I OSK 1065/23

Naczelny Sąd Administracyjny2025-03-26
NSAnieruchomościWysokansa
nieruchomościuwłaszczenieprawo wieczystego użytkowaniazarząd nieruchomościąPKPdecyzja opłatowapostępowanie administracyjnesąd administracyjny

Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok WSA i decyzje administracyjne, uznając, że decyzja o naliczeniu opłat za zarząd nieruchomością może stanowić samoistny dowód posiadania gruntu w zarządzie w postępowaniu uwłaszczeniowym.

Sprawa dotyczyła odmowy stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntu przez Polskie Koleje Państwowe S.A. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę, uznając, że decyzja o ustaleniu opłat za zarząd nie jest wystarczającym dowodem na istnienie prawa zarządu. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił ten wyrok, stwierdzając, że zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia, decyzja o naliczeniu opłat może stanowić samoistny dowód prawa zarządu w postępowaniu uwłaszczeniowym, a rozbieżności w orzecznictwie dotyczące tej kwestii zostały wyjaśnione.

Sprawa rozpatrywana przez Naczelny Sąd Administracyjny dotyczyła skargi kasacyjnej Polskich Kolei Państwowych S.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który oddalił skargę na decyzję Ministra Rozwoju i Technologii odmawiającą stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntu. Sąd pierwszej instancji uznał, że decyzja Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami z 1987 r. ustalająca opłaty za zarząd gruntem nie jest wystarczającym dowodem na istnienie prawa zarządu w dniu 5 grudnia 1990 r., powołując się na wyroki Trybunału Konstytucyjnego i NSA. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok, decyzję Ministra oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody. Sąd kasacyjny uznał, że zarzut naruszenia § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1993 r. jest zasadny. Podkreślono, że przepis ten nie wymaga, aby decyzja o opłatach odwoływała się do zaginionej decyzji ustanawiającej prawo zarządu, a sama decyzja opłatowa, wydana przez właściwy organ, powinna być traktowana jako potwierdzenie posiadania prawa do nieruchomości. NSA wyjaśnił rozbieżności w orzecznictwie, wskazując, że uchwały dotyczące komunalizacji nie mają zastosowania w postępowaniu uwłaszczeniowym, a decyzja o naliczeniu opłat może stanowić samoistny dowód prawa zarządu w tym postępowaniu, zgodnie z uchwałą I OPS 2/23 NSA. Sąd kasacyjny uchylił zaskarżone rozstrzygnięcia i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi, nakazując uwzględnienie wykładni przepisów przedstawionej w uzasadnieniu.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, decyzja o naliczeniu lub aktualizacji opłat za zarząd nieruchomością może stanowić samoistny dowód posiadania gruntu w zarządzie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia prawa użytkowania wieczystego z mocy prawa.

Uzasadnienie

Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1993 r. nie wymaga, aby decyzja opłatowa odwoływała się do zaginionej decyzji ustanawiającej prawo zarządu. Sama decyzja opłatowa, wydana przez właściwy organ, powinna być traktowana jako potwierdzenie posiadania prawa do nieruchomości, a rozbieżności w orzecznictwie dotyczące tej kwestii zostały wyjaśnione na korzyść tej interpretacji.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (10)

Główne

Dz.U. 1993 nr 23 poz 97 § § 4 pkt 6

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 marca 1993 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu

Decyzja o naliczeniu lub aktualizacji opłat za zarząd nieruchomością może stanowić samoistny dowód stwierdzenia posiadania gruntu w zarządzie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia prawa użytkowania wieczystego z mocy prawa.

Pomocnicze

Dz.U. 1990 nr 79 poz 464

Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości art. 38 § ust. 2

Wymagał stosownej formy prawnej (decyzji lub umowy) do ustanowienia zarządu.

Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości art. 4 § ust. 1 pkt 1

Grunty Skarbu Państwa mogły być odpłatnie oddawane w zarząd państwowym jednostkom organizacyjnym, ale nie określał sposobu nawiązania czy ustanawiania zarządu.

p.p.s.a. art. 183 § § 1

Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania.

