I OSK 1013/20

I OSK 1013/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-12-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-06-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik /sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 733/19 - Wyrok WSA w Łodzi z 2020-01-21
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 2, § 1 pkt 1 lit. a i b, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2018 poz 2096
art. 61 § 1 i § 4, art. 145 § 1 pkt 4, art. 156 § 1 pkt 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2018 poz 2134
art. 2 pkt 20 lit. a, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 3 i ust. 8, art. 27 ust. 1, art. 28
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 21 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Łd 733/19 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2019 r. nr SKO.4118.219.2019 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania; 2. odstępuje od zasądzenia od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi na rzecz A. A. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 21 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Łd 733/19 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 27 czerwca 2019 r. nr SKO.4118.219.2019 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczenia wychowawczego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Prezydent Miasta Łodzi decyzją z 15 maja 2019 r. nr SOC.VI.3328-1/172895-SW/1952-IJ/2019 orzekł o:
1. uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawczego na dziecko B. B. w wysokości 500,00 zł za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 kwietnia 2019 r.;
2. o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko B. B. w wysokości 500,00 zł za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 kwietnia 2019 r. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od dnia 16 maja 2019 r. w kwocie 1,44 zł., co łącznie stanowi kwotę 501,44 zł.
Po rozpatrzeniu odwołania A. A., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, decyzją z 27 czerwca 2019 r. nr SKO.4118.219.2019, wydaną na podstawie o art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", i art. 25 w związku z art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.p.", utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wnioskiem z 22 sierpnia 2018 r. A. A. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko - B. B. Decyzją z 26 września 2018 r., Prezydent Miasta Łodzi przyznał A. A. prawo do wnioskowanego świadczenia na okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r.
Podjęcie przez A. A. zatrudnienia na [...] od dnia 26 lutego 2019 r. dało podstawę do zastosowania instytucji dochodu uzyskanego. Na tej podstawie Prezydent Miasta Łodzi dokonał ponownego przeliczenia dochodu rodziny i stwierdził, że miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniósł 1 379,67 zł i przekracza próg dochodowy 800,00 zł.
Jak wskazał organ, zgodnie z art. 18 ust. 6 u.p.p., w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczenia wychowawczego, świadczenie nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty. W związku z tym, świadczenie wychowawcze na dziecko pierwsze B. B. nie przysługiwało A. A. od 1 kwietnia 2019 r. Konsekwencją powyższego jest uznanie, że świadczenie wychowawcze na dziecko wypłacone za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 kwietnia 2019 r. w wysokości 500,00 zł na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p. jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi.
Kolegium podkreśliło, że w sytuacji gdy w części upłynął już okres, na jaki świadczenie zostało przyznane, brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie w trybie art. 27 ust 1 u.p.p. z mocą wsteczną tj. od 1 kwietnia 2019 r. W takim wypadku zastosowanie znajduje jedynie instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 kwietnia 2019 r. Wobec tego, Prezydent Miasta Łodzi decyzją z 29 kwietnia 2019 r. uchylił od dnia 1 maja 2019 r. (tj. od dnia zaprzestania wypłaty) decyzję z 26 września 2018 r.
Poza tym, organ II instancji podkreślił, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz w decyzji przyznającej świadczenie, A. A. była pouczona o przypadkach, w których nie przysługuje świadczenie wychowawcze, jak również o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu I instancji o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń.
Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi A. A. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w której zarzuciła organowi naruszenie: art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.p. oraz art. 6, art. 15 i art.138 § 1 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. W uzasadnieniu podkreśliła, że w decyzji organ odwoławczy pominął wskazane przez stronę uchybienia proceduralne, w tym przede wszystkim naruszenie prawa materialnego przez wydanie decyzji z powołaniem się na podstawę prawną z art. 25 ust. 3 u.p.p. w sytuacji niewystąpienia określonych w tym przepisie przesłanek. Skarżąca w odwołaniu nie poddawała w wątpliwość wskazanych kwot oraz tego, czy próg dochodowy został przekroczony. W przedmiotowej sprawie to organ dokonał nienależnej wypłaty tego świadczenia, pomimo dopełnienia przez stronę obowiązków informacyjnych związanych ze zmianą sytuacji zawodowej i finansowej. Nie można więc stronie przypisać winy, czy złej woli w przyjęciu świadczenia. Strona miała wszelkie podstawy by sądzić, że świadczenie za miesiąc kwiecień 2019 jest jeszcze należne, skoro jego wypłata, pomimo przedstawionych żądanych przez organ dokumentów, to jest zaświadczenia o dochodach oraz kopii umowy o pracę, nie została wstrzymana. Skarżąca podkreśliła, że organ l instancji wydał decyzję bez podstawy prawnej wskazanej w art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p. Organy administracyjne nie mogą rozpoznawać sprawy w przedmiocie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia złej lub dobrej wiary po stronie świadczeniobiorcy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że skarga nie była zasadna.
