazuje, że w ramach przejęcia majątku na cele reformy uwzględniono m.in.: "1/ Budynek dworski (...) stanowiący zabytek, bardzo stary, oko – 390 lat mający, kryty gontami, 20 metrów długi 14 metrów szeroki, 3 metry wysoki, składający się z 8 pokoi, kuchni, spiżarni i łazienki..."; Inwentarz spadku po Z.M. zmarłym 16 września 1942 r. podaje, że budynek dworu składał się z 8 pokoi, kuchni, spiżarni i łazienki, oficyna miała zaś 2 pokoje; z opracowania z 1984 r. T.P. "Dwór w L." Dokumentacja historyczna. Rozdział I. Opis inwentaryzacyjno-analityczny. 1. Sytuacja i układ przestrzenny d. zespołu dworskiego.", wynika, że: "W układzie kompozycyjnym zespołu w jego obecnej postaci zaznacza się (...) podziały użytkowo-własnościowe, wyraźny podział na część mieszkalno-reprezentacyjną /wschodnią/ korzystającą ze wspomnianej szkarpy terenowej, na którą składa się, jako podstawowy komponent budynek dworu w otoczeniu założenia ogrodowo-parkowego, z towarzyszącymi subsydiarnymi obiektami mieszkalno-gospodarczymi /m.in. niezachowana zarządówka, il. 30/ oraz część gospodarczą /zachodnią." W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że pomimo przeciwnych twierdzeń Ministra, Sądu I instancji oraz Gminy, w dokumentacji akt sprawy znajduje się zapis sugerujący administrowanie majątkiem poza częścią dworską. W części ww. opracowania opisującej obiekty gospodarcze podano np. cyt.: "(...) tzw. zarządcówka" mająca formę chaty wiejskiej przykrytej czterospadowym dachem gontowym, usytuowana na pd zachód od budynku dworu, rozebrana po 1955 r....". Budynek ten odróżnić należy od przywołanej w pkt 4. b. opracowania "służbówki" (oficyny) – która usytuowana była na północ od dworu w jego bezpośrednim sąsiedztwie, przejściowo scalona z budynkiem dworu. Zaznaczyć w tym miejscu wypada, że opisywana w ww. dokumencie – oraz wymieniona również w decyzji Wojewody Małopolskiego z 5 listopada 2002 r., nr RR.IV.HW.7716-1/44/02, uchylonej w trybie art. 138 § 2 kpa – wyburzona już "zarządcówka", mogła stanowić centrum administrowania majątkiem ziemskim, co w konsekwencji sytuowałoby zamieszkiwanie rządcy poza zabudowaniami dworu. Mimo, że jest to jedyny udokumentowany "ślad" zarządzania majątkiem spoza części mieszkalno-reprezentacyjnej dworu, należało wziąć go pod uwagę – w szczególności w sytuacji braku innych dowodów na tę okoliczność. Nadto nie można pomijać, że majątek ziemski L., bezspornie wypełniający wymogi obszarowe podlegania regulacjom reformy (pow. 475 ha), byłby trudny do samodzielnego zarządzania jedynie przez właściciela. Przy piśmie Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 7 czerwca 2013 r., przesłano uwierzytelnione kopie dokumentacji obiektów całego zespołu, w tym kartę ewidencyjną dworu i oficyny, z której wynika, że budynek dworu powstał w 1677 r., a jego przeznaczenie pierwotne zostało określone jako "mieszkalno-reprezentacyjne". Podano tam również, że dwór nie wchodził w skład zabudowy folwarcznej, która zlokalizowana była na zachód (aktualna działka nr ...) – co znajduje odzwierciedlenie także w cytowanym powyżej opracowaniu z 1987 r. Powyższych ustaleń, ani przyjętej ich oceny nie niweczą – podnoszone przez Gminę –fakt braku wskazania miejsca administrowania majątkiem, funkcji czterech pomieszczeń dworu, czy też zeznań świadków (o których podanie zwracał się organ I instancji tak do następcy prawnego dawnych właścicieli P.M. jak i do Gminy – którzy odpowiednio pismami z: 13 czerwca 2014 r. i z 14 kwietnia 2014 r. zgodnie oświadczyli, że świadków takich nie są w stanie wskazać). Trafnie w tej sytuacji Sąd I instancji zauważył, że "dworek będący domem mieszkalnym wraz z oficyną mieszkalną oraz parkiem nie był wykorzystywany dla celów rolnych. Zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości, w budynku dworu (pałacu), nie przesądza o istnieniu więzi funkcjonalnej między takim budynkiem, a gospodarstwem rolnym, na co zwraca uwagę liczne orzecznictwo sądów administracyjnych." By stwierdzić, że dwór nadawał się do przejęcia na cele reformy rolnej konieczne byłoby wykazanie, że był on trwale, architektonicznie przystosowany do sprawowania zarządu nad majątkiem, a tego typu ustaleń w świetle zebranego materiału dowodowego nie można było poczynić. Należy przy tym pamiętać, że przejęcie w ramach reformy rolnej pałacu, dworu, czy też innego obiektu o wartości historyczno-kulturalnej w celu umiejscowienia w takim miejscu siedziby władz, domów kultury, bibliotek, kółek rolniczych, państwowych gospodarstw rolnych, czy też różnego rodzaju organizacji społecznych, nie stanowiło zasady. Mogło ono świadczyć jedynie o tym, że w praktyce reforma rolna nierzadko stawała się jedynie pretekstem faktycznego wywłaszczenia, zaś rzeczywiste cele działania ówczesnych władz, były odległe od wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Odnosząc się do działki nr (...) stwierdzić należy, że argumentacja obu skarg kasacyjnych jest pozbawiona słuszności.