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c

Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku.

p.p.s.a. art. 188

Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Uprawnienie do rozpoznania skargi przez NSA po uchyleniu wyroku WSA, gdy istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona.

p.p.s.a. art. 203 § pkt 1

Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do orzeczenia o kosztach postępowania sądowego.

p.p.s.a. art. 209

Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

W zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Ustawa o gospodarce nieruchomościami art. 200 § ust. 1

Dotyczy stwierdzenia nabycia z mocy prawa prawa użytkowania wieczystego gruntów oraz własności budynków, innych urządzeń i lokali przez państwowe i komunalne osoby prawne.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. poprzez uznanie, że wykazanie zarządu przy pomocy decyzji dotyczących naliczenia opłat za zarząd gruntem może stanowić podstawę stwierdzenia prawa zarządu wyłącznie wyjątkowo, mimo braku takich ograniczeń w przepisie. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w tym niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i błędne zastosowanie art. 151 p.p.s.a., a także naruszenie przez Organ art. 75 § 1 ab initio k.p.a. oraz art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez ograniczenie zasady równej mocy środków dowodowych.

Odrzucone argumenty

Naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 1 oraz art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości poprzez uznanie, że tylko decyzja o oddaniu gruntu w zarząd może stanowić podstawę stwierdzenia prawa zarządu, mimo że oddanie gruntu w zarząd nie miało skutków cywilnoprawnych i następowało często na drodze czynności faktycznych.

Godne uwagi sformułowania

Decyzja o naliczeniu bądź aktualizacji opłat miała i ma na celu ustalenie, czyją powinnością jest wnoszenie określonych należności z tytułu zarządzania cudzą nieruchomością. Jeżeli w decyzji "opłatowej" wskazano dany podmiot jako zobowiązany do uiszczania opłaty za zarząd, to należy przyjąć, że stanowi ona potwierdzenie, że podmiot ten posiadał określone prawo do nieruchomości. Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie delegacji zawartej w ustawie (...) i dotyczy wyłącznie postępowania o stwierdzenie nabycia z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego. Decyzja o wymiarze opłaty z tytułu zarządu nie jest więc w postępowaniu komunalizacyjnym wystarczająca dla uznania istnienia po stronie PKP zarządu. Natomiast w postępowaniu uwłaszczeniowym o stwierdzenie nabycia przez PKP prawa użytkowania wieczystego decyzja o naliczeniu lub aktualizacji opłat z tytułu zarządu jest jednym z dowodów, na których podstawie dokonuje się stwierdzenia prawa do zarządu.

Skład orzekający

Krzysztof Sobieralski

przewodniczący

Elżbieta Kremer

członek

Maria Grzymisławska-Cybulska

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, że decyzja o naliczeniu opłat za zarząd nieruchomością może stanowić samoistny dowód prawa zarządu w postępowaniu uwłaszczeniowym, wyjaśnienie rozbieżności w orzecznictwie dotyczących tej kwestii oraz odróżnienie postępowania uwłaszczeniowego od komunalizacji."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznego stanu prawnego i faktycznego związanego z uwłaszczeniem państwowych i komunalnych osób prawnych na podstawie przepisów z lat 90. XX wieku. Interpretacja § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia z 1993 r. jest kluczowa.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia dowodowego w postępowaniach uwłaszczeniowych, które miało istotne znaczenie dla wielu przedsiębiorstw państwowych. Wyjaśnienie rozbieżności w orzecznictwie i ustalenie, jakie dokumenty są wystarczające do udowodnienia prawa zarządu, ma dużą wartość praktyczną dla prawników zajmujących się nieruchomościami.

Decyzja o opłatach za grunt wystarczy do udowodnienia prawa zarządu? NSA rozstrzyga spór o uwłaszczenie PKP.

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 1065/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Kremer
Krzysztof Sobieralski /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6070 Uwłaszczenie    państwowych   osób     prawnych   oraz   komunalnych    osób prawnych
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1081/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-10-13
Skarżony organ
Minister Rozwoju, Pracy i Technologii
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 1993 nr 23 poz 97
§ 4 pkt 6
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 marca 1993 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu.
Dz.U. 1990 nr 79 poz 464
Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 października 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 1081/22 w sprawie ze skargi Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie na decyzję Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 16 lutego 2022 r. nr DO-II.7610.336.2021.KC w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntu 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 24 września 2021 r. nr NW/IV/77200/465/06; 2. zasądza od Ministra Rozwoju i Technologii na rzecz Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie kwotę 880 zł (osiemset osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 października 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 1081/22 oddalił skargę Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie na decyzję Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 16 lutego 2022 r. nr DO-II.7610.336.2021.KC w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntu.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano, że sam fakt korzystania przez przedsiębiorstwo, a następnie spółkę z nieruchomości prawa zarządu nie kreuje. Decydujące znaczenie mają bowiem dwie kwestie: dzień wejścia w życie ustawy zmieniającej z dnia 29 września 1990 r. - tj. 5 grudnia 1990 r. oraz obowiązujące w tym dniu przepisy pozwalające stwierdzić, że w tym dniu określone mienie należało do przedsiębiorstw państwowych. Obowiązująca natomiast wówczas ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, przewidywała powstanie zarządu do gruntu w ściśle określony sposób. Tak więc, jak wskazano, stosownie do art. 38 ust. 2 tej ustawy dowodem potwierdzającym istnienie prawa zarządu państwowej jednostki organizacyjnej mogły być: 1) decyzja o oddaniu w zarząd, 2) zawarta za zezwoleniem tego organu, umowa o przekazaniu nieruchomości między państwowymi jednostkami organizacyjnymi, 3) bądź umowa o nabyciu nieruchomości. W konsekwencji istnienia powyższego prawa, nie można domniemywać. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podkreślono, że tego rodzaju dokumentami kreującymi prawo zarządu skarżąca spółka (a uprzednio przedsiębiorstwo) się nie legitymuje. Powoływała natomiast jako dowód na istnienie wspomnianego prawa decyzję Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w Rybniku z 2 lutego 1987 r. nr G.II-20/8224/6/87 ustalającą na rzecz Śląskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach opłaty roczne za grunt o pow. 1.238.585 m2, położonego w Rybniku wg. zestawienia, stanowiącego parcele wg. ewidencji z tytułu sprawowania nad nim zarządu. Sąd pierwszej instancji wskazał, że zdaniem skarżącej, jest ona wystarczająca dla udokumentowania zarządu, co wynikać ma z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczenia osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu. Przywołane bowiem rozporządzenie, wymienia jako dowód umożliwiający stwierdzenie dotychczasowego zarządu decyzję o naliczeniu lub aktualizacji opłat za zarząd nieruchomością (§ 4 ust. 1 pkt 6). Ze stanowiskiem strony jednak nie zgodził się Sąd pierwszej instancji wskazując, że decyzja ta w żaden sposób nie nawiązuje do aktu (decyzji) kreującego prawo zarządu. Sam zaś fakt posłużenia się w jej redakcji sformułowaniem wskazujący, że opłata ustalana jest z tytułu sprawowania nad nim "zarządu", nie jest wystarczające do uznania, że istotnie tego rodzaju prawo przedsiębiorstwu przynależało. W konsekwencji zaś powyższego, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 listopada 1999 r. sygn. akt U 6/99 (OTK 1999/7/159), Sąd pierwszej instancji wskazał, że decyzja opłatowa jest dokumentem niewystarczającym dla stwierdzenia istnienia tego prawa. Wyjaśniono, że decyzja o naliczeniu opłat może być uznana za podstawę stwierdzenia istnienia prawa zarządu (użytkowania) jedynie wyjątkowo, gdy była ona wydana w nawiązaniu do decyzji o ustanowieniu tego prawa, która zaginęła lub uległa zniszczeniu. Zauważono, że co prawda rozważania zawarte w powyższym wyroku dotyczą stwierdzenia prawa użytkowania nieruchomości na rzecz spółdzielni i § 6 ww. rozporządzenia, jednakże, jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, pozostają one aktualne także w odniesieniu do warunków stwierdzania prawa zarządu państwowych i komunalnych osób prawnych (por. wyrok NSA z 3 kwietnia 2008 r. sygn. akt I OSK 570/07, Lex nr 505282). Zasadnie zatem organy nie uznały ww. decyzji za dokument przesądzający o istnieniu owego prawa w dniu 5 grudnia 1990 r. Dalej wskazano, że prowadzone przez organ wojewódzki poszukiwania stosownych dokumentów okazały się bezskuteczne. Co przy tym istotne, skarżąca spółka nie udzieliła odpowiedzi na pismo z 8 kwietnia 2021 r. o udzielenie informacji oraz o przedłożenie dokumentów świadczących o przekazaniu przedmiotowego gruntu w zarząd w formie prawem przewidzianej na podstawie § 4 ust. 2 ww. rozporządzenia, a w szczególności wskazanie czy decyzja Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w Rybniku z 2 lutego 1987 r. była poprzedzona przekazaniem gruntu w użytkowanie/zarząd.
Skargę kasacyjną od wyroku złożyły Polskie Koleje Państwowe S.A. w Warszawie, zarzucając:
a. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, w postaci:
§ 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu (Dz.U. z 1998 r" Nr 23, poz. 120 ze zm. – dalej jako: "rozporządzenie") poprzez uznanie, że wykazanie zarządu przy pomocy dokumentów w postaci decyzji dotyczących naliczenia opłat za zarząd gruntem może stanowić podstawę stwierdzenia przez właściwy organ dotychczasowego prawa zarządu wyłącznie wyjątkowo i to tylko wtedy, gdy spełniają ściśle określone wymogi, mimo że takie ograniczenia nie wynikają z tego przepisu,
art. 4 ust. 1 pkt 1 oraz art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99 ze zm.) poprzez uznanie, że tylko decyzja o oddaniu gruntu w zarząd może stanowić podstawę stwierdzenia przez właściwy organ dotychczasowego prawa zarządu, mimo że oddanie gruntu w zarząd nie miało skutków cywilnoprawnych, w praktyce następowało zazwyczaj na drodze czynności faktycznych, dany grunt był niezbędny do prowadzenia działalności gospodarczej lub wykonywania innych zadań ustawowych albo statutowych, a państwowa jednostka organizacyjna uiszczała stosowne opłaty, na potwierdzenie czego przedłożyła stosowną decyzję,
b. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie i oddalenie skargi, mimo że zachodziły podstawy do jej uwzględnienia i uchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na naruszenie przez Organ art. 75 § 1 ab initio k.p.a. oraz art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na ograniczeniu w postępowaniu administracyjnym zasady równej mocy środków dowodowych, mimo że takie ograniczenie jest nieuzasadnione, nie wynika wprost z przepisu ustawy, przerzuca na stronę odpowiedzialność za ewentualne błędy organu administracji państwowej, a przez wprowadzenie takiego wymogu ex post - faktycznie pozbawia stronę rzeczywistej ochrony jej praw majątkowych, przy jednoczesnym przerzuceniu obowiązków dowodowych na stronę; gdyby Sąd I instancji dostrzegł powyższe uchybienie, zaskarżone rozstrzygnięcie mogłoby być
inne, tj, skarga mogłaby zostać uwzględniona.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wniesiono o przedstawienie pełnemu składowi Izby Ogólnoadministracyjnej zagadnienia prawnego polegającego na ustaleniu rozumienia "pozostawania nieruchomości we władaniu przedsiębiorstwa PKP bez udokumentowanego prawa w sposób określony w art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r, o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99 ze zm.)". Wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącej, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zrzeczono się rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Analiza przywołanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zasadnie podniesiono zarzut naruszenia przepisu § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia, który stanowi, że dokumentem potwierdzającym prawo zarządu do nieruchomości może być – obok innych wskazanych tam dokumentów – także decyzja o naliczeniu albo aktualizacji opłat z tytułu zarządu nieruchomością. Przepis ten nie formułuje wymogu, aby taka decyzja musiała wprost odwoływać się do