I OSK 1074/20

I OSK 1074/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-07-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-06-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska
Elżbieta Kremer
Maciej Dybowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 1915/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-12-03
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2 ust. 1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Anna Wesołowska Protokolant starszy asystent sędziego Krzysztof Ważny po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 grudnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 1915/19 w sprawie ze skargi Muzeum Okręgowego w S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 czerwca 2019 r. nr GZ.rn.625.357.2016 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. oddala skargę; 3. odstępuje od zasądzenia od Muzeum Okręgowego w S. na rzecz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Warszawie wyrokiem z dnia 3 grudnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 1915/19 po rozpoznaniu sprawy ze skargi Muzeum Okręgowego w S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 czerwca 2019 r. nr GZ.rn.625.357.2016 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchylił zaskarżoną decyzję; 2. zasądził od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego Muzeum Okręgowego w S. kwotę 580 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Dnia 16 stycznia 2016 r. P.W. (dalej wnioskodawca) wniósł do Wojewody Łódzkiego o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład majątku T., gmina W. nie podpadał pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3 poz. 13 ze zm.; dalej dekret).
Decyzją z dnia 12 października 2016 r. nr GN-II.7511.2.2015.KŁ (dalej decyzja z 12 października 2016 r.), Wojewoda Łódzki (dalej Wojewoda) stwierdził, że zespół dworsko-parkowy, obejmujący obecnie działkę [ewidencyjną] nr [...], wchodzący w skład majątku T., gmina W., podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W uzasadnieniu Wojewoda zważył, że nieruchomość ziemska T. została przejęta na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, o czym świadczy dokument z Archiwum Akt Nowych w Warszawie stanowiący spis majątków przejętych na ww. podstawie, gdzie pod nr 1 wskazano tę nieruchomość (sygn. 2081). W oparciu o materiał dowodowy przedstawiony przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi Delegaturę w Sieradzu; dokonane dnia 13 maja 2016 r. oględziny; opracowanie L.K., Pałace i dwory w dawnym województwie sieradzkim; protokół z przesłuchania świadka [B.C.] dnia 23 czerwca 2016 r.; fotografie i protokół zdawczo-odbiorczy z 4 września 1950 r. o przekazaniu resztówki T. na rzecz spółdzielni produkcyjnej - Wojewoda ustalił, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością będącą przedmiotem wniosku (zespołem dworsko-parkowym), a resztą majątku ziemskiego określanego jako majątek ziemski T. Za powyższym przemawiało to, że właściciel K.W. sam zarządzał majątkiem, na terenie parku posadowiony był budynek służący działalności rolniczej (spichlerz), a na terenie zespołu prowadzona była działalność hodowlana (ryby w stawie).
Zgodnie z treścią protokołu zdawczo-odbiorczego z 4 września 1950 r. o przekazaniu resztówki T. na rzecz Spółdzielni Produkcyjnej T. - Spółdzielnia przejęła m.in. dwór i park od Gminnej Spółdzielni [...] w B. Jak wynika z karty ewidencyjnej dworu, od 1944 r. dwór zamieszkany był przez pracowników Spółdzielni (decyzja z 12 października 2016 r. w błędnie nieponumerowanych aktach Wojewody).
Decyzją z dnia 12 czerwca 2019 r. nr GZ.rn.625.357.2016 (dalej decyzja z 12 czerwca 2019 r.), wydaną na skutek odwołania P.W., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej Minister, organ II instancji) uchylił decyzję z 12 października 2016 r.; orzekł, że zespół dworkowo-parkowy, obejmujący obecną działkę nr [...], wchodzący w skład majątku T., gmina W., powiat sieradzki, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Minister zważył, że postępowanie prowadzone jest na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. nr 10 poz. 51 [ze zm. z 1946 r. nr 34 poz. 215, z 1947 r. nr 72 poz. 456 - uw. NSA], dalej rozporządzenie), który przewiduje orzekanie w sprawie stwierdzenia, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą ustalić, czy nieruchomość wchodząca w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miała bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, czy była funkcjonalnie związana z taką nieruchomością ziemską
"Związek funkcjonalny" to wzajemna zależność (współzależność), zależność funkcjonalna, związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej. W kontekście norm o podpadaniu określonej części nieruchomości pod działanie dekretu, o istnieniu związku funkcjonalnego mówi się wówczas, gdy bez danej części majątku pozostała część majątku o charakterze stricte rolniczym nie mogłaby prawidłowo funkcjonować i odwrotnie.
Minister wskazał, że nieruchomość ziemska należąca do poprzednika prawnego wnioskodawcy została przejęta na własność Skarbu Państwa ze względu na przekroczenie normy obszarowej przewidzianej w dekrecie. Minister ustalił, że znajdujące się w aktach reprodukcje materiałów archiwalnych z zespołu Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych zawierają zestawienie, z którego wynika, że gospodarstwo K.W. w T. miało 271,9 ha, z czego 225,1 ha stanowiły grunty orne, 24,9 ha - łąki, a 4,1 ha - sady owocowe. Za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe (§ 4 rozporządzenia). Powołany wykaz potwierdza, że podstawą przejęcia nieruchomości był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W oparciu o opracowanie L.K., Pałace i dwory w dawnym województwie sieradzkim, tom 2, Warszawa 1994, Minister ustalił, że majątek T. (w skład którego wchodził zespół dworsko-parkowy, znajdujący się w granicach działki nr [...], jednostka ewidencyjna W., obręb [...]) kupił na licytacji K.W. z sąsiedniego Inczewa dla swego syna K.W., jednocześnie ostatniego właściciela nieruchomości, zmarłego w [dniu 5 marca; potwierdzona za zgodność z oryginałem kserokopia odpisu postanowienia z Sądu Rejonowego w Sieradzu z 8 września 1993 r. sygn. akt Ns 425/39, załączona do wniosku z 16 stycznia 2015 r. - w błędnie nieponumerowanych aktach Wojewody - uw. NSA] 1940 r. Po śmierci właściciela dobrami zarządzali niemieccy zarządcy w czasie okupacji, a po zakończeniu II wojny światowej we dworze mieszkała dawna służba folwarczna, pracownicy Spółdzielni Produkcyjnej, a po jej rozwiązaniu budynek pozostawał opuszczony. Minister ustalił, że w latach 1973-1984 przeprowadzono generalny remont nieruchomości, a we dworze od tego czasu mieści się Muzeum Wnętrz Dworskich. Odnośnie zespołu "pałacowo-parkowego" [winno być "dworsko-parkowego" - uw. NSA] Minister uznał, że może on być częścią szerszej, niezrealizowanej koncepcji.
Minister wskazał, że w 1980 r. wiek zasadniczej części drzewostanu parkowego był szacowany na 65-80 lat, stąd autorzy dostępnych opracowań na temat założenia dworkowo-parkowego przyjmują, że obecne założenia można łączyć z latami przejścia W. do T. Park ukształtował ostatni właściciel na początku XX w.; w latach 1932-1935 przeprowadzono jego renowację. Park ograniczony jest od zachodu i północy drogami, ma powierzchnię 3,2 ha, kształt trójkąta i stanowi dokładnie kształt działki nr [...], która jest przedmiotem postępowania.