Sąd I instancji wyjaśnił, że art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p. wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania. Sąd podzielił pogląd organów, że w niniejszej sprawie zaistniał pierwszy warunek. Skarżąca z dniem 26 lutego 2019 r. podjęła bowiem zatrudnienie i z tego tytułu uzyskała dochód, którego uwzględnienie w ponownym przeliczeniu dochodu na osobę w rodzinie spowodowało przekroczenie progu dochodowego wynoszącego 800,00 zł.
Skarżąca została także wcześniej pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Stosowne pouczenie zawarte zostało zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i w treści decyzji organu I instancji z 26 września 2018 r. Skarżąca niewątpliwie zapoznała się z pouczeniem (brak jest we wniosku jakichkolwiek uwag, zastrzeżeń, czy adnotacji o niezrozumieniu treści) ubiegając się o świadczenie i dysponowała pouczeniem zamieszczonym w doręczonej decyzji zarówno o tym, w jakich sytuacjach świadczenie nie przysługuje, jak również o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia. Ponadto, skarżąca na rozprawie w dniu 21 stycznia 2020 r. oświadczyła, że zapoznała się z pouczeniami zawartymi w drukach decyzji o przyznaniu świadczeń oraz druku wniosku o przyznanie świadczenia, zrozumiała je i zastosowała się do nich, ponieważ powiadomiła organ o tym, że zakończyła urlop wychowawczy z dniem 22 lutego 2019 r. i poprzednie zatrudnienie. Rozpoczęła pracę na [...] 26 lutego 2019 r. i od tego czasu otrzymała wynagrodzenie za dwa dni lutego, za miesiąc marzec i następne miesiące 2019 r.
Zdaniem Sądu I instancji, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy bezspornie wskazuje, że skarżąca nie poinformowała organu o okoliczności uzyskania dochodu z tytułu zatrudnienia i to mimo pouczenia w tym zakresie. W opinii skarżącej nie była ona świadoma tego, czy wypłacone jej po dniu 22 lutego 2019 r. świadczenia są nienależne, gdyż nie wiedziała, czy przekroczyła kryterium dochodowe, gdyż tego nie wyliczała. Zdaniem Sądu I instancji, wyjaśnienia skarżącej nie potwierdzają jednak stanowiska, że w sprawie nie doszło do nienależnego pobrania świadczeń. Nie ulega wątpliwości, że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p., ponieważ świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, a skarżąca, jak zresztą sama przyznała, była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Ponadto ustalenie, czy skarżąca przekroczyła kryterium dochodowe nie wymagało skomplikowanego matematycznego wyliczenia, a wynikało wprost z wysokości uzyskanego przez skarżącą wynagrodzenia w nowym miejscu pracy. Powoływanie się przez skarżącą na błędne poinformowanie przez pracownika organu o tym, że należy oczekiwać na wezwanie do złożenia dokumentów o zatrudnieniu, nie ma w sprawie znaczenia z uwagi na treść art. 25 ust. 1 pkt 1 u.p.p. i wobec oświadczenia skarżącej o zapoznaniu się z pouczeniami zawartymi w formularzu wniosku oraz w decyzji przyznającej świadczenie.
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, A. A., zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi:
1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie przepisów postępowania, to jest:
1. art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 151 P.p.s.a w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. polegające na oddaleniu skargi i braku stwierdzenia przez Sąd I instancji nieważności decyzji w sytuacji, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., tj. decyzja wydana została bez podstawy prawnej oraz z rażącym naruszeniem prawa;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. b oraz art. 151 P.p.s.a. w związku z art 145 § 1 pkt 4, art. 61 § 1 i § 4 K.p.a. oraz art. 27 ust. 1 i art. 28 u.p.p. przez oddalenie skargi w sytuacji, gdy odmienne rozstrzygnięcie, polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji, było uzasadnione ze względu na naruszenie przez organ administracji publicznej prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego ze względu na okoliczność, że zaskarżona decyzja wydana została w postępowaniu, o którego wszczęciu z urzędu organ nie zawiadomił skarżącej; w efekcie naruszone zostały ogólne zasady postępowania administracyjnego, w tym m.in. zasada czynnego udziału strony na każdym etapie postępowania oraz zasada praworządności, a strona została pozbawiona możliwości wniesienia ponaglenia na przewlekłość postępowania, zgodnie z art. 37 K.p.a., co stanowi przesłankę wznowienia postępowania zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego;
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p., polegające na:
1. braku rzeczywistego rozpoznania zarzutów proceduralnych podnoszonych przez skarżącą, w szczególności zarzutu naruszenia przez SKO zasad postępowania administracyjnego, w tym w szczególności zasady dwuinstancyjności postępowania, przez nieustosunkowanie się do postawionych w odwołaniu zarzutów przeprowadzenia przez organ postępowania z naruszeniem zasad szybkości i prostoty postępowania, udzielania informacji, wysłuchania stron i zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania,
2. rozstrzygnięciu w granicach danej sprawy w bardzo wąskim zakresie, podczas gdy przepis art. 134 § 1 P.p.s.a stanowi, że sąd rozstrzyga nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną; konsekwencją tego było niewłaściwe ustalenie przez Sąd I instancji stanu sprawy oraz niedostrzeżenie błędów proceduralnych popełnionych w postępowaniu administracyjnym, a mających istotny wpływ na wynik sprawy i wydanie przez SKO zaskarżonej decyzji, co do której występuje przesłanka z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.;
4. art. 141 § 4 oraz art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 25 ust. 2 pkt 1 oraz art. 2 pkt 20 u.p.p., polegające na niedostatecznym wyjaśnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia, przez powtórzenie w uzasadnieniu wyroku argumentów organu bez wykazania błędów w argumentacji skarżącej, która kontrargumentację sformułowała już w odwołaniu od decyzji, uzupełniając ją w złożonej skardze na decyzję, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie;
2. na postawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, to jest:
1. art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 3 oraz ust. 8 u.p.p. przez ich błędną wykładnię i zastosowanie do stanu faktycznego, w którym - z uwagi na daty wypłaty świadczeń - nie wystąpiły łącznie obie przesłanki uznania "świadczenia nienależnego" za "świadczenie nienależnie pobrane", to jest świadczenie zostało wypłacone pomimo wystąpienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia, jednak w dacie po zastosowaniu się przez skarżącą do pouczeń w zakresie obowiązku informowania o zmianie sytuacji dochodowej, mające wpływ na prawo do świadczenia;
2. art. 2 pkt 20 lit. a w związku z art. 20 ust. 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p. przez jego niezastosowanie, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie z uwagi na fakt, że zgodnie z ww. przepisem, ilekroć w ustawie jest mowa o uzyskaniu dochodu – oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane zakończeniem urlopu wychowawczego, o czym skarżąca poinformowała organ prowadzący postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych niezwłocznie, tj. 22 lutego 2019 r., wypełniając tym samym obowiązek wynikający z udzielonego stronie pouczenia o konieczności poinformowania o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.
Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania z kosztami zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, a także o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W uzasadnieniu podkreślono, że obowiązek zwrotu obciąża wyłącznie tego, kto przyjął świadczenie wychowawcze w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie organom żądanie jego zwrotu. W sprawie organy zbadały jedynie, czy świadczenie wypłacone przez organ za miesiąc kwiecień 2019 r. jest "świadczeniem nienależnym". Ponieważ skarżąca poinformowała organ o zakończeniu urlopu wychowawczego, nie jest możliwe zakwalifikowanie wypłaconego jej świadczenia jako "świadczenia nienależnie pobranego". Ani Sąd I instancji, ani organy nie poczyniły ustaleń, czy wypłacone świadczenie można uznać za "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p., w szczególności przez odniesienie się do charakteru, znaczenia i mocy prawnej złożonego przez skarżącą 22 lutego 2019 r. oświadczenia o zakończeniu urlopu wychowawczego.
W sprawie niewątpliwie wystąpiła okoliczność mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, to jest uzyskanie przez skarżącą dochodu. Zgodnie z art. 2 pkt 20 lit. a u.p.p., ilekroć w ustawie jest mowa o uzyskaniu dochodu, oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane zakończeniem urlopu wychowawczego. Dlatego też, złożenie przez skarżącą 22 lutego 2019 r. oświadczenia o zakończeniu z tym dniem urlopu wychowawczego wyczerpuje spełnienie obowiązku informacyjnego wobec organu w zakresie okoliczności mających wpływ na prawo do otrzymywanego świadczenia. Oświadczenie powinno skutkować niezwłocznym wszczęciem przez organ postępowania w przedmiocie weryfikacji decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze z uwagi na spełnianie warunku kryterium dochodowego. Sąd I instancji nie wyjaśnił, dlaczego odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oświadczeniu skarżącej z 22 lutego 2019 r. Na żadnym etapie postępowania administracyjnego nie wyjaśniono również, jakiego działania i w jakim czasie wymagał organ, aby stwierdzić, że strona zachowała się zgodnie z pouczeniem, a co uchroniłoby stronę przed zarzutem nienależnego pobrania świadczenia. Obowiązek poinformowania o podjęciu zatrudnienia u nowego pracodawcy zaistniałby, gdyby pomiędzy okolicznością stanowiącą uzyskanie dochodu (zakończenie urlopu wychowawczego), a uzyskaniem dochodu na podstawie podjęcia zatrudnienia na [...], wystąpiłaby inna okoliczność mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, o odmiennym niż uzyskanie dochodu charakterze.
Ponadto, przed wypłatą świadczenia, skarżąca, na żądanie organu z 10 kwietnia 2019 r., przedstawiła zaświadczenie pracodawcy z 18 kwietnia 2019 r. o wysokości dochodu netto za miesiąc następujący po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty z tytułu zatrudnienia, to jest za miesiąc marzec 2019 r. Oznacza to, że 10 kwietnia 2019 r. organ posiadał wiedzę w zakresie zmiany sytuacji dochodowej skarżącej.
Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła również, że w przypadku wszczęcia postępowania z urzędu, należy poinformować stronę o podjęciu pierwszej czynności w sprawie. Nie informując jej o wszczęciu postępowania, pozbawioną ją możliwości czynnego udziału w tym postępowaniu. Ponadto, pomimo tego, że organ otrzymał oświadczenie z 22 lutego 2019 r. o zakończeniu urlopu wychowawczego, to decyzję o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie oraz o obowiązku jego zwrotu sporządził 15 maja 2019 r., co wskazuje na przewlekłość prowadzonego postępowania, któremu skarżąca nie mogła przeciwdziałać.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z 4 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1013/20 poinformował strony, że Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadza rozprawę wyłącznie zdalnie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, jeżeli wszystkie strony wyrażą na to zgodę. Jeżeli którakolwiek z wezwanych stron oświadczy, że nie ma możliwości technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej, sprawa zostanie skierowana na posiedzenie niejawne. Wobec powyższego, strony zostały wezwane do zajęcia stanowiska w przedmiocie rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Nie wszystkie strony postępowania zajęły stanowisko w sprawie.
Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z 8 sierpnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1013/20 skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Zarzuty procesowe naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., art. 106 § 3 P.p.s.a. (przywołany w uzasadnieniu skargi) oraz art. 134 § 1 P.p.s.a. okazały się uzasadnione.
Przedmiotowa sprawa, jak wyjaśniono na wstępie, dotyczyła decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 27 czerwca 2019 r. utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 15 maja 2019 r., którą orzeczono o uznaniu świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane w 2019 r. przez A. A. na rzecz syna B. B. i nakazano jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami, łącznie w kwocie 501,44 zł.
Rozpoznając skargę na wyżej wymienioną decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi podał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku treść obu decyzji oraz uzasadnienie decyzji Kolegium, przytoczył również treść regulacji materialnoprawnych odnoszących się do warunków ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego oraz omówił unormowanie dotyczące instytucji świadczenia nienależnie pobranego (art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.). Słusznie jednak zauważa autor skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji praktycznie nie odniósł się do większości zarzutów podniesionych w skardze, jak również nie ocenił – jak wymagał tego przepis art. 134 § 1 P.p.s.a. – zaskarżonej decyzji w jej całokształcie (ponad zarzuty podniesione w skardze), co, jak nie można wykluczyć, mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Z tym stanowiskiem zgadza się skład orzekający w niniejszej sprawie.
Ocena prawna, zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, sprowadzała się bowiem praktycznie do stwierdzenia, że (cyt.): "Mając na uwadze ustalony stan faktyczny należy zgodzić się z organami, że w niniejszej sprawie zaistniał pierwszy warunek określony w art. 25 ust. 1 ustawy. Skarżąca z dniem 26 lutego 2019 r. podjęła bowiem zatrudnienie i z tego tytułu uzyskała dochód, którego uwzględnienie w ponownym przeliczeniu dochodu na osobę w rodzinie spowodowało przekroczenie progu dochodowego wynoszącego 800,00 zł."
Tymczasem w skardze skarżąca zarzucała m. in., że Kolegium nie odniosło się do jej zarzutów zawartych w odwołaniu oraz, że wypłacono jej świadczenie (uznane potem za nienależnie pobrane) w sytuacji, gdy organ miał już świadomość, że świadczenie to nie powinno być jej wypłacane (i pomimo tego obciążono ją obecnie obowiązkiem uiszczenia odsetek). Zatem, w związku z tym ostatnim zarzutem, należy uznać, że Sąd I instancji powinien był wyjaśnić wskazane okoliczności z urzędu. Oznacza to, że sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut braku oceny przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji przez pryzmat niepowiadomienia skarżącej o wszczęciu postępowania oraz uniemożliwienia jej wzięcia w nim aktywnego udziału, okazał się zasadny.
Istotne w tej sprawie było również to, że dokonując wykładni art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi podkreślił, że przepis ten wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, drugi - to pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania. Odnosząc się zaś do kwestii tego pouczenia, Sąd I instancji, akcentując istnienie wymogu by w danym, konkretnym przypadku strona działała w sposób w pełni świadomy, swoje ustalenia w tym zakresie odnosił m.in. do treści pozyskanych od skarżącej podczas rozprawy sądowej. Sąd Wojewódzki twierdził wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że pewne informacje strona podała na rozprawie sądowej w formie "oświadczenia", ale analizując zakres tych informacji i obszerność wypowiedzi skarżącej trudno uznać, że wypowiedź ta stanowiła jedynie owo "oświadczenie". W protokole rozprawy sądowej, która miała miejsce w dniu 21 stycznia 2020 r. znajduje się bowiem zapis następującej treści: "Skarżąca popiera skargę, oświadcza, że ukończyła studia wyższe, z wykształcenia jest magistrem [...], pracuje z przerwami od 2011 r. jako specjalista [...] – obecnie na [...]. Oświadcza, że zapoznała się z pouczeniami zawartymi w drukach decyzji o przyznaniu świadczeń oraz druku wniosku o przyznanie świadczenia, zrozumiała je i zastosowała się do nich, albowiem powiadomiła organ o tym, że zakończyła urlop wychowawczy z dniem 22 lutego 2019 r. i poprzednie zatrudnienie. Rozpoczęła pracę na [...] 26 lutego 2019 r. i od tego czasu otrzymała wynagrodzenie za dwa dni lutego, za miesiąc marzec i następne miesiące 2019 r.
Skarżąca oświadcza, że czekała na wezwanie organu do złożenia dokumentów o zatrudnieniu, gdyż tak jej powiedziała urzędniczka. Organ od marca 2019 r. wiedział jakie otrzymuje wynagrodzenie i pomimo tego wypłacił jej świadczenia. Nie była świadoma tego czy wypłacone jej po dniu 22 lutego 2019 r. świadczenia są nienależne, gdyż nie wiedziała czy przekroczyła kryterium dochodowe, albowiem tego nie wyliczała.".
Zatem, jak wynika z powyższej wypowiedzi, nie można było jej uznać jedynie za "oświadczenie" strony (czyli jej stanowisko w sprawie lub przekonanie o czymś), gdyż w istocie rzeczy stanowiła ona dowód z przesłuchania strony i to bez stosownego pouczenia. Po myśli zaś art. 106 § 3 P.p.s.a., jak słusznie zauważa autor skargi kasacyjnej, dowód taki nie mógł być traktowany w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako uzupełniający dowód z dokumentu. W rezultacie więc, informacje uzyskane w ten sposób od skarżącej nie mogły stanowić podstawy rozstrzygnięcia, a tym samym, znaczna część argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie mogła być uznana za motywy, które wyjaśniały podstawę rozstrzygnięcia. Z tych więc powodów należało uznać, że w rozpoznawanej sprawie nie została w pełni wyjaśniona podstawa prawna zaskarżonego wyroku, o której mowa w art. 141 § 4 P.p.s.a. Zgodnie zaś z treścią tego przepisu, uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie (...).
Powyższa okoliczność skutkuje zatem – jak wyżej wspomniano – uznaniem części zarzutów za usprawiedliwione. Ocena zaś pozostałej części zarzutów kasacyjnych musi być w tych warunkach uznana za co najmniej przedwczesną.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi powinien ponownie dokładnie ocenić zaskarżoną decyzję, odnosząc się w tym zakresie zwłaszcza do wszystkich zarzutów skargi. W przypadku zaś, gdyby Sąd uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym nie był wystarczający do wydania orzeczenia, to oczywiście będzie uprawniony do przeprowadzenia dodatkowych dowodów uzupełniających, ale przewidzianych procedurą sądowoadministracyjną.
Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny - z mocy art. 185 § 1 P.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 207 § 2 P.p.s.a. z uwagi, że uwzględnienie skargi kasacyjnej nastąpiło w tym przypadku ze względu na brak formalnej poprawności zaskarżonego wyroku.