zaginionej lub zniszczonej decyzji o ustanowieniu prawa, aby mogła być uznana za wystarczającą podstawę do potwierdzenia prawa zarządu. Mówi on jedynie o tym, że również decyzja o opłatach może być dowodem na potwierdzenie istniejącego dotąd prawa zarządu. Decyzja o naliczeniu bądź aktualizacji opłat miała i ma na celu ustalenie, czyją powinnością jest wnoszenie określonych należności z tytułu zarządzania cudzą nieruchomością. Wydanie takiej decyzji przez właściwy organ, co do zasady, powinno poprzedzać ustalenie, kto w świetle prawa sprawuje zarząd nad daną nieruchomością. Jeżeli w decyzji "opłatowej" wskazano dany podmiot jako zobowiązany do uiszczania opłaty za zarząd, to należy przyjąć, że stanowi ona potwierdzenie, że podmiot ten posiadał określone prawo do nieruchomości.
Pomimo jednoznacznego brzmienia wskazanego przepisu, w orzecznictwie sądów administracyjnych ujawniła się rozbieżność, co do roli decyzji o naliczeniu lub aktualizacji opłaty za zarząd nieruchomością w potwierdzaniu istnienia prawa zarządu na dzień 5 grudnia 1990 r. Pierwsze stanowisko zakładało, że taka decyzja nie stanowi wystarczającej (samoistnej) podstawy do stwierdzenia istnienia zarządu, ale powinna się ona wyraźnie odwoływać do zaginionej lub zniszczonej decyzji ustanawiającej prawo. Według poglądu przeciwnego, samo wydanie decyzji o naliczeniu opłat wystarczało, by wykazać istnienie zarządu, bez konieczności powołania się na inną decyzję źródłową. Rozbieżność ta wynikała głównie z odmiennej interpretacji przepisów i wniosków z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego.
Niesłusznie, zwolennicy pierwszego ze stanowisk powoływali się na fakt podjęcia dwóch uchwał Naczelnego Sądu Administracyjnego (I OPS 2/16 oraz I OPS 5/17). Uchwały te dotyczą okoliczności wykazywania prawa zarządu, pomijając ograniczenie do PKP, w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, w którym wojewoda rozstrzyga w drodze decyzji administracyjnej, czy własność nieruchomości Skarbu Państwa przeszła z mocy samego prawa w dniu 27 maja 1990 r. na rzecz określonej gminy. Wykazanie bowiem istnienia prawa zarządu na takiej nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r. wyklucza nabycie własności tej nieruchomości przez gminę na podstawie powołanego art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przedmiotem decyzji wojewody jest w tych sprawach rozstrzygnięcie sporu o przysługiwanie prawa własności do nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r. właściwej gminie. Ani w ustawie z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, ani w przepisach wykonawczych do tej ustawy nie zostało jednak określone, jakimi dowodami należało wykazywać przysługiwanie prawa zarządu - w dniu 27 maja 1990 r. - państwowej jednostce organizacyjnej. To doprowadziło Naczelny Sąd Administracyjny do konstatacji, której wyraz dano w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 grudnia 2024 r. sygn. I OPS 2/23, a mianowicie, że uchwały te, choć dotyczą kwestii wykazywania prawa zarządu w odniesieniu do PKP – to nie znajdują one zastosowania przy ocenie, czy decyzja o naliczeniu opłat za zarząd może stanowić dowód istnienia zarządu - w dniu 5 grudnia 1990 r. - w postępowaniu uwłaszczeniowym. Uchwały te odnoszą się bowiem do tzw. komunalizacji, natomiast uwłaszczenie jest odrębną procedurą, w której rozstrzyga się o przekształceniu dotychczasowego zarządu w prawo użytkowania wieczystego. W konsekwencji, orzeczenia dotyczące komunalizacji nie przesądzają o dopuszczalności wykorzystania decyzji o ustaleniu opłat za zarząd jako dowodu w postępowaniu uwłaszczeniowym opartym na art. 200 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Na odmienność tę Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę w uzasadnieniu uchwały I OPS 2/16 stwierdzając, że: "Decyzja o wymiarze opłaty z tytułu zarządu nie jest więc w postępowaniu komunalizacyjnym wystarczająca dla uznania istnienia po stronie PKP zarządu. Natomiast w postępowaniu uwłaszczeniowym o stwierdzenie nabycia przez PKP prawa użytkowania wieczystego decyzja o naliczeniu lub aktualizacji opłat z tytułu zarządu jest jednym z dowodów, na których podstawie dokonuje się stwierdzenia prawa do zarządu. Wynika to z treści § 4 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1993 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu (Dz.U. Nr 23, poz. 97). Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie delegacji zawartej w ustawie (art. 2d) z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) i dotyczy wyłącznie postępowania o stwierdzenie nabycia z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego."