Minister ustalił, że K.W. zarządzał majątkiem t., który według danych z pomiaru dóbr z 1939 r. obejmował dwa działy: [folwark] T. o powierzchni 174 ha i folwark N. o powierzchni 32 ha, czyli łącznie ponad 206 ha. Według innego przekazu z 1939 r. majątek łącznie obejmował 283 ha ([kserokopia zaświadczenia Pisarza hipotecznego przy Sądzie Okręgowym w Kaliszu Sekcji III z dnia 28 sierpnia 1939 r., załączona do wniosku z 16 stycznia 2015 r. - uw. NSA] w tym 265 ha gruntów ornych, łąk i ogrodów). Nieruchomość w T. spełniała normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, niezbędną do przejęcia jej na własność Skarbu Państwa.
Odnośnie tego, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością będącą przedmiotem postępowania, a resztą majątku ziemskiego Minister ustalił, że w T. bezpośrednio przed II wojną światową uprawiano przede wszystkim żyto i pszenicę (ponad 600 wozów dwukonnych obu zbóż - podawane jako jednostka miary), owies (364 wozy), rzepak, koniczynę i wyk[ę]. W gospodarstwie znajdowały się: 24 konie, 24 krowy, 12 jałówek i bukat. Właściciel prócz prowadzenia gospodarstwa zajmował się także kolekcjonowaniem pamiątek z przeszłości, w tym dokumentował dzieje ziemiaństwa.
W zachodniej części parku w XVIII w. znajdowały się: modrzewiowy lamus dworski, niewielka oranżeria, spichlerz, inspekty i zabudowania gospodarcze. W południowej części założenia znajduje się oficyna. Minister powołując zeznania świadka B.C. i dokumentację fotograficzną ustalił, że teren zespołu był przed wojną ogrodzony, a wjazdy na teren parku, sadu (przyległego do działki nr [...] od strony południowo-wschodniej) i części folwarcznej położonej na południe od działki nr [...] były osobne. Na terenie parku, prócz dworu, znajdowały się: spichlerz na narzędzia i maszyny rolnicze; oranżeria, w której trzymano kwiaty.
W oparciu o zeznania świadka Minister ustalił, że oficyna w parku była budynkiem gospodarczym, a w stawie znajdującym się w parku hodowano ryby na sprzedaż, które stanowiły rezerwę w stosunku do ryb znajdujących się w przyległych do działki nr [...] stawach.
Minister wskazał, że zeznania świadka nie mają charakteru rozstrzygającego dla ustalenia stanu faktycznego zespołu w okresie jego nacjonalizacji. Organ odwoławczy ustalając stan faktyczny i prawny sprawy brał pod uwagę cały zgromadzony materiał dowodowy w sprawie, postrzegany w świetle najnowszej linii orzecznictwa sądów administracyjnych dotyczącej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Ze zgromadzonych w sprawie dowodów nie wynika, by siedziba właściciela T. miała charakter inny niż rezydencjonalny. O związku funkcjonalnym nie może świadczyć przytaczany fragment listu ostatniego właściciela, że "na szczęście zimą może się obrabiać włodarzami" w połączeniu z faktem, że włodarze ci otrzymywali polecenia w jednym z pomieszczeń "pałacu" [winno być "dworu" - uw. NSA]. W ocenie organu, nie ma wątpliwości, że dwór spełniał funkcje mieszkalne, na co wskazuje fakt gromadzenia przez właściciela pamiątek z przeszłości, kolekcji przedmiotów artystycznych i urządzenie w części "pałacyku" [winno być "dworu"] prywatnego muzeum.
Minister ustalił, że właściciel majątku miał do pomocy w zarządzaniu rozległym gospodarstwem włodarzy, a w jego skład wchodziły co najmniej 2 folwarki: t., zlokalizowany na południe od właściwego zespołu dworsko-parkowego w granicach działki nr [...] i folwark N. Folwarki stanowiły w tym okresie wyodrębnione gospodarczo części nieruchomości ziemskiej. W ocenie organu, takim wyspecjalizowanym gospodarstwem nastawionym na produkcję roślinną nie sposób było zarządzać jedynie przez wydawanie poleceń w oddzielnym pokoju pałacu, gdzie zaproszeni zarządcy średniego szczebla mogli otrzymywać wskazówki od właściciela, w sytuacjach gdy tenże "chciał się nimi obrabiać". Mimo, że kwestię istnienia "odrębnego pokoju" wyjaśnia w odwołaniu wnioskodawca, dowodząc na podstawie [kseropokopii] opracowania E.Z. T. Dwór [Warszawa 1959 - P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków Dział Dokumentacji Naukowej, dawny nr katalogowy 1183 - w błędnie nieponumerowanych aktach Ministra - uw. NSA] że rzekomy "pokój kredensowy" stanowił przedpokój, gdzie właściciel majątku doraźnie spotykał się i wydawał polecenia np. włodarzom, to w istocie nie zmienia to faktu, że sam właściciel zarządzał majątkiem przez doglądanie pracowników. W ocenie Ministra nie ma powodów by przypuszczać, że sam dwór albo jakikolwiek inny budynek na działce będącej przedmiotem postępowania, pełnił funkcje centrum administracyjnego z wyspecjalizowanym personelem zatrudnianym w tym celu, czy też pomieszczenia - kantoru, gdzie wypłacano by należności pracownikom czy kancelarii obsługującej majątek. Brak takiego budynku wskazuje, że właściciel prowadził gospodarstwo w typowy wówczas sposób: przez objazd i obchód posiadłości, wydawanie poleceń na terenie swego majątku i załatwiając sprawy rozliczeń. Liczba pracowników uzależniona była od prac sezonowych.
W ocenie Ministra, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można stwierdzić, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a resztą majątku. Zdaniem Ministra, świadczy o tym fakt, że w stawie znajdującym się na terenie działki objętej postępowaniem znajdowała się rezerwa ryb hodowlanych dla stawów hodowlanych poza granicami zespołu. Zasadniczo na sprzedaż przeznaczone były ryby pochodzące z innych stawów, a staw w części rezydencjalnej, dworsko-parkowej, miał charakter pokazowy. Na terenie działki nr [...] znajdowała się oficyna dworska, jednakże nie ma powodu by zakładać, że jej funkcja była inna niż typowej oficyny dworskiej, pełniącej funkcje akcesoryjne wobec samego dworu, tzn. mieszkała tam służba dworska, goście, a czasem i członkowie rodziny właściciela. Minister zwrócił uwagę, że znane są nazwy budynków z połowy XIX w. na tym terenie, jednakże protokoły przejęcia, sporządzone w latach 50-tych ubiegłego wieku, wymieniają kilkanaście budynków na rozleglejszym obszarze resztówki, obejmującej także teren folwarku. Oranżeria służyła jako miejsce hodowli kwiatów na użytek własny - na potrzeby ozdobnego parku otaczającego dwór. Minister zauważył, że informacja o hodowli kwiatów na sprzedaż, którą przytacza Wojewoda na poparcie twierdzeń o istniejącym związku funkcjonalnym między zespołem a pozostałą częścią nieruchomości, odnosi się do roku 1905, w którym sporządzono dokument o przekazaniu okazów na wystawę ogrodniczą. W ocenie Ministra dokument ten nie może być dowodem na istnienie między dworem, parkiem, a resztą rozległego majątku więzi, bez której jedno nie mogłoby funkcjonować bez drugiego. Odnośnie spichlerza organ przyjął, że służył on do składowania niezbędnych na terenie parku rzeczy.
W ocenie Ministra, w zgromadzonym materiale dowodowym nie ma informacji na temat sadu położonego na terenie działki nr [...]. Istnieje jedynie wzmianka jakoby za budynkiem dworu (od strony zachodniej) znajdowały się jego resztki, przy czym znajdujący się w aktach sprawy szkic "Park w T. pow. sieradzki" umiejscawia sad poza obrębem działki objętej wnioskiem P.W..
Zdaniem Ministra na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można wykazać, że istniał związek funkcjonalny między działką, na której znajdował się park i dwór z resztą nieruchomości ziemskiej (decyzja z 12 czerwca 2019 r. w błędnie nieponumerowanych aktach Ministra).
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosło Muzeum Okręgowe w Sieradzu (dalej skarżący), reprezentowane przez adwokat J.K., zaskarżając decyzję z 12 czerwca 2019 r. w całości, zarzucając decyzji naruszenie:
1. prawa materialnego - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. nr 4 poz. 17; t.j. z 1945 r. nr 3 poz. 13), przez jego niewłaściwe zastosowanie w ustalonym stanie faktycznym i uznanie, że majątek T. nie podpadał pod działanie dekretu, a to wobec braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym wchodzącym w skład majątku T., a gospodarstwem rolnym, podczas gdy z ustalonego stanu faktycznego wynika, że stały zarząd nad gospodarstwem rolnym był wykonany bezpośrednio przez właściciela majątku wydzielonego w ramach części dworskiej pokoju, majątek nie posiadał odrębnego stanowiska zarządcy - ekonoma, wszystkie czynności właściciel majątku wykonywał samodzielnie, istniała zależność i niesamodzielność gospodarstwa rolnego - organizacyjnie gospodarstwo rolne i część mieszkalna przenikały się - droga prowadząca od dworu wiodła bezpośrednio w pola, dochody z gospodarstwa były wykorzystywane na utrzymanie dworu, stawy hodowlane i oranżeria znajdujące się w części rezydencjalnej obsługiwane były przez pracowników majątku ziemskiego;
b. przepisów postępowania: art. 7, 77 i art. 80 kpa, przez całkowicie dowolną interpretację dokumentacji i osobowych środków dowodowych zgromadzonych w ramach postępowania przed organem I instancji i wyciąganie wniosków sprzecznych z ich treścią, tj. uznając w sposób dalece nieuprawniony, że konieczność ścisłego ustalenia więzi funkcjonalnej pomiędzy częścią dworsko-parkową a rolną winna być w każdym przypadku interpretowana w kierunku jej nieuwzględnienia.
Skarżący wniósł o: uchylenie zaskarżonej decyzji w całości; zasądzenie na swoją rzecz [zwrotu] kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący uzupełnił skargę pismem z 2 sierpnia 2019 r. (k. 2-4, 19-23, 24-40 akt sądowych).
W odpowiedzi na skargę i piśmie z 21 sierpnia 2019 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko (k. 11-12v, 18 akt sądowych).
Pismem z 15 listopada 2019 r. uczestnik postępowania P.W. wniósł o oddalenie skargi, z uwagi na to, że zespół dworsko-parkowy T. pełnił funkcje wyłącznie rezydencjalno-mieszkalne i muzealne oraz nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. W ocenie uczestnika postępowania przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (k. 69-72 v akt sądowych).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 200 i 205 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku IV SA/Wa 1915/19.
W uzasadnieniu Sąd I instancji uznał skargę za zasadną. Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do tego, czy przedmiotowa nieruchomość podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Zgodnie z tym przepisem na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości spełniające ww. cechy przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 dekretu.
Organ słusznie wywiódł, że w sprawach dotyczących podlegania bądź niepodlegania określonych nieruchomości działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej trzeba ustalić, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską.
Pojęcie związku funkcjonalnego, jako warunku objęcia zespołu dworsko-parkowego przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie zdefiniowane. Przyjmuje się, że jego istnienie należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. W orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, że powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów dworsko-parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzić o istnieniu związku funkcjonalnego. Dla ustalenia czy pomiędzy częścią dworsko-parkową a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej istnieje związek funkcjonalny nie ma znaczenia, czy owa część dworsko-parkowa została fizycznie oddzielona od zabudowań gospodarczych, ani czy park graniczył z częścią gospodarczą majątku. Żadnego znaczenia dla wykazania istnienia bądź nieistnienia związku funkcjonalnego nie przypisywano okoliczności, czy część rezydencjonalna była utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego przypisywano miejscu zamieszkiwania rządcy na terenie części rezydencjonalnej lub poza nią. Stąd w orzecznictwie przyjęto, że dla ustalenia związku funkcjonalnego pomiędzy dworem a częścią rolniczą majątku należało badać, czy w części gospodarczej bądź w mieszkalnej dworu znajdował się np. kantor, biuro w którym przyjmowano interesantów i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami, wykonywanymi w części gospodarczej; gdzie znajdowały się księgi rachunkowe; skąd dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom. Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjonalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca, prowadzić musiało do wniosku, że część rezydencjonalna była funkcjonalnie związana z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie mógł on bez niej prawidłowo funkcjonować.
W niniejszej sprawie Minister zarzucił Wojewodzie błędne uznanie istnienia związku funkcjonalnego między działką, na której znajdował się park i "pałac" [winno być "dwór"; L. K., Pałace i dwory w dawnym województwie sieradzkim, t. 2, s. 153-167)] z resztą nieruchomości ziemskiej. Zdaniem Ministra, przeprowadzone postępowanie dowodowe nie dało podstaw do uznania, że ta nieruchomość ziemska miała charakter rolniczy.
W ocenie Sądu I instancji ocena, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem, a rolniczą częścią majątku jest co najmniej przedwczesna, gdyż została oparta na ustaleniach faktycznych dotyczących okresu międzywojennego i po II wojnie światowej, a nie daty wejścia w życie dekretu PKWN.
Sąd podkreślił, że dekret PKWN wszedł w życie 13 września 1944 r., a Sieradz i okolice wyzwolono spod okupacji niemieckiej dopiero 23 stycznia 1945 r. - jeszcze w trakcie II wojny światowej Organy dokonując ustaleń faktycznych zgromadziły materiał dowodowy dotyczący nieruchomości do 1940 r. (tj. do śmierci właściciela) i lat po II wojnie światowej. W niniejszej sprawie zabrakło ustaleń odnośnie okresu niemieckiej okupacji, czy też bezpośrednio poprzedzającego reformę rolną, jak też po wyzwoleniu majątku spod okupacji niemieckiej.
Na organie spoczywa obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, tak by uzyskać wystarczającą podstawę do prawidłowego zastosowania przepisu prawa. Realizacja zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) jest ściśle powiązana z realizacją zasady praworządności, bowiem tylko prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy stanowi niezbędny element właściwego zastosowania normy prawa materialnego. Organ dokonuje analizy jakie fakty mają istotne znaczenie dla sprawy, czy wymagają udowodnienia i jakie dowody dla wykazania tych faktów są niezbędne do przeprowadzenia.
Sąd I instancji uznał, że postępowanie wyjaśniające przeprowadzone przez Ministra nie dostarczyło wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do prawidłowego rozpatrzenia sprawy i podjęcia merytorycznej decyzji. W postępowaniu administracyjnym wydanie prawidłowej decyzji w każdym przypadku winno poprzedzać dokładne ustalenie stanu faktycznego istotnego w sprawie. Organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). Jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne mogące znaleźć wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści. Sąd stoi na stanowisku, że niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie i nieuzasadnienie decyzji w sposób właściwy narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego.
Materiał dowodowy nie został zebrany w sposób wyczerpujący, a w konsekwencji stan faktyczny nie został prawidłowo ustalony. Obowiązkiem organu administracyjnego jest rozpatrzenie nie tylko poszczególnych dowodów z osobna, ale wszystkich we wzajemnej łączności. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów, z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, by uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Dopiero jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego sprawy stwarza podstawy do wyrażenia stanowiska, które nie przekraczałoby granic zasady swobodnej oceny dowodów, wynikającej z art. 80 kpa. W ocenie Sądu I instancji w niniejszej sprawie tych elementów zabrakło.
Z uzasadnienia zaskarżonych decyzji nie wynika, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione, co pozwoliłoby na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy. Postępowanie przeprowadzono z naruszeniem reguł Kodeksu postępowania administracyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że uzasadnienie nie odpowiada wymogom art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie najpierw należy zgromadzić materiał dowodowy, na jego podstawie ustalić prawidłowo stan faktyczny, a następnie dopiero ustalić czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością będącą przedmiotem postępowania, a pozostałym majątkiem.
Oceniając istnienie związku funkcjonalnego należy mieć na uwadze to, że nacjonalizacja na podstawie dekretu następowała bezpośrednio po wojnie. Zatem na dzień wejścia w życie dekretu w ogóle nie wiadomo czy dwór pełnił jakąkolwiek rolę w gospodarowaniu częścią rolniczą folwarku. Zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów postępowania: art. 7, 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponownie rozpatrując niniejszą sprawę Minister weźmie pod uwagę powyższe rozważania. Prowadząc postępowanie organ winien mieć na uwadze konieczność procedowania zgodnie z regułami wynikającymi z powyższych przepisów, celem należytego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i prawidłowego zastosowania przepisów prawa materialnego. Organ zwróci uwagę na art. 107 § 3 kpa, z którego wynika, jakim warunkom winno odpowiadać uzasadnienie decyzji administracyjnej. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, że organ administracji dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Pozwala poznać przesłanki jego podjęcia i prześledzić tok rozumowania organów orzekających. Należyte uzasadnienie decyzji pełni dwojaką funkcję. Z jednej strony ma charakter informacyjny wobec stron postępowania, z drugiej strony prawidłowo skonstruowane uzasadnienie decyzji jest niezbędne dla możliwości sformułowania zarzutów względem decyzji (k. 75, 80-85v akt sądowych).
Skargę kasacyjną wywiódł Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, reprezentowany przez r. pr. A.D., zaskarżając wyrok IV SA/Wa 1915/19 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:
I. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej kpa) przez uznanie, że postępowanie wyjaśniające prowadzone przez Ministra nie dostarczyło wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do prawidłowego rozpatrzenia sprawy i podjęcia merytorycznej decyzji, a w szczególności zabrakło ustaleń dotyczących nieruchomości w okresie okupacji niemieckiej, okresie bezpośrednio poprzedzającym reformę rolną oraz wyzwoleniu majątku spod okupacji niemieckiej, podczas gdy w przedmiotowej sprawie nie było konieczności dokonywania ww. ustaleń, co oznacza, że Minister w sposób wyczerpujący przeprowadził postępowanie dowodowe, dokonał swobodnej, a nie dowolnej oceny dowodów i prawidłowo uzasadnił swą decyzję - co miało istotny wpływ na wynik sprawy, doprowadziło bowiem do bezzasadnego uchylenia decyzji Ministra;
2. art. 141 § 4 ppsa przez: a. brak wyjaśnienia zarzutu wadliwości uzasadnienia decyzji Ministra; b. zawarcie w uzasadnieniu wyroku wskazań co do dalszego postępowania sformułowanych w sposób ogólnikowy i niedookreślony, tak że nie zawierają one precyzyjnych wytycznych, pozwalających przy ponownym rozpoznaniu na zapewnienie właściwego toku postępowania i uniknięcia błędów; c. wadliwe uzasadnienie wyroku, które uniemożliwia kontrolę instancyjną wyroku - co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wskazuje na niedostateczne wyjaśnienie przez Sąd stanu faktycznego i prawnego sprawy;
II. z ostrożności procesowej na wypadek (ewentualnie) nie podzielenia powyższych zarzutów, naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13 ze zm.), przez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że z przepisu tego wynika, że do ustalenia związku funkcjonalnego między nieruchomością będącą przedmiotem postępowania a resztą majątku ziemskiego, konieczne jest dokonanie ustaleń dotyczących nieruchomości w okresie okupacji niemieckiej, okresie bezpośrednio poprzedzającym reformę rolną oraz po wyzwoleniu majątku spod okupacji niemieckiej, podczas gdy prawidłowa interpretacja tego przepisu, uwzględniająca również orzecznictwo sądów administracyjnych, wskazuje że jako datę ustalenia związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością będącą przedmiotem postępowania a resztą majątku ziemskiego, należy przyjmować dzień 1 września 1939 r.
Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (art. 185 § 1 ppsa); zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania kasacyjnego od "Skarbu Państwa - Nadleśnictwa Łosie" na rzecz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (art. 203 pkt 2 ppsa); rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (k. 97-101v akt sądowych).
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
W rozprawie dnia 19 lipca 2023 r. uczestniczył pełnomocnik skarżącego kasacyjnie i uczestnik postępowania P.W.. Pełnomocnik Muzeum Okręgowego w S. w rozprawie nie uczestniczyła, mimo prawidłowego zawiadomienia o terminie rozprawy (k. 132-134v akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1, dalej uchwała I OPS 10/09). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.
Zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z "1945 r. nr 3 poz. 13 ze zm.") został postawiony nie dość starannie. W istocie w sprawie zastosowanie miały przepisy art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w brzmieniu pierwotnym (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17 - bez zmian - uw. NSA) - zgodnie z zasadą tempus regit actum. Mimo tej niestaranności, zarzut nadawał się do rozpoznania (uchwała I OPS 10/09).
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i w doktrynie jednoznacznie wskazuje się, że z chwilą złożenia wniosku przez właściciela nieruchomości, wyłącznie decyzja wydana na podstawie § 5 rozporządzenia rozstrzyga o tym, czy dana nieruchomość podpadała pod art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. e dekretu z 1944 r. i to w brzmieniu pierwotnym (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17), bowiem owo nabycie z mocy prawa nastąpiło w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia w życie dekretu w brzmieniu pierwotnym (F. Longchamps, Prawo agrarne, Gebethner i Wolff 1949, s. 47-48, uw. 5).
Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z 10 stycznia 2011 r. I OPS 3/10 (dalej uchwała I OPS 3/10) zauważył, że zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym [...]". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w uzasadnieniu uchwały I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23, s. 53], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. [...] Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. [...] Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej [...]. Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. Istota postanowień dekretu z 6 września 1944 r. polegała na przejściu określonych nieruchomości [ziemskich o charakterze rolniczym] na własność Skarbu Państwa z dniem ogłoszenia tego dekretu i nie było podstaw do przejęcia na podstawie tego dekretu na własność Skarbu Państwa nieruchomości w innym, późniejszym terminie (uzasadnienie uchwały I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/1/23 s. 53-54).
Zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17). Nietrafnie Sąd I instancji wskazał, że "[...] oceniając istnienie związku funkcjonalnego należy mieć na uwadze też to, że nacjonalizacja na podstawie dekretu następowała bezpośrednio po wojnie. Zatem na dzień wejścia w życie dekretu w ogóle nie wiadomo czy dwór pełnił jakąkolwiek rolę w gospodarowaniu częścią rolniczą folwarku." (s. 11 akapit 3 uzasadnienia wyroku IV SA/Wa 1915/19).
Sąd I instancji nie wskazuje, co rozumie pod pojęciem "bezpośrednio po wojnie". Do faktów powszechnie znanych (art. 106 § 4 ppsa, art. 77 § 4 kpa) należy to, że działania wojenne II wojny światowej w Europie zakończyły się dnia 8 maja 1945 r. o godz. 23.01 (D. Sommerville, Kronika II wojny światowej, Bison Books Ltd. 1991, polska edycja ART BOOKS 1992, s. 304 - fotografia gen. D.D. Ensenhovera i członków jego sztabu po kapitulacji Niemców w Reims; s. 304; fotografia marsz. G. Żukowa składającego podpis pod dokumentem o niemieckiej kapitulacji, Berlin, 9 maja 1945 r.; informacje pod datami: 7 maja 1945, 8 maja 1945, 9 maja 1945; s. 305) - zatem ponad 7 miesięcy po dniu 13 września 1944 r.
Sieradz i jego okolice (T. leży w okolicach Sieradza) wyzwolono spod okupacji niemieckiej 23 stycznia 1945 r. (s. 10 akapit 2 zd. 1 uzasadnienia wyroku IV SA/Wa 1915/19). Trafnie Sąd I instancji uznał, że "[...] dekret PKWN wszedł w życie 13 września 1944 r. [...]" (art. 21 zd. 1 wersji pierwotnej dekretu), i z tą datą zaistniały skutki prawnorzeczowe dekretu (oczywiście wyłącznie w zakresie materialnoprawnych podstaw przejęcia nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym; art. 2 ust. 1 in princ. dekretu w pierwotnym brzmieniu). Jak wyglądało funkcjonowanie gospodarstwa rolnego po wypędzeniu zeń Niemców ("[...] po wyzwoleniu majątku spod okupacji niemieckiej [...]" - s. 10 akapit 2 zd. 3 uzasadnienia wyroku IV SA/Wa 1915/19), wbrew stanowisku Sądu I instancji, nie należało do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy.
Kognicję organu administracji publicznej określa norma prawa materialnego, wskazująca na fakty istotne z punktu widzenia dyspozycji normy materialnoprawnej (B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2022, s. 562-563 nb 1, 2). W tak określonym zakresie badania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy, normy procesowe (w szczególności art. 7 i 77 § 1 kpa), wpływają na konkretyzację zakresu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, które należy ustalić w konkretnej sprawie. Fakty powszechnie znane [...] nie wymagają dowodu (art. 77 § 4 zd. 1 kpa).
Dekret, nie licząc wyraźnego wskazania daty wejścia w życie dekretu (art. 21 zd. 1 wersji pierwotnej dekretu), nie reguluje zagadnień określania czasu, na jaki należy badać istnienie przesłanek pozytywnych bądź negatywnych, określonych w dekrecie. Wyjątkiem w tej materii jest wskazany przez skarżącego kasacyjnie jako wzorzec kontroli art. 2 ust. 2 dekretu, który istotnie wskazuje dzień 1 września 1939 r., lecz jedynie w zakresie: "2. Rodzina podzielona co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939 r. nie będzie uważana za jednostkę w rozumieniu części 1 p. e niniejszego artykułu. 3. Podziałem prawnym w rozumieniu części 2-ej art. 2 jest podział na podstawie wyroku sądowego, ugody sądowej, aktu sporządzonego przed notariuszem zgodnie z zezwoleniem właściwej władzy ziemskiej, chociaż wpis o podziale w wykazie hipotecznym nieruchomości nie nastąpił z powodu wybuchu wojny." (art. 2 ust. 2 i 3 dekretu w brzmieniu pierwotnym). Z treści art. 6, 7, 8 ust. 5, art. 9, art. 10 ust. 1, art. 11 ust. 1 dekretu w brzmieniu pierwotnym wynika, że ówczesny normodawca miał świadomość, że czyn innym jest wejście wżycie dekretu (co pociągało za sobą skutki prawnorzeczowe) od kwestii wykonania dekretu (co wymagało wypędzenia wojsk niemieckich z nadal okupowanych ziem polskich).
Trafnie skarżący kasacyjnie odnosi, że badanie wykorzystywania zespołu dworsko-parkowego w okresie II wojny światowej - zwłaszcza po przymusowym objęciu nieruchomości przez zarządców niemieckich, a szczególnie po śmieci właściciela w [dniu 5 marca] 1940 r. i - nie miało istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, bowiem pozostawanie przedmiotowego majątku pod zarządem niemieckim, którego działania nie miały na celu prawidłowego prowadzenia majątku, a jedynie jego radykalną eksploatację ekonomiczną, mając na uwadze wyłączne działania dla umacniania niemczyzny na wschodzie, skrajną eksploatację gospodarczą i wspierania wysiłku wojennego III Rzeszy oraz próbę zniszczenia polskiej kultury, "germanizację ziemi i ludzi" (Tadeusz Janicki, Wieś w Kraju Warty (1939-1945), PSO Poznań 1996, s. 16) - w żaden sposób nie służyły funkcjonalnemu związkowi części dworsko-parkowej z pozostałą częścią ziemskich nieruchomości rolnych majątku T.
Zgodnie z art. 106 § 4 ppsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie przez strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc (art. 106 § 5 ppsa; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012 s. 292, uw. 6, s. 295-296, uw. 12). Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 106 § 4 ppsa, art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r. - Dz.U. z 2022 r. poz. 1375, zm. poz. 2582, 1855; z 2022 r. poz. 535) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym - te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993 r. WRN 8/93, OSNKW 1993/7-8/49; OSP 1994/6/117 z glosą J. Tylmana; WPP 1994/2/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 1996/4/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 1996/5/38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego, Kpc - tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo W. Pr. 1998 t. 1 s. 473 uw. 8; K. Piasecki, Znaczenie procesowe faktów powszechnie znanych i faktów znanych sądowi urzędowo, Palestra 1961/10/s. 38; J. Gudowski, Kodeks postępowania cywilnego. Orzecznictwo. Piśmiennictwo, Wolters Kluwer 2020, t. II, s. 708-713). Fakty powszechnie znane ma obowiązek brać pod uwagę organ administracji publicznej (art. 77 § 4 kpa; wyrok NSA z 16.11.1999 r. II SA/Ka 466/98, Lex 655299) i sąd administracyjny (art. 106 § 4 ppsa).
Faktem powszechnie znanym (art. 106 § 4 ppsa) jest to, że Sieradz i Ziemia Sieradzka została na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r. wcielona do Rzeszy Niemieckiej, a granica zachodnia Kraju Warty na wschodzie nabrała mocy obowiązującej dnia 20 listopada 1939 r. (Warthegau; Zbigniew Janowicz, Ustrój administracyjny ziem polskich wcielonych do Rzeszy Niemieckiej 1939-1945, Poznań 1951; T. Janicki - op. cit., s. 9-11; Wielka Encyklopedia PWN - WN PWN: t. 14, 2003 r., s. 517-518, hasło "Kraj Warty"; t. 25, 2004 r., s. 60-61, hasła "Sieradz", "sieradzka ziemia"). Niemcy hitlerowskie z rażącym naruszeniem prawa międzynarodowego zniosły obowiązujące w dniu 1 września 1939 r. na tym obszarze prawo polskie. Od zajęcia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które wkrótce władze Rzeszy nazwały Krajem Warty, doszło do samowolnego jaki zorganizowanego przejmowania polskiej własności rolnej. Forma samowolnego zajmowania polskiej własności rolnej osiągnęła największe rozmiary w 1939 r. i na początku 1940 r., aż do momentu ogłoszenia rozporządzeń nadających dokonywanej przez Niemców grabieży charakter "czynności prawnej". Zarządzenie szefa zarządu cywilnego z 3 października 1939 r. nakazywało konfiskować majątki opuszczone przez właściciela. W rzeczywistości zabrano wszystkie majątki ziemskie i wiele gospodarstw chłopskich (Stanisław Nawrocki, Hitlerowska okupacja Wielkopolski w okresie zarządu wojskowego, Wrzesień-październik 1939 r., Poznań1966, s. 221-223; T. Janicki - op. cit., s. 105-106).
W Kraju Warty wszelkie nieruchomości, w tym gospodarstwa rolne wraz z całym dobytkiem, skonfiskowane były na mocy rozporządzeń ministra aprowizacji i rolnictwa Rzeszy z dnia 28 lutego 1940 r., rozporządzenia z 12 lutego 1940 r. o publicznym zagospodarowaniu przedsiębiorstw i nieruchomości rolnych oraz leśnych i z 17 września 1940 o wywłaszczeniu całego ruchomego i nieruchomego mienia polskiego, a w 1941 r. proces ten został zakończony (Karol Marian Pospieszalski, Hitlerowskie "prawo" okupacyjne w Polsce. Wybór dokumentów. Część I. Ziemie "wcielone", Poznań 1952, s. 215-218, 226; Czesław Łuczak, Pod niemieckim jarzmem. Kraj Warty 1939-1945, Poznań 1996, s. 93, 96, 99; T. Janicki - op. cit., s. 105-107). Według dekretu A. Hitlera z 7 października 1939 r. Heinrich Himmler - Reichfuhrer SS i Komisarz Rzeszy do Umacniania Niemczyzny, miał się posługiwać dla przeprowadzenia zleconych mu zadań istniejącymi urzędami i instytucjami. H. Himmler tworzył także nowe instytucje i organizacje, związane z NSDAP, SS lub z poszczególnymi ministerstwami Rzeszy, a w kwestiach dotyczących umocnienia niemczyzny pozostawały w gestii Himmlera (T. Janicki - op. cit., s.16-31). Od 1 listopada 1939 r. funkcjonował Generalny Administrator Majątku Rolnego i Leśnego, który zajmował się administrowaniem przejętych z rąk polskich majątków rolnych i leśnych. Zarządzanie zajętą przez Niemców polską własnością państwową, a później także prywatną własnością rolną przejęło Wschodnioniemieckie Towarzystwo Gospodarowania Ziemią (Ostdeutsche Landbewirtschaftungsgesellschaft G.m.b.H., w skrócie Ostland), które od 1 lipca 1942 r. przekształcono na Reichsgesellschaft fur Landbewirtschaftung G.m.b.H. (Towarzystwo Rzeszy dla Gospodarowania Ziemią) w skrócie Reichstland. Ostland był towarzystwem jedynie z nazwy - wszystkie jego udziały należały do Rzeszy (T. Janicki - op. cit., s. 29).
Do faktów powszechnie znanych należy to, że Niemcy - z naruszeniem prawa międzynarodowego - pozbawili Polaków w Kraju Warty prawa własności nieruchomości ziemskich, przedsiębiorstw, aptek etc.
Uchwałą z 19.3.1949 r. C 935/48 (dalej uchwała C 935/48) Cała Izba Cywilna Sądu Najwyższego uchwaliła: Umowy o przeniesienie własności nieruchomości, zawarte na piśmie w Polsce pod rządami hitlerowskiego najeźdźcy w latach 1939 do 1945 bez zachowania formy aktu notarialnego, nie są z tej przyczyny nieważne, jeżeli wskutek przeszkód, wynikających z bezprawnej działalności najeźdźcy, zachowanie formy aktu notarialnego było niemożliwe.
W zakresie istotnym dla kontrolowanej sprawy Sąd Najwyższy podniósł: [...] Na terenach "wcielonych" do Rzeszy rozporządzenie z dnia 17 września 1940 r. o traktowaniu majątku osób przynależnych do b. Państwa Polskiego (R. G. Bl. I str. 1270) zezwalało, a w niektórych przypadkach nakazywało zajęcie i oddanie w zarząd powierniczy majątku obywateli polskich. Zajęty majątek można było skonfiskować, gdy wymagało tego dobro publiczne, w szczególności obrona Rzeszy lub umocnienie niemczyzny. Według przepisów wykonawczych (z dnia 30.V.1941 r. - Mitteilungsblatt der Haupttreuhändstelle Ost 1941 Nr 5, str. 195) - gdy chodziło o nieruchomości, to w każdym przypadku należało przyjąć, że jest ona konieczna do umocnienia niemczyzny. Skutkiem zajęcia majątku była utrata prawa rozporządzania nim. Okoliczność, że notariuszami na terenach wcielonych do Rzeszy mogli być tylko Niemcy (§ 2 pkt 5 rozporządzenia z dn. 13.VI.1940 r. o organizacji sądownictwa na wcielonych terenach wschodnich - R. G. Bl. I str. 907), gwarantowała, iż próba rozporządzenia zajętym majątkiem w formie aktu notarialnego byłaby bezskuteczna.
[...] Powyższy, wprowadzony przez najeźdźcę porządek prawny nie może być uznany za obowiązujący.
Stosunki wynikające z czasowego zajęcia terytorium państwa nieprzyjacielskiego w czasie wojny normuje regulamin praw i zwyczajów wojny lądowej - aneks do IV Konwencji Haskiej z dn. 18 października 1907 r. (Dz.U. R. P. z 1927 r. Nr 21, poz. 161). Według art. 43 tegoż regulaminu tylko faktyczne wykonywanie władzy przechodzi w ręce okupanta, który poza przypadkami absolutnej niemożności obowiązany jest do szanowania ustaw obowiązujących w kraju. Regulamin powyższy nie zezwalał zatem Rzeszy Niemieckiej na wprowadzenie własnego czy w ogóle nowego porządku prawnego na zajętych terenach Polski. Nadto brak podstaw do uznania hitlerowskiego najeźdźcy za okupanta w rozumieniu powołanego regulaminu. Już bowiem po zawarciu tej konwencji doszedł do skutku pakt paryski z dnia 27 sierpnia 1928 r. (Dz.U. R. P. z 1929 r. Nr 63, poz. 489) zakazujący wojny jako instrumentu polityki narodowej. W związku z postanowieniami tego paktu Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze wyrokiem swym z dn. 30 września/1 października 1946 r. uznał wojnę wszczętą w 1939 r. przez III Rzeszę Niemiecką za wojnę bezprawną, a sprawców najazdu na Polskę za winnych zbrodni przeciw pokojowi z art. VI lit. (a) statutu Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze (zał. do umowy londyńskiej z dn. 8.VIII.1945 r. - Dz.U. R. P. z 1947 r. Nr 63, poz. 367). III Rzesza zajęła zatem Polskę nie w toku wojny będącej akcją przez prawo narodów nie zakazaną, ale na skutek przestępstwa z prawa narodów, popełnionego przez jej organy. Dlatego nie można przyjąć, by najeźdźca przez taki akt przestępny mógł uzyskać te same uprawnienia do wykonywania władzy na zajętym terenie, jakie uzyskuje państwo okupujące teren nieprzyjacielski drogą wojny dozwolonej.
Powyższe zasady odpowiadają dotychczasowej praktyce sądów polskich. W szczególności Najwyższy Trybunał Narodowy w sprawie przeciw A[rturowi]. Greiserowi przyjął, że "tzw. okupacja zajętych zbrojnie przez III Rzeszę Niemiecką obszarów Państwa Polskiego nie była okupacją w prawnym tego słowa znaczeniu, lecz bezprawnym zawładnięciem cudzym obszarem drogą gwałtu i przymusu" (Państwo i Prawo z 1946 r. z. 7, str. 74). Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1948 r. Wa. C. 18/48 (Państwo i Prawo z 1948 r. z. 8, poz. 8) negatywnie odpowiedziało na pytanie, czy "Rzeszy Niemieckiej i jej funkcjonariuszom przysługiwało w związku z faktycznym opanowaniem Polski prawo do wykonywania aktów władzy państwowej wobec obywateli polskich, na jakie dozwala okupantowi regulamin praw i zwyczajów wojny lądowej" (uzasadnienie uchwały C 935/48).
Za taką oceną "prawa" i praktyki Niemiec na terenie Kraju Warty przemawiają znane źródła historyczne: "Nie przewiduje się w Kraju Warty dalszego wysiedlania byłych polskich właścicieli1 [1. Chodzi wyłącznie o właścicieli gospodarstw rolnych - uw. Cz. Łuczaka]. Mają oni nadal pozostać do dyspozycji władz jako siła robocza. Nie będą jednakże właścicieli swych przedsiębiorstw. Okręg Rzeszy Kraj Warty obejmuje około 4,5 mln ha ziemi. Z tej liczby przypada przeciętnie na jeden urząd finansowy2 [2. W rozumieniu na obwód urzędu finansowego - uw. Cz. Łuczaka] 120000 ha. Z tego przeciętne 80000 ha to użytki rolne. Około 3/8 użytkowanej rolniczo ziemi znajduje się w posiadaniu Niemców lub w bezpośredniej administracji Towarzystwa Ostland3 [3. Ostldeutsche Landbewirtschaftungsgesellschaft m.b.H., w skrócie Ostland, powstało 12.2.1940 r. dla dokonywania konfiskaty polskich gospodarstw rolnych i następnie administrowania nimi. W dniu 1.7.1942 r. przemianowano je na Reichsgesellschaft fur Landbewirtschaftung m.b.H. (Towarzystwo Rzeszy dla Gospodarowania Ziemią) w skrócie Reichstland - uw. Cz. Łuczaka] (tzw. przedsiębiorstwo Ostland). Polacy gospodarują jeszcze chwilowo w każdym obwodzie urzędu finansowego przeciętnie na obszarze 50000 ha ziemi.
Także przedsiębiorstwa użytkowane przez Polaków podlegają zarządowi publicznemu. Generalnym ich administratorem jest Towarzystwo Ostland. Kompetentny urząd ziemski skonfiskował już około 50% drobnej własności. Fakt konfiskaty odnotowano w księgach gruntowych. Został on także uwidoczniony w odpowiednich napisach umieszczonych na budynkach gospodarstw. Urząd ziemski nieprzerwanie konfiskuje dalsze gospodarstwa rolne w celu przejęcia całego polskiego mienia.
Tym działaniom prawnym towarzyszą przedsięwzięcia natury gospodarczej. Bez względu na istniejącą prawną formę własności polscy właściciele nie gospodarują już samodzielnie. Zgłaszane przez nich zapotrzebowanie na materiał siewny, bydło itp. pokrywa Towarzystwo Ostland. Przychodować i rozchodować kwoty pieniężne mogą oni tylko przez konto bankowe, które opiewa wprawdzie na ich nazwisko, ale jest nadzorowane przez agronoma powiatowego. Każda operacja na tym koncie wymaga zgody powiatowego agronoma, także dotycząca rozliczenia odsetek hipotecznych czy z tytułu świadczeń dożywocia. Polakom pozostawia się na pokrycie ich osobistych kosztów utrzymania wpływy pieniężne ze sprzedaży mleka i jaj.
W każdej wsi ma swą siedzibę pełnomocny administrator Towarzystwa Ostland. Niekiedy administruje on gospodarstwami w kilku wioskach. Ostland nie traktuje już każdego przedsiębiorstwa rolnego jako samodzielnej jednostki gospodarczej. Tworzy się coś w rodzaju gospodarki zespołowej4 [4. Łączono nieraz po prostu kilka dotychczasowych gospodarstw w jedno przedsiębiorstwo rolne - uw. Cz. Łuczaka]". (Fragment notatki służbowej sporządzonej w dniu 25 kwietnia 1941 r. przez pracownika ministerstwa finansów Rzeszy Ulricha, ZStA Potsdam – Reichsfinanzministerium nr 8014, s. 19-20, Maszynopis. Oryginał, w: Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939-1945. Dokumenty niemieckie, Wybór i tłumaczenie Czesław Łuczak, Wyd. Poznańskie 1987, dalej Położenie... s. 178-180, rozdział V KONFISKATA POLSKIEGO MIENIA, poz. 14).
Ingerencja w prawo własności nieruchomości ziemskich i uprawnienia do korzystania z nieruchomości ziemskich przez Polaków była planowa, celowa i obejmowała wszystkie istotne aspekty tej problematyki. "Wydzierżawianie gruntów ornych Polakom. W ostatnim czasie ponownie stwierdziłem, że przesiedleni Niemcy bez zgody pana starosty wydzierżawiają Polakom grunty orne. Zwracam uwagę, że każda umowa o dzierżawę1 [Chodzi o umowę dzierżawną z Polakami] wymaga zgody pana starosty. Ponadto w związku z tym podkreślam, że komisarz Rzeszy do umacniania niemczyzny odrzuca możliwość wydzierżawiania przez przesiedlonych oraz miejscowych Niemców gruntów ornych Polakom." ("Amtsblatt fur den Kreis Kutno, 1942, nr 8, s. 46. Druk. w: Położenie..., s. 329-330, rozdział XIII, INNE WARUNKI ŻYCIA LUDNOŚCI POLSKIEJ, poz. 22; art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa).
Z tych względów nietrafnie Sąd I instancji uznał, że "w niniejszej sprawie zabrakło ustaleń odnośnie okresu niemieckiej okupacji, czy też bezpośrednio poprzedzającego reformę rolną, jak też po wyzwoleniu majątku spod okupacji niemieckiej" oraz że "nacjonalizacja na podstawie dekretu następowała bezpośrednio po wojnie" (art. 2 ust. 1 zd. 1 lit. e i zd. 3 w zw. z art. 2 ust. 2 w zw. z art. 21 zd. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w brzmieniu pierwotnym (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17; s. 10 akapit 2; s. 11 akapit 3 uzasadnienia wyroku IV SA/Wa 1915/19).
W przypadku nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (art. 2 ust. 1 zdanie wstępne - przed dwukropkiem - dekretu w brzmieniu pierwotnym), w gospodarstwach rolnych na terenie Kraju Warty, których prawo własności obywatele polscy utracili na skutek naruszających prawo międzynarodowe zdarzeń faktycznych i aktów prawnych, znajdujących się pod zarządem niemieckim, brak jest jakichkolwiek podstaw do ustalania związku funkcjonalnego między nieruchomością dworsko-parkową a resztą majątku ziemskiego, bowiem polski właściciel po przejęciu swego majątku przez Niemców lub niemieckie organa administracji państwowej, specjalnej, gospodarczej, i zarządzania majątkiem przez niemieckich zarządców, nie miał żadnego wpływu na realizację związku funkcjonalnego, nawet gdyby taki związek istniał przed wybuchem II wojny światowej (co - jak prawidłowo ustalił Minister - nie miało miejsca w kontrolowanej sprawie). Także śmierć właściciela majątku dnia 5 marca 1940 r. i wysiedlenie po śmierci K.W. pozostałych członków rodziny do Generalnego Gubernatorstwa (k. 134v akt sądowych; art. 106 § 5 ppsa w zw. z art. 230 kpc), czyniło konieczność czynienia dalszych ustaleń w tej materii zbędnymi.
Trafne okazały się zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z w zw. z art. 107 § 3 kpa, i art. 141 § 4 ppsa.
Przy prawidłowej wykładni wskazanych jako wzorce kontroli przepisów prawa materialnego (na co wyżej wskazał Naczelny Sąd Administracyjny), nietrafnie Sąd I instancji uznał, że zaskarżona decyzja narusza art. 7, 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 107 § 3 kpa. W istocie zebrane w sprawie dowody, po wzięciu pod uwagę wskazanych faktów notoryjnych, okazały się wystarczające dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Minister nie naruszył zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), obowiązku w sposób wyczerpujący zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa), zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa), a uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 kpa. Drobne nieścisłości ("W l.[atach] 1940-1944 majątek był oddany w ręce niemieckiego rządcy. Od 1944 r. dwór zamieszkiwany przez dawną służbę folwarczną i pracowników spółdzielni produkcyjnej") wynikają z sięgnięcia do kserokopii karty zabytku (w folijkach - w błędnie nieponumerowanych aktach Wojewody i Ministra), która ze swej istoty stanowi uproszczoną informację, której celem było jedynie zasygnalizowanie głównych zdarzeń w okresie od 1392 r. do 1984 r. Owa informacja - zgodnie z faktami powszechnie znanymi (art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa) - wymaga uściślenia: majątek został zabrany przez Niemców, z rażącym naruszeniem prawa międzynarodowego i to Niemcy przejęli bezprawnie zarząd tym majątkiem - przed 5 marca 1940 r. (zezwalając schorowanemu właścicielowi na korzystanie z małego pokoiku). Sprawowanie niemieckiego zarządu majątkiem trwało do dnia 17 stycznia 1945 r., gdy właściwe władze niemieckie zarządziły ewakuację ludności niemieckiej i części niemieckich urzędników ze wschodnich powiatów Kraju Warty (B. Meissner, Ewakuacja niemieckich władz administracyjnych i niemieckiej ludności z okupowanych ziem polskich w latach 1944-1945, Warszawa 1987, s. 97-130; T. Janicki - op. cit., s. 15). Zatem służba folwarczna ani pracownicy spółdzielni produkcyjnej (nieistniejącej przed nadejściem nowych władz polskich idących za Armią Czerwoną) nie mogli mieszkać w dworze w T. przed odejściem zarządcy niemieckiego, niemieckiej policji i Wehrmachtu. Te drobne nieścisłości nie stanowiły innych naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym samym Sąd I instancji nie miał podstaw do zastosowania w kontrolowanej sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.
Trafnie skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie art. 141 § 4 ppsa. Uzasadnienie wyroku IV SA/Wa 1915/19 nietrafnie zarzuca zaskarżonej decyzji wadliwość jej uzasadnienia. Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń należy odwołać się do wyżej przedstawionych argumentów wskazujących na naruszenie zaskarżonym wyrokiem powołanych wyżej przepisów prawa materialnego, co skutkowało ogólnikowością i nietrafnością wskazań co do dalszego postępowania (art. 141 § 4 zd. 2 ppsa). Uchybienia te miały istotny wpływ na wynik sprawy.
Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie, mimo powyższych uchybień, uzasadnienie zaskarżonego wyroku poddawało się kontroli instancyjnej.
Ponieważ istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 ppsa uchylił zaskarżony wyrok w całości i rozpoznał skargę. Skoro Sąd I instancji nie miał podstaw do zastosowania w kontrolowanej sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, a zaskarżona decyzja nie naruszała prawa materialnego, na podstawie art. 151 ppsa skargę należało oddalić. Wobec szczególnie skomplikowanego stanu prawnego i faktycznego kontrolowanej sprawy, na podstawie art. 207 § 2 ppsa należało odstąpić od zasądzenia od Muzeum Okręgowego w Sieradzu na rzecz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.