Działka nr (...) (w granicach dawnych pgr ...) została uznana przez Ministra i Sąd Wojewódzki, jako podpadająca w tej części pod regulacje reformy. Powyższe oparto o ustalenia Planu sytuacyjnego resztówki rozparcelowanego majątku L. z 15 lipca 1945 r. (a więc dokumentu najbliższego chronologicznie dacie wejścia w życie reformy – 13 września 1944 r.) oraz Arkuszu posiadłości gruntowej (...) I tak: część pgr (...) oznaczona została jako rola (północna część obszaru zaznaczonego jako nr 4); pgr (...) i pgr (...) opisywane są jako: "dawny sad", "dawne ogrody warzywno-owocowe" (załączniki do pisma Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 7 czerwca 2013 r. – "Ewidencja zabytkowego ogrodu dworskiego: L. z 1976 r." w tym załącznik graficzny, wskazujący, że na opisywanym terenie pozostają "fragmenty po zburzonym kurniku", zaś w części opisowej stwierdzono, że: "(...) Południowa część ogrodu została zajęta przez ośrodek "A." i ogrodzona siatką. Kilka starych drzew znajduje się pomiędzy dworkiem a ośrodkiem "A.". Drzewa te wraz z aleją starych lip tworzą wyraźne wnętrze ogrodowe, które dalej przechodzi na obecny teren campingowy, dawne ogrody warzywno-owocowe. (...)" – obszar ten odpowiada położeniu pgr (...). Plan sytuacyjny obejmuje dwa tereny oznaczone jako ogrody, o łącznej powierzchni 1,5677 ha (0,8204 ha i 0,7473 ha). Powyższe pozostaje w zgodzie z usytuowaniem ogrodów na Szkicu resztówki L. (załącznik do Protokołu z 28 lutego 1950 r. - plan właściwego zagospodarowania resztówek). Co przyznaje tak Sąd I instancji, jak i organy oraz co podnosi skarżąca kasacyjnie nr 1. Pozostałe zebrane w sprawie dokumenty używają zamiennie pojęć: "ogród", "sad" - podając ilość drzew owocowych oraz informację na temat ich owocowania. Następczyni prawna dawnych właścicieli majątku argumentuje, że informacje zawarte w zebranym materiale często są sprzeczne, powołując się przy tym np.: na przemieszanie nasadzeń drzew owocowych z ozdobnymi, podkreślając bioróżnorodność ogrodu, czy podnosząc różnice nazewnictwa użytego w poszczególnych dokumentach. Z powyższego wywodzi zaś nieprawidłową ocenę stanu faktycznego sprawy, nie uznając przy tym, że tereny te mogły być potencjalnie wykorzystane na cele reformy (§ 4 rozporządzenia). Twierdzenia takie należy uznać za nieskuteczną polemikę z oceną stanu faktycznego sprawy, zaaprobowaną przez Sąd I instancji. W trakcie prowadzonego postępowania zebrano bogatą dokumentację archiwalną (w tym opracowania, mapy, wypisy z dawnych dokumentów, itd.) – tak organ odwoławczy, jak i Sąd Wojewódzki szczegółowo opisały i wyjaśniły przyjęte ustalenia faktyczne, wzięte pod uwagę dokumenty (po kilka przy każdej z ocenianych działek) i płynące z nich wnioski. Sam zaś fakt zróżnicowania formy opisów nieruchomości w poszczególnych, pochodzących przecież z różnych dat dokumentach, w związku z czym – prezentujących zróżnicowany poziom złożoności i dokładności (również pod względem językowym), nie może stanowić argumentacji przesądzającej o wyniku sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że powoływana przez WSA w uzasadnieniu dokumentacja akt sprawy była wystarczająca i upoważniająca do przyjętej w efekcie jej analizy oceny, wyrażonej wyrokiem. Podnoszone zaś przez skarżącą kasacyjnie nr 1 zagadnienie uznania za prawidłowe jedynie potencjalnej możliwości wykorzystania części nieruchomości na cele reformy rolnej – w świetle art. 2 ust. 1 lit. e dekretu – zostało przez Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnione na wstępie. Również w tej materii należało przyznać słuszność Sądowi I instancji, który ocenił znaczenie terenów dawnych sadów, czy ogrodów warzywnych, jako obszarów przydatnych w produkcji rolniczej (a więc i podlegającego przejęciu) – w kontekście § 4 rozporządzenia.
Tożsama z powyższą argumentacja towarzyszy zakwestionowaniu przez następczynię prawną dawnych właścicieli majątku, podlegania pod regulacje dekretu PKWN działek nr: (...). Jak prawidłowo wskazał WSA, z dokumentów zgromadzonych w sprawie, w tym z Planu sytuacyjnego wywodzić należy, że obecna działka nr (...) oznaczona jest jako ogrody i drogi (w Planie nr ...), działka nr (...) - ogrody (w Planie nr ...), a działka nr (...) – ogrody, drogi i budowlana (w Planie nr ...). Szkic resztówki L. zawiera dodatkowo informację w formie graficznej, że na działkach nr (...) zlokalizowane są grunty określane jako ogród, w północno-wschodniej części działki nr (...) uwidoczniono budynek cieplarni (szklarni) - kontury tego obiektu odnaleźć można również na Planie sytuacyjnym z 15 lipca 1945 r. W dokumentacji nadesłanej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, Szkic L. w miejscu działki nr (...) naniesiono drzewa owocowe. Z zapisu w Ewidencji parków i ogrodów L. wynika zaś, że "(...) pomiędzy terenami Kółka Rolniczego a zakolem drogi, znajduje się kilkanaście drzew owocowych. Są to pozostałości po dawnym sadzie dworskim". Przedstawiony powyżej stan sprawy oraz argumentację skarżącej kasacyjnie nr 1 w kwestii działek nr: (...) należy, zdaniem Sądu kasacyjnego, ocenić analogicznie do sytuacji działki nr (...) (w granicach dawnych pgr ...), gdyż podnoszone wadliwości odnoszą się jedynie do różnic w nazewnictwie oraz "potencjalności" wykorzystania gruntów o charakterze sadu/ogrodu warzywnego do realizacji celów reformy. Wobec czego, stanowisko wyrażone w wyroku Sądu I instancji, należało uznać za trafne.
Przechodząc do analizy twierdzeń dotyczących części działki nr (...) (dawne pgr ...), objętej środkiem zaskarżenia Gminy, po pierwsze wskazać należy, że oprócz sformułowania zarzutu naruszenia prawa procesowego w zakresie tej części nieruchomości (w pkt I.2. petitum skargi kasacyjnej) – konkretnej argumentacji na jego uzasadnienie w środku zaskarżenia nie przedstawiono. Podobnie jak w skardze kasacyjnej E.K. Gmina ogranicza się tu jedynie do wyrażenia stanowiska polemicznego wobec przyjętej przez Sąd I instancji oceny stanu faktycznego. W tej zaś sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny nie jest zobligowany do oceny zarzutu. Wskazuje jednak, że prawidłowo organy i WSA przyjęły, że działka nr (...) (parcele pgr ...) to teren dawnego parku, a więc obszar niepodlegający uregulowaniom reformy rolnej. Potwierdzają to: Plan sytuacyjny, na którym ww. parcele zostały oznaczone jako lasy część zachodnia "Park" (Plan – nr 3, dopisek w uwagach w tabeli zestawienia kultur: "Park"); w "Ewidencji parków i ogrodów L. teren ten określono jako cyt.: "właściwe zadrzewienie znajduje się pomiędzy rzeką Łososiną a skarpą. Równolegle do Łososiny biegnie aleja wysadzana starymi drzewami"; zapis zawarty w piśmie Wydziału Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej – Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 19 grudnia 1957 r., stanowiący propozycję przejęcia dworu przez Wojewódzki Komitet Turystyki w Krakowie, na "zorganizowanie ośrodka turystycznego", wskazuje jasno, że cyt.: "Otoczenie parkowo-ogrodowe dworu przyległe do rzeki Łososiny po uporządkowaniu (...) stanowić będzie odpowiednie (...) zaplecze o charakterze wypoczynkowym." Nie jest kwestionowane w sprawie, że wzdłuż rzeki biegła aleja lip, która tworzyła wnętrze parkowe - jej przebieg odzwierciedlony został na Szkicu L. z listopada 1976 r. Powyższe oraz oznaczenie opisywanego terenu jako położonego na skarpie przy rzece, uprawniało do uznania ww. parceli za nieprzydatne na cele reformy.
W odniesieniu do działki nr (...) należy stwierdzić, że dokumentacja akt sprawy potwierdza jej rolniczy charakter. Organ, a za nim Sąd Wojewódzki wywiodły powyższe z Ewidencji parków i ogrodów L. mapa L. - otoczenie z 2000 r., a także na podstawie Planu sytuacyjnego z 1945 r. Obszar ten opisywany jest jako "teren dawnego sadu", "dawne ogrody warzywno-owocowe", bądź rola. Powyższe przyznaje skarżąca kasacyjnie nr 1 na str. 13 środka zaskarżenia, cyt.: "Jak wskazuje dokumentacja zebrana w sprawie, na tym ternie drzewa liściaste przechodziły w drzewa owocowe, znajdowała się tam aleja lipowa i wnętrze ogrodowe oraz również ogrody owocowo-warzywne.". Biorąc pod uwagę, że ośrodek campingowy A. powstał dopiero w drugiej połowie lat 60–tych (źródło: https://www.laskowa.pl/dla-turystow/osrodek-almatur/historia-osrodka-almatur-w-laskowej, data dostępu: 21 listopada 2024 r.), powyższe ustalenia Sądu I instancji ocenić należało za trafne. Niezależnie więc, czy działka nr (...) – w dacie najbliższej wejściu w życie reformy (13 września 1944 r.) – stanowiła sad, ogrody owocowo-warzywne, czy też rolę – wszystkie ww. formy podlegały pod regulacje dekretu. Podkreślić ponownie należy, że zgodnie z § 4 rozporządzenia, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.
Podobnie, działki nr (...) – w Arkuszu posiadłości gruntowej oznaczone zostały jako łąki (działki nr ...) oraz rola (działka nr ...), co potwierdza wpis w wyciągu z księgi gruntowej lwh (...) i oznaczenia map dołączonych do opracowania mgr inż. (...) Argumentacja skarżącej kasacyjnie nr 1 w odniesieniu do ww. terenu opiera się zaś jedynie na stwierdzeniu, że stanowi on "kontynuację parku poniżej alei lip" (stojąc w opozycji do ww. dokumentów, przyjętych przez WSA oraz bez wskazania jakiegokolwiek przeciwdowodu). Tak więc uznać ją należało jedynie za polemikę autora skargi kasacyjnej z przyjętym stanem faktycznym.
Analogiczne twierdzenia o wyłączeniu spod mocy dekretu, następczyni prawna dawnych właścicieli majątku, przedstawia w zakresie działek wykorzystywanych jako drogi dojazdowe (nr ...), których aktualne przeznaczenie nie uległo zmianie. Droga znajdująca się na ww. terenie stanowiła ciąg komunikacyjny pomiędzy częścią dworską i folwarczną – była więc siłą rzeczy powiązana z działalnością o charakterze rolniczym. Skarżąca nr 1 podkreśla funkcję tych działek, jako dojazdu do części rezydencjalnej majątku, jednak i tu zgodzić się należało z Sądem Wojewódzkim, że element ten nie mógł w sposób zasadniczy rzutować na całokształt oceny jej charakteru, a w szczególności na przydatność działek drogowych dla realizacji celów reformy rolnej.
Za prawidłowe należy uznać także ustalenia dotyczące działki nr (...). Z akt sprawy wynika, że znajdowały się na niej budynki gospodarcze: spichlerz i stodoła (potwierdzają to: Plan sytuacyjny z 1945 r.; opis resztówki L. z 1949 r.; protokół zdawczo-odbiorczy przekazania gospodarstwa rolnego resztówki L. przez Zarząd Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska z L. na rzecz Spółdzielni Produkcyjnej "Nowe Życie" w L. protokół z 28 lutego 1950 r. oraz protokół korekty rozliczenia przez P.Z.R. z 15 listopada 1955 r.; a także protokół zdawczo-odbiorczy przekazania resztówki przez Państwowy Fundusz Ziemi z 23 marca 1957 r.). Tak daty ww. materiału dowodowego, który organ i Sąd I instancji wzięły pod uwagę, jak i potwierdzone nim istnienie zabudowań gospodarczych na gruncie, uprawniały do przyjęcia, że był on wykorzystywany gospodarczo.
Kończąc analizę stanu faktycznego sprawy, wyjaśnić skarżącym kasacyjnie należy, że część majątku ziemskiego zajęta lasami (której charakter nie został zakwestionowany), bez wątpienia nie była objęta dekretem o reformie rolnej.
Jak zasadnie zauważył Sąd I instancji – na mocy art. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 15, poz. 82, dalej: "dekret o lasach"), lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodzą na własność Skarbu Państwa. Opisywany majątek ziemski obejmował zaś ponad 400 ha użytków rolnych i z pewnością ponad 25 ha lasów. W sprawie "leśny" charakter działek objętych pkt 5 decyzji Ministra z 10 września 2021 r., ani też przekroczenie normatywu obszarowego (25 ha) nie są kwestionowane, wobec czego zostały one włączone w skład majątku państwowego na podstawie dekretu o lasach. Sąd kasacyjny – podzielając stanowisko Sądu I instancji dotyczące zasadności przejęcia lasów w trybie ww. dekretu – jako podlegającego kognicji sądów powszechnych, wskazuje na wyrok NSA z 17 listopada 2008 r., I OSK 1563/07, zgodnie z którym "ocena czy i w jakim zakresie lasy i grunty leśne przeszły na własność Skarbu Państwa nie należy do organów administracji publicznej oraz sądów administracyjnych, ale do sądów powszechnych (vide: uchwała Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 215)." Prawidłowo więc Minister umorzył postępowanie w sprawie, w zakresie części majątku stanowiącej lasy, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie również słusznie zaaprobował to wyrokiem z 15 lipca 2022 r.
Powyższa materialnoprawna oraz odnosząca się do poszczególnych, objętych środkami zaskarżenia części majątku ziemskiego L. analiza sprawy, niweczy zasadność tak zarzutów skargi kasacyjnej Gminy (w pkt I i II petitum), jak i E.K. (w pkt I. ppkt 1. – 8., pkt II., III., IV., V. i VI.) – w części ustaleń stanu faktycznego oraz zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Dodatkowo, odnosząc się do zarzutu IV. i V. skargi kasacyjnej E.K. kwestionującego zastosowanie w sprawie § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że przejście prawa własności na podstawie dekretu PKWN następowało z mocy prawa (nabycie pierwotne). Kluczową cechą tej regulacji jest pozbawienie prawa własności z pominięciem wydania indywidualnego aktu stosowania prawa (także aktu o charakterze deklaratoryjnym). Skarb Państwa uzyskuje więc w tym przypadku prawo do nieruchomości ziemskiej (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu) bez konieczności podjęcia jakiejkolwiek, rozstrzygającej o tym czynności prawnej (decyzji organu). W § 5 rozporządzenia przewidziano jednak możliwość orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Tym samym, wszczynane na wniosek strony, postępowanie z § 5 rozporządzenia stanowi jedyną, administracyjną drogę prawną żądania ustalenia w drodze aktu stosowania prawa, że dana nieruchomość nie podpada pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W tej sytuacji indywidualny akt stosowania prawa (decyzja administracyjna, wydawana na podstawie § 5 rozporządzenia) jest środkiem, z którego można skorzystać, gdy dekret o reformie rolnej został nieprawidłowo zastosowany. Orzekanie na podstawie § 5 rozporządzenia o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, nie było przy tym regułą, ani wymogiem formalnym w każdej sprawie. Tryb ten jest bowiem uruchamiany jedynie w przypadku sporu, a więc gdy dawny właściciel nieruchomości uważa, że jego majątek (czy jego część) nie spełnia warunków określonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a w związku z tym powinien być wyłączony spod działania tej regulacji (nie powinien podlegać przejęciu – w całości, bądź w części). Niezrozumiały jest w tym kontekście, sformułowany przez autora skargi kasacyjnej następczyni prawnej dawnych właścicieli majątku, zarzut naruszenia ww. przepisu, gdyż jego niezastosowanie skutkowałoby wyłączeniem możliwości zakwestionowania przez skarżącą kasacyjnie nr 1 podpadania majątku L. pod regulacje dekretu.
Konkretyzując powyższą analizę i odnosząc ją do poszczególnych przepisów postępowania, których naruszenie przez Sąd I instancji wyliczono w środkach zaskarżenia, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że: w skardze kasacyjnej Gminy podniesiono naruszenia: art. 151 w zw. z art. 133 § 1 i art. 134 § 1 ppsa w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz art. 141 § 1 ppsa (pkt I.1., I. 2. i I. 3. petitum); zaś E.K. zarzuciła nieprawidłowości dotyczące: art. 145 § 1 lit. c ppsa w zw. z art. 3 § 1 ppsa i z ww. przepisami kpa oraz dodatkowo z "art. 7a kpa" (pkt I.1. do 8. petitum środka zaskarżenia).
Wyjaśniając skarżącym kasacyjnie powyższe stwierdzić należy, że organy rozpatrując, złożony na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wniosek z 9 kwietnia 2001 r., wnikliwie przeprowadziły postępowanie w zakresie istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, zachowując przy tym wymogi wynikające z art. 7, art. 7a § 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa (co częściowo zobrazowano i uzasadniono już przy analizie dotyczącej poszczególnych działek). Przebieg prowadzonego od 2001 r. postępowania obrazuje dążenie do wyjaśnienia całokształtu sprawy, uwzględniając konieczność odniesienia się do charakteru gruntów objętych żądaniem wnioskodawcy w sposób umożliwiający następnie subsumpcję stwierdzonego stanu faktycznego pod hipotezy norm dekretu. W ramach wyjaśniania stanu sprawy zgromadzono liczne dowody w postaci m.in.: map, zdjęć, opracowań, wypisów z ksiąg wieczystych, rejestrów, itd. (tak dokumentacji aktualnej jak i archiwalnej), dokonano także wezwania stron do wskazania ewentualnych świadków rzeczywistego funkcjonowania majątku. Powyższe, zdaniem Sądu kasacyjnego, należy ocenić jako dążenie do uzyskania informacji o faktach, mających w sprawie znaczenie (w szczególności: znaczenie prawne), co prawidłowo zaakceptował Sąd I instancji. Zauważenia w tym miejscu wymaga, że wbrew twierdzeniom Gminy, organ I instancji od 2002 r., dwukrotnie podjął próbę ustalenia świadków posiadających wiedzę na temat objętego decyzją majątku: 1. pismo z 13 lutego 2002 r., na które Urząd Gminy w L. odpowiedział, że zwrócił się z prośbą do proboszcza parafii L. o odczytanie w trakcie mszy św. zawiadomienia dotyczącego zgłoszenia się osób, które mieszkały lub pracowały w majątku, celem złożenia zeznań. Z odpowiedzi Gminy znak: 7224/1/02 (bez daty dziennej; data wpływu do Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego: 18 marca 2002 r.) skierowanej do Wojewody wynika, że zgłosiła się jedna osoba, która z uwagi na wiek odmówiła składnia zeznań; 2. wspomniane już powyżej wezwania stron do wskazania świadków w sprawie z 18 marca 2014 r. W tej sytuacji zarzucane przez Gminę naruszenie art. 75 § 1 kpa, poprzez zaniechanie przesłuchania naocznych świadków, pozbawione jest podstaw.
W kwestii podnoszonego w środku zaskarżenia E.K. naruszenia art. 7a kpa, polegającego na "odebraniu stronie uprawnienia, jako bezwzględnego prawa własności, którego przodkowie skarżącej zostali bezprawnie pozbawieni...", Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że jest on pozbawiony waloru zasadności. Ww. regulacja nie znajduje w sprawie zastosowania już z przyczyn samego charakteru norm dekretu – przejścia określonych w nim nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa z mocy samego prawa – nabycie pierwotne (co wyjaśniono już powyżej). Zgodnie z art. 7a kpa, jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony, chyba że sprzeciwiają się temu sporne interesy stron albo interesy osób trzecich, na które wynik postępowania ma bezpośredni wpływ. Dodatkowo wyjaśnić autorowi skargi kasacyjnej i podkreślić należy, że zarówno w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jak i w doktrynie przyjmuje się, że wyrażona w opisywanym przepisie zasada rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego na korzyść strony ma zastosowanie w postępowaniach administracyjnych, których przedmiotem jest nałożenie na stronę obowiązku, albo ograniczenie (odebranie) jej uprawnienia. Decydujące znaczenie dla zastosowania art. 7a kpa będzie więc miał charakter sprawy, ocenianej w świetle prawa administracyjnego materialnego, stanowiącego podstawę prawną lub kontekst prawny decyzji administracyjnej. Co istotne postępowania administracyjne w sprawach nałożenia obowiązku, bądź pozbawienia lub ograniczenia praw wszczynane są z urzędu, a w tych w sprawach, w których to strona domaga się od organu administracji publicznej zniesienia ciążącego na niej obowiązku albo przyznania prawa, zasada ta nie ma zastosowania (vide: A. Wróbel, Art. 7(a), [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. VIII, Wolters Kluwer Polska, 2020). Przedmiotem postępowania w analizowanej sprawie jest stwierdzenie, że określony majątek nieruchomy nie podlegał (bądź podlegał) regulacjom dekretu o reformie rolnej, zatem przepis ten nie znajduje zastosowania w sprawie, a zarzut kasacyjny podniesiony na jego podstawie jest nieadekwatny do jej okoliczności.
Przywołany przez autora skargi kasacyjnej Gminy art. 3 § 1 ppsa ma charakter ustrojowy, wyznacza bowiem zakres kognicji sądów administracyjnych. Do naruszenia ww. przepisu mogłoby dojść wyłącznie wówczas, gdyby skarga w ogóle nie została przez sąd rozpoznana lub, wbrew ustalonym w tym przepisie wymogom, sąd administracyjny uchyliłby się od kontroli działalności administracji publicznej, bądź też zastosował w ramach tej kontroli środki nieprzewidziane w ustawie (vide: wyrok NSA z 17 listopada 2021 r., II OSK 2342/18) – do powyższego zaś w analizowanej sprawie nie doszło.
Podobnie pozbawione trafności pozostaje naruszenie art. 133 § 1 ppsa, który stanowi, że sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2. Wyrok może być wydany na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym albo jeżeli ustawa tak stanowi. Do naruszenia art. 133 § 1 ppsa dochodzi wówczas, gdy sąd oddali skargę, mimo niekompletnych akt sprawy, gdy pominie istotną część tych akt, albo przeprowadzi postępowanie dowodowe z naruszeniem przesłanek wskazanych w art. 106 § 3 ppsa i opierając wyrok na własnych ustaleniach, tzn. dowodach lub faktach, nie znajdujących odzwierciedlenia w aktach sprawy, o ile nie znajduje to umocowania w art. 106 § 3 ppsa. Podkreślić w tym miejscu należy, że z treści ww. przepisu wynika nakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów znajdujących odzwierciedlenie w aktach sprawy i taka właśnie ocena została przez Sąd I instancji przeprowadzona. WSA w Warszawie orzekł w granicach sprawy, opierając się na dokumentacji akt administracyjnych i wydając wyrok – samo zaś rozstrzygnięcie sprawy, niezgodne z oczekiwaniem skarżącego kasacyjnie, nie może być utożsamiane z uchybieniem ww. normie.
Zgodnie z ugruntowanymi już poglądami orzecznictwa, w ramach zarzutu naruszenia art. 134 § 1 ppsa, nie można skutecznie kwestionować dokonanej przez sąd oceny ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia jego zgodności (lub niezgodności) z mającym zastosowanie w sprawie stanem prawnym, ani też wywodzić nieprawidłowości dokonanej przez sąd oceny działań organu administracji publicznej pod kątem zachowania procedur obowiązujących ten organ (vide wyroki NSA: z 25 marca 2011 r., I FSK 1862/09; z 15 października 2015 r., I GSK 241/14). Zarzutem naruszenia art. 134 § 1 ppsa nie można więc zwalczać zasadności zajętego przez sąd stanowiska prawnego, wyrażonych w uzasadnieniu skarżonego wyroku poglądów, ani też przyjętej oceny stanu faktycznego, wobec czego również i ta wadliwość skierowana przeciwko wyrokowi Sądu Wojewódzkiego nie mogła zyskać aprobaty Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Art. 141 § 4 ppsa stanowi, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, pisemne motywy powinny ponadto obejmować wskazania co do dalszego postępowania. Ww. przepis można naruszyć wtedy, gdy uzasadnienie nie pozwala na jednoznaczne ustalenie przesłanek, jakimi kierował się wojewódzki sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta wyklucza kontrolę kasacyjną. Wadliwość w takim zakresie obejmuje również sytuację braku uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu, albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia. Na przykład, okoliczność, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie odniesiono się szczegółowo do wszystkich argumentów strony, stanowi istotne naruszenie art. 141 § 4 ppsa jedynie w sytuacji, gdy taka wadliwość mogła mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czyli na treść wyroku. Zarzuty w tym zakresie nie są jednak skuteczne, gdy mimo nieprawidłowego nawet uzasadnienia, zaskarżony wyrok odpowiada prawu (art. 184 ppsa). Ponadto, przyjmuje się, że jeżeli uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przyjęty, wówczas powołany przepis nie może stanowić wystarczającej podstawy kasacyjnej. Oceny okoliczności faktycznych (nawet błędnej), czy też wad argumentacji dotyczącej wykładni lub zastosowania prawa materialnego, nie można utożsamiać z brakami uzasadnienia wyroku pierwszoinstancyjnego. W związku z powyższym, art. 141 § 4 ppsa nie stanowi właściwej płaszczyzny do skutecznego kwestionowania stanowiska sądu co do wykładni, bądź zastosowania prawa materialnego. Jak wskazano już wyżej, zarzutem naruszenia art. 141 § 4 ppsa, nie możne również skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego. Przepis ten dotyczy bowiem "składników", zakresu i kompletności uzasadnienia, nie zaś oceny stanu faktycznego oraz prawnego ustalonego w postępowaniu administracyjnym i przyjętego przez sąd administracyjny.
Nieskuteczne są również zarzuty skarżącej kasacyjnie nr 1, dotyczące naruszenia art. 2, art. 21 ust. 1 i art. 64 ust.1-3 Konstytucji RP, poprzez cyt.: "(...) rozszerzającą wykładnię przepisów dekretu PKWN (...), poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu drugiej instancji w przedmiocie uznania podlegania działek nr (...) pod działanie tego dekretu (...), mimo rozbieżności w ustaleniach faktycznych na temat charakteru i sposobu ich zagospodarowania i związanych z tym wątpliwości...". Na brak zasadności tego zarzutu wpływają następujące okoliczności: po pierwsze (co wskazano już wyżej) autor środka zaskarżenia za pomocą norm Ustawy Zasadniczej, Konwencji i Protokołu podejmuje próbę podważenia ustaleń stanu faktycznego sprawy, co samo w sobie jest już działaniem wadliwym; po drugie zaś: zasady Konstytucyjne mają charakter ustrojowy, wobec czego nie mogą stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, zaś powiązanie ich z "rozszerzającą wykładnią" dekretu jest zbyt ogólne, aby skonkretyzować zarzut i dokonać jego oceny. Strona skarżąca kasacyjnie nr 1, powołując się na zarzut naruszenia wskazanych wyżej norm Ustawy Zasadniczej zobowiązana była bezpośrednio powiązać każdą zasadę z konkretnym naruszeniem przepisów, które w rzeczywistości były podstawą prawną działania sądu administracyjnego, a którym – jej zdaniem – Sąd I instancji uchybił w toku rozpoznania sprawy. Mogą to być przepisy prawa materialnego lub procesowego, a tego autor środka zaskarżenia nie dokonał. Powyższe odnosi się również do podnoszonego naruszenia ww. zasad Konwencji i art. 1 Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę 10 października 1994 r. (Dz.U. z 1995 r., Nr 26, poz. 175/1 ze zm.) – poza petitum skargi kasacyjnej, zarzut ten nie został w żaden sposób rozwinięty i uzasadniony. Na marginesie jedynie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że skoro przejęcie nieruchomości w trybie reformy rolnej nastąpiło w 1944 r., bez odszkodowania, to w dacie ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Protokołu Dodatkowego (Protokołu nr 1) do Konwencji, nie istniało jakiekolwiek prawo do przejętego mienia, czy ekspektatywa jego restytucji (vide: wyrok NSA z 22 listopada 2018 r., I OSK 2/17). Niewystarczające jest bowiem budowanie zarzutu naruszenia tego typu zasad poprzez ogólnikowe stwierdzenia, a w szczególności dotyczące "rozszerzającej wykładni dekretu" (jako całości), czy też opieranie uzasadnienia postulowanej wadliwości na skutku w postaci utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji Ministra. Uzasadnieniem takim nie może być również samo wyrażenie krytycznego stanowiska wobec wprowadzenia do porządku prawnego dekretu o reformie rolnej i jej skutków – a takie właśnie wywody i twierdzenia zawiera opisywana skarga kasacyjna. W konsekwencji nieprawidłowej konstrukcji zarzutu oraz jego uzasadnienia, Naczelny Sąd Administracyjny nie jest zobligowany do formułowania oceny prawnej stanowiska strony zawartego w pkt VI. środka zaskarżenia następczyni prawnej dawnych właścicieli majątku.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 ppsa, oddalił skargi kasacyjne.
Uzasadnienie sporządzono stosownie do art. 193 zdanie drugie ppsa.