Z opisanych powyżej przyczyn Sąd rozpoznający niniejszą sprawę nie znalazł podstaw do kierowania pytania prawnego do składu poszerzonego Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Należy zaakcentować, że powoływanie się na uzasadnienie wyroków Trybunału Konstytucyjnego (z 22 listopada 1999 r., sygn. akt U 6/99, oraz z 9 kwietnia 2002 r., sygn. akt U 10/00) jest nietrafne, gdyż dotyczy ono innych przepisów (odpowiednio: § 6 oraz § 9 ust. 2 rozporządzenia), a nie § 4 ust. 1 pkt 6, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia Sądu I instancji. Wskazuje się również, że wywodzenie normatywnych ograniczeń z samego uzasadnienia orzeczenia Trybunału, dotyczącego innego stanu faktycznego i prawnego, jest niedopuszczalne w świetle art. 2 Konstytucji RP. Potwierdza to uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (sygn. I OPS 3/11), w pkt. 3.6 uzasadnienia której zwrócono uwagę, że nie jest tak, że wynik wykładni prawa dokonanej przez Trybunał, znajdujący odzwierciedlenie w uzasadnieniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego – nawet orzeczenia merytorycznego – ma charakter prawnie wiążący inne organy władzy publicznej, w tym sądy.
To wszystko sprawia, że wykładnia § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia przeprowadzona z wykorzystaniem dyrektyw językowych, celowościowych i systemowych prowadzi do spójnego wniosku, któremu wyraz dał Naczelny Sąd Administracyjny w wiążącej w niniejszej sprawie uchwale o sygn. I OPS 2/23, a mianowicie, że: w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nabycia z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego gruntów oraz własności budynków, innych urządzeń i lokali przez państwowe i komunalne osoby prawne decyzja, o której mowa w § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z 10 lutego 1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczenia osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu (Dz. U. z 1998 r. Nr 23 poz. 120), może stanowić samoistny dowód stwierdzenia posiadania wskazanego w tej decyzji gruntu w zarządzie, o którym mowa w art. 200 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2023 r. poz. 344 ze zm.)".
Skoro zatem w okolicznościach rozpatrywanej sprawy skarżąca spółka wywodzi swoje prawo do nieruchomości objętej żądaniem wniosku z decyzji Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w Rybniku z 2 lutego 1987 r. nr G.II-20/8224/6/87 ustalającej na rzecz Śląskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach opłaty roczne za grunt o pow. 1.238.585 m2, położonego w Rybniku wg. zestawienia, stanowiącego parcele wg. ewidencji z tytułu sprawowania nad nim zarządu , to nieprawidłowe było odrzucenie tej decyzji a priori, bez weryfikacji jej wartości dowodowej w zestawieniu z całokształtem materiału dowodowego.
Zasadnie w tych okolicznościach zarzucono naruszenie wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów k.p.a. i trafnie podniesiono, że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik postępowania.
W dacie istotnej dla uwłaszczenia ustanowienie zarządu wymagało stosownej formy prawnej, tj. decyzji lub umowy, co jednoznacznie wynikało z art. 38 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Natomiast art. 4 ust.1 pkt 1 wskazanej ustawy podlegał wielu nowelizacjom, w tym został zmieniony przez art.1 pkt 4 ustawy z 29 września 1990 r. ( Dz.U. Nr 79, poz. 464) i stanowił jedynie, że grunty stanowiące własność Skarbu Państwa mogą być odpłatnie oddawane w zarząd państwowym jednostkom organizacyjnym. Przepis ten nie określa natomiast sposobu nawiązania czy ustanawiania zarządu. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia wyżej wskazanych przepisów okazały się nieuzasadnione.
Biorąc pod uwagę zasadność skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, skorzystał z uprawnienia przewidzianego w art. 188 p.p.s.a. i rozpoznał skargę. W konsekwencji, wydana w sprawie zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
Rozpoznając sprawę ponownie, organ weźmie pod uwagę wykładnię przepisów prawa materialnego przedstawioną w uzasadnieniu uchwały NSA z dnia 16 grudnia 2024 r., sygn. I OPS 2/23, oraz w niniejszym uzasadnieniu.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.).

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI