I OSK 1052/22

Naczelny Sąd Administracyjny2024-02-21
NSAAdministracyjneWysokansa
świadczenie pielęgnacyjneustawa o świadczeniach rodzinnychopieka nad niepełnosprawnymznacznym stopniu niepełnosprawnościwspółmałżonekobowiązek alimentacyjnyNSAprawo materialneprawo procesowe

NSA oddalił skargę kasacyjną w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego, potwierdzając, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka wyklucza przyznanie świadczenia synowi.

Skarga kasacyjna dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego T. C. z tytułu opieki nad ojcem. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę, a NSA rozpoznał skargę kasacyjną. Kluczowym zarzutem było naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie ma orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. NSA, opierając się na uchwale siedmiu sędziów NSA (sygn. akt I OPS 2/22), uznał ten zarzut za nieusprawiedliwiony, potwierdzając literalną wykładnię przepisu.

Sprawa dotyczyła skargi kasacyjnej T. C. od wyroku WSA w Warszawie, który oddalił jego skargę na decyzję odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem, S. C. Głównym argumentem skarżącego było naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Skarżący twierdził, że świadczenie powinno mu przysługiwać, mimo że jego ojciec pozostaje w związku małżeńskim z jego matką, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, argumentując, że matka faktycznie nie jest w stanie sprawować opieki. Naczelny Sąd Administracyjny, powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów (sygn. akt I OPS 2/22), jednoznacznie stwierdził, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie innej niż współmałżonek jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd podkreślił, że ustawa o świadczeniach rodzinnych ma autonomiczny charakter w zakresie kryteriów przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych i nie ma podstaw do odwoływania się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w celu modyfikacji tych przesłanek. NSA uznał, że taka regulacja nie narusza zasad konstytucyjnych, w tym zasady równości i sprawiedliwości społecznej, ponieważ stanowi obiektywne kryterium zapewniające transparentność i przewidywalność. W związku z tym, skarga kasacyjna została oddalona, a zarzuty procesowe uznano za niezasadne, ponieważ kwestia materialnoprawna była rozstrzygająca.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w takiej sytuacji, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Uzasadnienie

NSA, opierając się na uchwale siedmiu sędziów, potwierdził, że ustawa o świadczeniach rodzinnych zawiera własną, autonomiczną regulację dotyczącą świadczenia pielęgnacyjnego, która wymaga, aby współmałżonek osoby niepełnosprawnej posiadał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, aby inna osoba mogła ubiegać się o świadczenie. Ta interpretacja nie narusza przepisów konstytucyjnych.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (14)

Główne

u.ś.r. art. 17 § ust. 1 pkt 4

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeśli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

u.ś.r. art. 17 § ust. 5 pkt 2 lit. a

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit a

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa kasacyjna dotycząca naruszenia prawa materialnego.

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit c

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa kasacyjna dotycząca naruszenia przepisów postępowania.

p.p.s.a. art. 134 § § 1

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zakres rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji.

p.p.s.a. art. 135

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Obowiązek sądu pierwszej instancji do wydania rozstrzygnięcia.

k.p.a. art. 7

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek organów prowadzenia postępowania w sposób uwzględniający interes społeczny i słuszny interes obywateli.

k.p.a. art. 77 § § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego.

k.p.a. art. 80

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek oceny na podstawie materiału dowodowego, czy zostały spełnione przesłanki do wydania decyzji.

u.ś.r. art. 2 § pkt 2

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Katalog świadczeń rodzinnych.

k.r.o. art. 132

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Kolejność obowiązku alimentacyjnego.

Konstytucja RP art. 71 § ust. 1

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Ochrona i opieka nad rodziną.

Konstytucja RP art. 32 § ust. 1

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Zasada równości wobec prawa.

Konstytucja RP art. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Zasada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Argumenty

Odrzucone argumenty

Naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (nieuzasadnione) Naruszenie przepisów postępowania (nieuzasadnione)

Godne uwagi sformułowania

treść wyżej przytoczonych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym jej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, jest w pełni czytelna i nie budzi żadnych wątpliwości językowych. warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego [...] z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) czy art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.

Skład orzekający

Monika Nowicka

przewodniczący sprawozdawca

Elżbieta Kremer

sędzia

Joanna Skiba

sędzia

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Potwierdzenie ścisłej, literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którą brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innym członkom rodziny."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy konkretnego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych i jego interpretacji w kontekście uchwały siedmiu sędziów NSA. Może być mniej istotne w sprawach, gdzie stan zdrowia współmałżonka faktycznie uniemożliwia opiekę, choć ustawa nie przewiduje takich wyjątków.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnego świadczenia socjalnego i pokazuje, jak literalna wykładnia przepisów może prowadzić do sytuacji, które wydają się niesprawiedliwe z ludzkiego punktu widzenia, ale są zgodne z prawem.

Czy prawo zawsze jest sprawiedliwe? NSA rozstrzyga o świadczeniu pielęgnacyjnym mimo trudnej sytuacji rodzinnej.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 1052/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-07
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Kremer
Joanna Skiba
Monika Nowicka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 466/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-09-09
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 5 pkt 2a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Joanna Skiba Protokolant: starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 466/21 w sprawie ze skargi T.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ostrołęce z dnia 28 grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 9 września 2021 r. (sygn. akt I SA/Wa 466/21) - orzekając na zasadzie art. 151 ustawy z dnia
30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – oddalił skargę T. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ostrołęce z dnia 28 grudnia 2020 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia 23 października 2020 r. nr [...] odmawiającą przyznania T. C. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem S. C..
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, T. C. podnosił zarzuty:
I. naruszenia prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust 5 pkt 2 lit a) ustawy o świadczeniach rodzinnych - poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że skarżącemu nie przysługuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad ojcem S.C. z powodu pozostawania S. C. w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy w stanie faktycznym niniejszej sprawy uznać należało uznać, iż dla wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ww. okoliczność nie jest przesądzająca, ponieważ przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny należy uznać za dopuszczalne, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki, co znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistym stanie faktycznym niniejszej sprawy;
II. naruszenia przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. - poprzez ich niezastosowanie przez sąd pierwszej instancji i wydanie zaskarżonego wyroku wyłącznie na podstawie treści skargi złożonej przez skarżącego, niekorzystającego wówczas z pomocy prawnej i nieposiadającego kierunkowego wykształcenia prawniczego, jak również niewykorzystanie tym samym możliwych
i przewidzianych ustawą środków w celu usunięcia naruszeń prawa, podczas gdy należało wydać rozstrzygnięcie w granicach niniejszej sprawy, bez związania treścią skargi skarżącego, a biorąc pod uwagę z urzędu wszelkie naruszenia prawa, w tym także te niepodniesione przez skarżącego, co w konsekwencji doprowadziło do utrzymania w mocy przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji SKO w Ostrołęce, odmawiającej przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. -poprzez przyjęcie przez Sąd I instancji, że w przedmiotowej sprawie organy dokonały wyczerpującego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, a materiał zebrany w sprawie, na którym oparły się one przy wydawaniu decyzji jest pełny, spójny i wyczerpuje dyspozycje zasad procesowych, a w konsekwencji przyjęcie, że organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w niniejszej sprawie, podczas gdy
w rzeczywistości nie podjęły one wszelkich niezbędnych, a możliwych czynności,
w celu rozpoznania stanu faktycznego sprawy a SKO w Ostrołęce jedynie bezkrytycznie podzieliło niepełne i nieprawidłowe ustalenia stanu faktycznego poczynione przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (z upoważnienia Burmistrza [...]), co następnie doprowadziło do nieuzasadnionej rzeczywistym stanem faktycznym sprawy odmowy udzielenia skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie merytoryczne skargi poprzez uchylenie co najmniej zaskarżonej decyzji (bądź także decyzji organu I instancji), ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.
Ponadto wnosił o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j.Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc, postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie polegało wyłącznie na badaniu zasadności zarzutów, przytoczonych w w/w skardze.
Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., to jest: na obrazie prawa materialnego w postaci błędnej wykładni art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych a także na istotnym naruszeniu przepisów postępowania, takich jak: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. i - w ocenie składu orzekającego – okazały się nieusprawiedliwione.
W rozpoznawanej sprawie - z uwagi na istotę sporu - uzasadnionym jest odniesienie się w pierwszej kolejności do kwestii materialnoprawnych.
Wyjaśnić zatem na wstępie należy, że podstawę zaskarżonej do Sądu Wojewódzkiego decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ostrołęce
z dnia 28 grudnia 2020 r., a którą to decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Burmistrza [...] z 23 października 2020 r. o odmowie przyznania T. C. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm. dalej jako: "u.ś.r."), regulujące zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Po myśli natomiast art. 17 ust. 5 pkt 2 a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Dokonując wykładni powyższych przepisów, Samorządowe Kolegium Odwoławcze
w Ostrołęce uznało, że w sprawie została spełniona przesłanka negatywna, uniemożliwiająca przyznanie świadczenia, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Ustalono bowiem, iż wymagający opieki ojciec wnioskodawcy pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jak również nie występują inne obiektywne przyczyny uniemożliwiające sprawowanie przez nią opieki nad mężem.
Z tym stanowiskiem zgodził się Sąd Wojewódzki, który w motywach wyroku wskazywał, że z literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnoprawnego, gdy osoba niepełnosprawna pozostaje z związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd podkreślił przy tym, że okoliczności faktyczne istotne z punktu widzenia hipotezy normy prawnej, zawartej w tym przepisie (nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) były w niniejszej sprawie bezsporne, a co uzasadniało odmowę przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego.
Dodatkowo Sąd Wojewódzki zwrócił także uwagę, że w orzecznictwie sądów administracyjnych pojawiają się wprawdzie poglądy wskazujące na możliwość odejścia od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. na rzecz wykładni celowościowej uwzględniającej inne okoliczności potencjalnie uniemożliwiające współmałżonkowi sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem, jednak taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodziła. Jak podkreślał bowiem Sąd, żona wymagającego opieki (która chorowała przewlekle z powodu nadciśnienia oraz choroby kręgosłupa) prowadziła jednak gospodarstwo domowe, robiła zakupy, przygotowywała i podawała posiłki oraz pomagała mężowi w zachowaniu higieny. Robiła mu także zastrzyki. Skarżący natomiast jedynie wspomaga matkę w sprawowaniu tej opieki.
Kwestionując powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego, autor skargi kasacyjnej podnosił, iż w postępowaniu administracyjnym, prowadzonym w okolicznościach niniejszej sprawy, szczególnie doniosłe znaczenie powinno mieć precyzyjne i pełne ustalenie, czy matka skarżącego, z uwagi na: swój stan zdrowia, wiek i rodzaj posiadanych schorzeń, była w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu małżonkiem, mając przy tym na uwadze wykładnię funkcjonalną i systemową art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych (m.in. zasady równości, sprawiedliwości społecznej, ochrony i opieki nad rodziną szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej - art. 71 ust. 1 Konstytucji RP). Zaniechanie dalszych ustaleń w tym zakresie, poza przeprowadzonym wywiadem środowiskowym, zresztą stale kwestionowanym przez skarżącego w toku postępowania, jednoznacznie wskazywało bowiem na to, że w niniejszej sprawie (jeszcze na etapie postępowania przed organami administracji publicznej) doszło do rażącego naruszenia przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a czego nie dostrzegł Sąd I instancji.
Mając zatem powyższe na uwadze, skład orzekający pragnie wskazać, iż treść wyżej przytoczonych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym jej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), jest w pełni czytelna i nie budzi żadnych wątpliwości językowych. Przede wszystkim jednak podkreślić należy, że po wydaniu zaskarżonego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 14 listopada 2022 r. podjął w składzie siedmiu sędziów uchwałę (sygn. akt I OPS 2/22), w której m. in. stwierdził, iż warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
Uzasadniając swoje stanowisko skład poszerzony w szczególności stwierdził zaś, iż akceptuje tezę, że wykładnia prawa powinna mieć charakter kompleksowy, to jest powinna być przeprowadzana z wykorzystaniem różnych dyrektyw, w celu weryfikacji konkurencyjnych alternatyw interpretacyjnych i ostatecznego wyboru jednej możliwości interpretacyjnej. Jednocześnie jednak zauważył, iż waga argumentów przemawiających za odmiennym rozumieniem norm prawnych regulujących dostęp do świadczenia pielęgnacyjnego osób zobowiązanych do alimentacji osoby wymagającej opieki ze względu na niepełnosprawność powinna być dostatecznie doniosła, aby uzasadnić konieczność modyfikacji zastosowanych przesłanek. W związku z tym, skład poszerzony dokonał analizy treści omawianego uregulowania zawartego w ustawie o świadczeniach rodzinnych w kontekście przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i doszedł do przekonania, że odesłanie, zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni prawa do odwoływania się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie szerszym, niż to wynika z tego odesłania. Kontekst systemowy jest w tym zakresie ograniczony i brak jest w szczególności podstaw do przyjmowania, że stanowi go też art. 132 k.r.o. i przyjęte w nim przesłanki, wyznaczające kolejność powstawania obowiązku alimentacyjnego.
Wobec tego skład poszerzony uznał, iż w kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a co bynajmniej jednak nie świadczy o braku spójności systemowej. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) czy art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.
Ponadto, mając na uwadze kolejny kontekst systemowy, jaki stanowiła w tym przypadku analiza rozwiązania ustalonego w oparciu o brzmienie nadane spornej regulacji prawnej przez prawodawcę w odniesieniu do standardów konstytucyjnych, skład poszerzony stwierdził, że nie można było w tym przypadku uznać, by tego rodzaju regulacja prawna w sposób rażący i oczywisty je naruszała. W szczególności dotyczyło to zaś art. 2, art. 32, art. 18, art. 67 ust. 2 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP. Świadczenie pielęgnacyjne – jak podkreślił skład poszerzony – jest bowiem wprawdzie instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, tym niemniej obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Przez odesłanie do standardów określanych w ustawie, ustrojodawca w Konstytucji upoważnił ustawodawcę do przyjęcia szczegółowych form i zasad realizowania wskazanych zadań państwa. Ich katalog może być różny, a przyjęte rozwiązania ustawowe zróżnicowane. Wprowadzenie zatem przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony rodziny i nie uwzględnia jej dobra, jak też nie udziela wsparcia rodzinom znajdującym się w trudnym położeniu ze względu na niepełnosprawność. To właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy. Uwzględnienie kontekstu systemowego i celu ustawy oznacza wzięcie pod uwagę również katalogu pozostałych świadczeń opiekuńczych. Ustawodawca, świadomy zadań administracji publicznej w zakresie ochrony i opieki nad rodziną, które wynikają z Konstytucji RP, określił zaś katalog rodzinnych świadczeń opiekuńczych, do których zaliczył: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne to świadczenia rodzinne adresowane do opiekunów, którzy nie podejmują pracy zarobkowej lub rezygnują z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenia dla opiekunów zostały więc ukształtowane w sposób, który zapewnia szerokie możliwości roztoczenia opieki nad osobą niepełnosprawną przez członków rodziny, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. O specjalny zasiłek opiekuńczy, przy spełnieniu przesłanek dochodowych, skutecznie ubiegać się może każda osoba, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Natomiast w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności oraz pierwszeństwa określonego w art. 17 ust. 1a u.ś.r.
Limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane – zdaniem składu poszerzonego - nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu.
Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca – jak podkreślił skład poszerzony - był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.
Taka regulacja nie była także sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej. Zastosowanie zaś takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.
Poglądy te w pełni podziela skład orzekający w niniejszej sprawie a to skutkuje uznaniem zarzutu obrazy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. za chybiony. Co prawda Sąd Wojewódzki dopuścił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dodatkowo możliwość badania przez organy także innych, niezależnych od współmałżonka okoliczności uniemożliwiających sprawowanie mu opieki nad drugim małżonkiem, jednak nieścisłość ta, z uwagi na stwierdzenie wystąpienia negatywnej przesłanki nielegitymowania się przez współmałżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie miała wpływu na wynik sprawy.
Powyższe prowadzi więc do wniosku, że tym samym niezasadne stają się również zarzuty procesowe, w postaci: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw.
z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., gdyż przy zastosowaniu powyższej wykładni prawa materialnego, nie mają znaczenia okoliczności podnoszone przez autora skargi kasacyjnej w ramach tych zarzutów. Skoro bowiem nie było wątpliwości, że żona osoby wymagającej opieki nie legitymowała się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności, to uwzględnieniu wniosku o przyznanie synowi świadczenia pielęgnacyjnego stało w tym przypadku na przeszkodzie uregulowanie zawarte w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny - z mocy art. 184 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI